TÜPRAŞ

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş.
Tüpraş logo.svg
İşlem kodu BİST:TUPRS
Tip Anonim Şirket
Slogan Enerjimiz Bitmez
Önce gelen Batman Rafinerisi
İzmit Rafinerisi
İzmir Rafinerisi
Kuruluş 20 Mayıs 1983 (37 yıl önce) (1983-05-20)
Şehir Körfez, Kocaeli
Ülke  Türkiye
Önemli kişiler İbrahim Yelmenoğlu (Genel Müdür)[1]
Alan Petrol endüstrisi, Petrokimya
Ürün Akaryakıt, Bitüm, Fuel oil, Gaz yağı, LPG, Motor yağı[2]
Gelir artış 88,5 Milyar (2018)
Net gelir artış 3,76 Milyar (2018)[3]
Sahibi Koç Holding: %51
Halka açık: %49[4]
Çalışan sayısı 5.952 (2018)
Yan kuruluş Opet (%50)
Opet Fuchs (%25)
Körfez Ulaştırma (%100)
Ana sayfa tupras.com.tr

Türkiye Petrol Rafinerileri veya kısaca TÜPRAŞ, 1983'te Batman, İzmir, İzmit ve Kırıkkale'deki devlete ait 4 petrol rafinerisinin birleştirilmesiyle çatı şirket olarak kurulan ve 2006'da özelleştirilerek Koç Holding'e devredilen anonim şirket. Akaryakıt ürünleri, bitüm, fuel oil, jet yakıtı, gaz yağı, LPG, motor yağı gibi petrol türevlerini üretir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

20 Mayıs 1983 tarihinde yayınlanan kamu iktisadî teşebbüsleri hakkındaki 60 sayılı KHK ile Türkiye Petrol Kurumu (PETKUR) kuruldu. Aynı KHK ile TÜPRAŞ'ın da kurulmasına karar verildi. Böylece TÜPRAŞ, PETKUR'un bağlı ortaklığında bir kamu iktisadî teşebbüsü olarak faaliyetine başladı.[5]

18 Haziran 1984 tarihinde yayımlanan 233 sayılı KHK ile PETKUR'nun varlığına son verildi. TPAO, bağlı ortaklık statüsünden yükseltilerek PETKUR'un yerini aldı. Bu sefer TÜPRAŞ, TPAO'nun bağlı ortaklığında bir KİT olarak faaliyetini sürdürdü.[6]

TÜPRAŞ, 5 Temmuz 1990 yılında Kamu Ortaklığı İdaresi Başkanlığı'na bağlandı ve böylece özelleştirmesi yolunda ilk adım atıldı.[7]

28 Ekim 1983'te yayınlanan kanunla İPRAŞ, Batman Rafinerisi, İzmir Rafinerisi ve yapımı devam etmekte olan Kırıkkale Rafinerisinin TÜPRAŞ'a bağlanmasına karar verildi. 16 Kasım 1983'te TÜPRAŞ, TPAO'dan ayrılarak Enerji Bakanlığı'na bağlı yarı-özel bir şirket olarak faaliyetine başladı.[8]

28 Mayıs 1991'de Tüpraş'ın ilk halka arzı gerçekleşti ve %2,5 oranında hisseyle İMKB'de işlem görmeye başladı.[9] 1999'da halka açıklık oranı %3,58'e ulaştı.

17 Ağustos depremi yangını[değiştir | kaynağı değiştir]

17 Ağustos 1999'da yaşanan Gölcük depreminin merkez üssü, TÜPRAŞ'ın İzmit Rafinerisi'nin yakınlarıydı. Deprem sırasında rafinerinin 115 metrelik betonarme meşale bacası yıkıldı. Bacanın yıkılmasıya başlayan yangın 7 akaryakıt tankına ve şarj fırınına sıçradı, 63 adet boru hattının ve elektriklerin kopmasına sebep oldu. Yerel itfaiyenin yetersiz kalması üzerine önce çevre illerden destek istendi. Ancak bazı yerlerde söndürülen yangının başka yerlerde yeniden başlaması sebebiyle kontrolü oldukça zorlaştı. Yangının, patlama riski bulunduran LPG tanklarına ilerlemesi ve rafinerinin hemen yakınlarındaki İGSAŞ ve PETKİM tesislerine de sıçrama ihtimâli ortaya çıkınca, tesisteki tüm çalışanlar tahliye edildi. Ayrıca Derince ve Körfez ilçelerindeki halk da korkudan evlerini terk etti. Patlama riski oluşması üzerine hükûmet uluslararası yardım istedi. Yunanistan başta olmak üzere pek çok yabancı devlet yangın uçakları, gemiler, uzmanlar ve itfaiye ekipleri gönderdi.[10][11]

Yangın 21 Ağustos'ta sona erdi. Ancak yangın çıkmayan diğer tanklarda fiziksel hasarlar oluştu; iki soğutma kulesi, damıtım üniteleri, boru hatları ve iki iskele ağır derecede hasar gördü. Patlayan borulardan denize petrol aktı ve 1,5 kilometrekarelik alan kirlendi. Yangının sona ermesinin ardından 600 metreküp atık toplandı.[12]

Özelleştirilmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

13 Ocak 2004'te yapılan özelleştirme ihalesini Tatneft - Zorlu Grubu 1,3 milyar dolarla kazandı, ancak Petrol-İş Sendikası'nın açtığı iptal davası Danıştay'ca onaylandı ve satış iptal edildi. 12 Eylül 2005'te yapılan ikinci ihalede 4,14 milyar Dolar ile en yüksek teklifi veren Koç-Shell Grubu, ihaleyi kazandı. 26 Ocak 2006'da TÜPRAŞ yönetimi Koç-Shell ortaklığına devredildi.

Kasım 2005'te, özelleştirme tamamlanmadan önce Shell'in payının %10'dan %2'ye düşeceği açıklandı.[13] Koç Holding, Aralık 2013'te Shell'in geri kalan %2 hissesini de satın alarak halka kapalı kısmının tek başına sahibi hâline geldi.[14]

Tesisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Batman Rafinerisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'nin ilk petrol rafinerisi olan Batman Rafinerisi, TPAO tarafından 1955 yılında yıllık 330 bin ton ham petrol damıtma kapasitesiyle Batman'da kuruldu. 1983'te TÜPRAŞ'ın parçası hâline geldi.

İzmit Rafinerisi[değiştir | kaynağı değiştir]

1961 tarihinde ise Kocaeli'nin İzmit semtinde TPAO ve Amerikan Caltex ortaklığında yılda 1 milyon ton kapasiteyle İzmit Rafinerisi (İPRAŞ) kuruldu. 1972 yılında Caltex, tüm hisselerini TPAO'ya sattı. Mayıs 1983'te TPAO, PETKUR'a bağlı bir alt şirkete dönüştürülünce İPRAŞ da PETKUR'a bağlanmış oldu. Ancak 28 Ekim 1983'te İPRAŞ feshedildi ve TÜPRAŞ'ın bir parçası hâline geldi.

Eylül 2014'te İzmit Rafinerisi'nin bulunduğu bölgede Fuel Oil Dönüşüm Tesisi faliyete geçmiştir.[15] Bu tesiste katma değeri düşük olan fuel oilin benzin, motorin, LPG gibi değerli akaryakıtlara ve petrokok ile kükürt gibi maddelere dönüşümü sağlanmaktadır.[16]

İzmir Rafinerisi[değiştir | kaynağı değiştir]

1972'de yıllık 3 milyon ton kapasiteli İzmir Rafinerisi açıldı.

Kırıkkale Rafinerisi[değiştir | kaynağı değiştir]

1986 yılında yıllık 5 milyon ton kapasiteli Kırıkkale Rafinerisi açıldı.

2001'de iş çeşitlemesi kapsamında satın alınan İzmit Rafinerisinin bitişiğindeki Petkim Yarımca Tesisleri'nin bulunduğu bulunduğu alanda, rafinerilerin ülke motorin açığını optimum düzeyde karşılamasını sağlamak üzere, en gelişmiş rafinaj teknolojileri kullanılarak tasarlanan 3 milyar dolarlık Fuel Oil Dönüşüm Tesisi tamamlanarak üretime başlamıştır.

Teknik derecelendirmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Rafineri teknik derecelendirilmesinde kullanılan Nelson Kompleksite Endeksi'ne göre Tüpraş'ın mevcut rafineri kompleksite değeri Fransa'nın Akdeniz kıyılarındaki rafinerilerinin kompleksite değerleri ile eştir. Tüpraş'ın hâlen 7,25 düzeyinde olan rafineri kompleksitesi, 5,95 olan Akdeniz Rafineri Kompleksitesi ortalaması üzerindedir.[17] Fuel Oil Dönüşüm Tesisi'nin devreye girmesi ile İzmit Rafineris'nin Nelson Kompleksite endeksi 14,5'e yükselirken Tüpraş'ın ortalama kompleksitesi 9,5'a yükseşlmiştir.[18]

Rafineri Adı Üretim Depolama Kapasitesi Nelson Kompleksitesi Personel Sayısı
Batman Rafinerisi 1,4 Milyon Ton 268 Bin m3 1,83 510
İzmir Rafinerisi 11,9 Milyon Ton 2,5 Milyon m³ 7,66 1.437
İzmit Rafineri 11,3 Milyon Ton 3 Milyon m³ 14,5 2.100
Kırıkkale Rafinerisi 5,4 Milyon Ton 1,3 Milyon m3 6,32 969
Toplam 30 Milyon Ton 7,068 Milyon m³ - 5.016

Üyelik[değiştir | kaynağı değiştir]

  • TÜMAKÜDER Tüm Akü İthalatçıları ve Üreticileri Derneği

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Yöneticiler". tupras.com.tr. TÜPRAŞ. 17 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2020. 
  2. ^ "Ürünler". tupras.com.tr. TÜPRAŞ. 20 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2020. 
  3. ^ "2018 Konsolide Finansal Tablolar" (PDF). TÜPRAŞ. Erişim tarihi: 29 Ocak 2020. 
  4. ^ "Kurumsal Yönetim". tupras.com.tr. TÜPRAŞ. 17 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Ocak 2020. 
  5. ^ "İktisadî Devlet Teşekkülleri ve Kamu İktisadî Kuruluşları Hakkında Kanun Hükmünde Kararname" (PDF). resmigazete.gov.tr. 20 Mayıs 1983. s. 26. 
  6. ^ "Kamu İktisadî Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname" (PDF). mevzuat.gov.tr. T.C. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı. 18 Haziran 1984. s. 317. 24 Ekim 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 30 Ocak 2020. 
  7. ^ "Petrol Ürünleri Özel İhtisas Komisyonu Raporu" (PDF). Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. 9 Mart 2000. s. 12. 
  8. ^ "Türkiye Petrol Kurumu Kuruluşu Hakkında Kanun Hükmünde Kararname (KHK/98)" (PDF). resmigazete.gov.tr. T.C. Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanlığı. 28 Ekim 1983. 
  9. ^ "Cumhuriyet Arşivi". cumhuriyetarsivi.com. Cumhuriyet Gazetesi. 28 Mayıs 1991. s. 13. 23 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2020. 
  10. ^ "Tüpraş felakete tüy dikti". Sabah. 19 Ağustos 1999. 
  11. ^ Danış, Hüsamettin; Görgün, Mustafa (23 Mart 2005). "Marmara Depremi ve Tüpraş Yangını" (PDF). Kocaeli Üniversitesi. ss. 3-4. 13 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 31 Ocak 2020. 
  12. ^ "Zarar çok büyük". Hürriyet. 21 Temmuz 1999. 
  13. ^ "Tüpraş'ta Koç'un payı yüzde 98'e çıktı". Hürriyet. Erişim tarihi: 30 Kasım 2005. 
  14. ^ "Koç, Tüpraş'taki payını artırdı". Dünya. Erişim tarihi: 24 Aralık 2013. 
  15. ^ "TÜPRAŞ fuel oil dönüşüm tesislerinin açılışı". Hürriyet. 15 Aralık 2014. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Aralık 2014. 
  16. ^ "Fuel Oil Dönüşüm Tesisi". tupras.com.tr. TÜPRAŞ. 2 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2020. 
  17. ^ "Tüpraş hakkında". TÜPRAŞ resmî internet sitesi. 25 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Ağustos 2012. 
  18. ^ "Arşivlenmiş kopya" (PDF). 1 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Nisan 2020. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]