Kripto para

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara

Kripto para (veya kripto döviz), işlemlerini güvenceye almak için kriptografi kullanan, çalışma şekli nakite alternatif bir değişim aracı olarak tasarlanmış bir dijital varlık, bir sanal unsurdur.[1][2][3] Kripto dövizler bir nevi dijital döviz, alternatif döviz ve sanal döviz’dir. Kripto döviz, merkezi elektronik para ve merkezi bankacılık sistemlerin aksine merkezsizleşmiş kontrol kullanır.[4][5] Her bir kripto paranın merkezsizleşmiş kontrolü, umumi işlem veri tabanı olan, dağıtılmış muhasebe defteri (ledger) olarak işlev gören bir blok zinciri sayesiyle çalışır.[6]

2009’da oluşturulan Bitcoin, ilk merkezsizleşmiş kripto dövizdir.[7] O zamandan beri bir çok farklı kripto dövizi oluşturulmuştur.[8] Bunlara genellikle altcoin denilir ki alternatif ve coin yani madeni para’nın birleşimidir.[9]

Kripto para biriminin piyasa kapağının 2018'de 1-2 trilyon dolara kadar çıkacağı tahmin ediliyor.[10]

Özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kripto paranın şu 6 özelliği olması öngörülür:[11] 1-Merkezsizlik, 2-para ve sahip kayıtları, 3-Para basma kuralları 4-sahipliğin kripto teknikle sadece sahibince ispat edilebilmesi, 5-Paranın sadece sahibinin emriyle sahip değiştirebilmesi 6-ayni anda ayni para için birden fazla emir gelirse sadece birinin yerine getirilmesi.

Biraz daha genelleyerek açarsak:

  • Kripto para bir elektronik paradır ve onun genel özelliklerini aynen taşır:
  • Değerli olduğuna inanıldığı için, ve taklit edilemediği, kayıtlı olduğu, kayıtlarının yani muhasebe defterlerinin (ing. "ledger") güvenliğinin, kırılması neredeyse imkansız şifrelerle, yani kripto tekniklerle sağlandığı, parayı basan kurumun keyfi uygulamalarla ya da kazayla değerini düşürme ihtimali az olduğu için değerlidir.
  • Elektronik paraya şu sebeplerden sanal para da denir:
    • Elektronik para eritildiklerinde pek değer kaybetmeyen altın ve gümüş paralar gibi değerini gram olarak içinde taşımaz, bir yerlerde altın karşılığı olan bir belge de değildir.
    • Elektronik para özelliklerinin taklidi zor olan ve detayları herkezce bilenen fiziki bir nesne de değildir.
    • Elektronik para devlet veya kanun gözünde genel geçerliliği olan bir değişim aracı da değildir (devlet sadece kendi bastığı ulusal parayı öngörür), bu yüzden sadece belli gruplar içinde kullanılabilir, orada da olsa olsa ticari bir anlaşma ya da senet benzeri hukuki yaklaşım söz konusu olabilir.
  • Kripto para aynı zamanda bir ağ (network) parasıdır ki özellikle internet gibi bir bilgisayar ağı üzerinden elektronik ortamda sayısal (dijital) olarak saklanır, havale edilebilir ve kullanılır.[12]
  • Bazı kripto paralar (banka kartı gibi)), tıpkı geleneksel parada olduğu gibi, parayı "basan" kurumun kayıtları ve garantisi ile ayakta dururlar. Bunlar için merkezi terimi kullanılır ve hakimiyet de muhasebe defterlerini tutan o merkezin elindedir.
  • Başka bazı kripto paralar (bitcoin gibi) muhasebe defterlerinin fazladan kopyaları bir çok yerde tutulduğu ve bunlar herbiri başka mercilerce kendi şifreleriyle kilitlenip devamlı ve eş zamanlı güncellendiği için belli bir merkezden bağımsız bir güven ve garanti söz konusudur. Bunlar için merkezsiz ya da dağınık terimi kullanılır ve hakimiyet bütün bu muhasebe defterlerini tutanlar birlikte karar verebildiği kadar onların elindedir yoksa devlet dahil kimsenin elinde değildir.
    • Merkezsiz kripto parayı kim basar, ilk kim faydalanır? Genellikle para önceden belli bir programa göre azar azar otomatik olarak basılır ve merkezsiz işlemleri, şifre hesaplarını yapan, ve muhasebe defterlerini diğer kopyalarıyla uyumlu tutanlara ispatlanmış emek karşılığı olarak verilir. Sözkonusu emek zor bir hesabın cevabı olabilir; Bu zorluk "bana ver! bana ver!" şeklinde hizmet tıkayıcı (ing "Denial of Service/DOS") hadsizlikleri önlemek amaçlıdır. Çok elektrik israfına sebep olduğu için eleştirilir. Bu yüzden ispatlanmış emek yerine ispatlanmış hak usulüyle üretilen kripto para çeşitleri de çıkartılmıştır.
Bir TREZOR donanım-cüzdan, banka web sitesinde başlatılan işlemin kayıtlara geçecek olan aslını, web sitesi ne gösterirse göstersin, kendi ekranında ayrıca gösterip onay beklerken
  • Kripto para sanal cüzdanlarda saklanır. Aslında saklanan şey, paranın kayıtlardaki sahibinin sadece kendisinin bileceği, akılda tutulmaya uygun olmayan şifrelerdir. Bu cüzdanlar saklama hizmeti veren internet sitelerinde veya o sitelere güvenemeyenler için kağıtda yazılı olarak, veya başka bir maddede yazılı olarak, hatta giderek donanım cüzdan (ing. "hardware wallet") yani sırların hiç makina dışına çıkması gerekmeyen cebe sığacak kadar küçük tek amaçlı bilgisayar (ing."single purpose computer") şeklinde elektronik olarak da gerçekleştirilebilirler. 2013 yılında dünyada bir milyon gibi, 2017 de ise 6 milyon gibi, çoğu bitcoin amaçlı elektronik donanım cüzdan kullanıcısı vardı.[13]
  • Anlık işlem ve sınırsız (devletlerarası) mülkiyet devri (havale) sağlar.
  • Bazı kripto paralar bazı topluluklara has olarak kısıtlanabilir, mesela bir çevrimiçi oyunda veya sosyal ağda.[14]

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

  • 1983 : Amerikalı David Chaum eCash'i tasarladı[15][16]
  • 1995 : Amerikalı David Chaum eCash'i digicash üzerinden gerçekleştirdi.[17]
  • 1996 : ABD de NSA "Anonim kripto para nasıl basılır" başlıklı bir bildiri yayınladı.[18][19]
  • 1998 : Wei Dai "b-money" adlı anonim merkezsiz kripto parayı anlatan bir bildiri yayınladı.[20]
  • 1998 : Nick Szabo bit-gold adlı anonim merkezsiz kripto parayı gerçekleştirdi.[21]
  • 1998 : Hal Finney, Dai ve Szabo dan esinlenip herkesin kullanabileceği bir "ispatlanmış emek" mekanizması geliştirdi.
  • 2009 : Satoshi Nakomoto (internette kullandığı takma adı, asıl kimliği bilinmiyor) SHA-256 temelli "ispatlanmış emek" mekanizması ve blok zinciri kullanarak ilk yarı-anonim (kim ödedi-ödendi bilinemiyor ama hangi hesaptan hangi hesaba ödendi herkes görebilir) merkezsiz kripto para olan "bitcoin"i gerçekleştirdi.[22][23]
  • 2011 : Nisan ayında Namecoin adı altında internet sansürünün engellenmesi amaçlı merkezsiz DNS gerçekleştirildi.
  • 2011 : Ekim ayında SHA-256 yerine "scrypt" kullanan anonim merkezsiz kripto para "litecoin" gerçekleştirildi.
  • Peercoin "ispatlanmış emek" yerine ""ispatlanmış hak" kullanan ilk anonim merkezsiz kripto para oldu
  • IOTA blockchain yerine Tangle kullanan ilk anonim merkezsiz kripto para oldu.[24][25]
  • Özel bir blockchain kullanan "DIVI projesi" sanal cüzdan içinde para çeşitleri arasında kambiyo işlemini ve sahibinin kişisel bilgilerinin işlemle kaydedilmesine olanak veren bir düzen gerçekleştirildi.[26][27][28]
  • 2014 : 6 Ağustos'ta İngiltere kripto paraların ekonomiye katkısı ve devletin ne yapmasının doğru olacağının incelenmesi için düğmeye bastı.[29]

Eleştiri[değiştir | kaynağı değiştir]

  • En büyük eleştiri en tehdit ettiği geleneksel bankalardan gelmiştir ve merkezsiz kripto paranın aslında garantisi olmadığı, bir balon gibi patlayacağı yönündedir. Hollanda tarihindeki Lale çılgınlığına, bir çeşit ponzi oyununa benzetilir.
    • Kripto paraların bankaların bir çok işlevini devralma tehdidi söz konusudur, örneğin geleneksel bankalarda günler süren pahalı havale işlemleri kripto para kullanarak nerdeyse bedava ve anında gerçekleşen bir işlem haline gelebilir.
  • Devletler merkezsiz kripto para ile devlet kontrolü dışında sınır ötesi anonim havale olanağını terör, mafya, yasak kumar, internet haydutlarının yakalanmadan rehine diyeti teslim alabilmeleri, kapital kaçırma ve vergi kaçırma sebeplerinden pek onaylamazlar ama çeşitli sebeplerden gene de karşı çıkmayabilirler. Sonuç ülkeden ülkeye büyük farklar, ve durumun her ülkenin tecrübeleri ışığı altında devamlı değişiyor olmasıdır:
    • Devlet kontrolünde bir merkezi kripto para seçeneğinin henüz olmaması, kripto paraların getirdiği pazar ve teknoloji geliştirme faaliyetlerini başka ülkelere kaptırmanın istenmemesi, olayın toplam ekonomideki çok küçük kalan payı, ve kripto parayı kimlerin kullandığı, yer yer zaman zaman değişen politikalar yönünde zorlar.[29]
      • Çin 2014de çok hızlı bir kullanım gelişmesi ertesi bitcoin ticaretini yasakladı.[30]
      • Rusyada ruble dışında hiç bir para ile alış veriş yasal değildir.[31]
      • Bazı ülkeler açıkça izin verir,[32] başkalarında devletin değişik kolları değişik tavır içindedirler.
      • Güney Kore'de 2017-2018 kışında once yüksek değer artışı ve kullananların sayısın artışı, peşinden ani değer kaybı ve bu yüzden para kaybedenlerin çok ve genelde gençler olması devleti kurallar koymaya zorlamıştır.[33]
  • Son zamanlarda boşanmalarda tarafların evlilik ortak mülkünü adaletten saklamada merkezsiz kripto para kullanmaları haber konusu olmuştur.[34][35]
  • Eleştiren yatırımcıların itirazları borsalarda kripto para kurlarının çok ayarsız yükselme ve düşmeler yüzünden güvenilemez olduğu yönündedir.[36]
  • Bir başka eleştiri merkezsiz kripto para üretmek için ispatlanmış emek yönteminin enerji israfına yol açmasındandır. Hele enerjinin devletçe fakir halk yararına suni ucuzlatıldığı yerlerde asalaklık olarak görülür.[37]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Andy Greenberg (20 April 2011). "Crypto Currency". Forbes.com. 31 August 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://www.forbes.com/forbes/2011/0509/technology-psilocybin-bitcoins-gavin-andresen-crypto-currency.html. Erişim tarihi: 8 August 2014. 
  2. ^ Cryptocurrencies: A Brief Thematic Review 2017-12-25 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Economics of Networks Journal. Social Science Research Network (SSRN). Date accessed 28 august 2017.
  3. ^ Schuettel, Patrick (2017). The Concise Fintech Compendium. Fribourg: School of Management Fribourg/Switzerland. 2017-10-24 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.heg-fr.ch/EN/School-of-Management/Communication-and-Events/events/Pages/EventViewer.aspx?Event=patrick-schuffel.aspx. 
  4. ^ McDonnell, Patrick "PK" (9 September 2015). "What Is The Difference Between Bitcoin, Forex, and Gold". NewsBTC. 16 September 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.newsbtc.com/2015/09/09/what-is-the-difference-between-bitcoin-forex-gold-a-tripod-theory-revised/. Erişim tarihi: 15 September 2015. 
  5. ^ Allison, Ian (8 September 2015). "If Banks Want Benefits Of Blockchains, They Must Go Permissionless". NewsBTC. 12 September 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.ibtimes.co.uk/nick-szabo-if-banks-want-benefits-blockchains-they-must-go-permissionless-1518874. Erişim tarihi: 15 September 2015. 
  6. ^ Matteo D’Agnolo. "All you need to know about Bitcoin". timesofindia-economictimes. 2015-10-26 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://economictimes.indiatimes.com/news/international/business/all-you-need-to-know-about-bitcoin/articleshow/48910867.cms. 
  7. ^ Sagona-Stophel, Katherine. "Bitcoin 101 white paper". Thomson Reuters. 13 Aug 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20160813163512/http://www.trssllc.com/wp-content/uploads/2013/05/White_Paper_Bitcoin_101.pdf. Erişim tarihi: 11 July 2016. 
  8. ^ Tasca, Paolo (7 September 2015). Digital Currencies: Principles, Trends, Opportunities, and Risks. SSRN 2657598. 
  9. ^ Handbook of digital currency : bitcoin, innovation, financial instruments, and big data. Lee Kuo Chuen, David,. Amsterdam. ISBN 9780128021170. OCLC 908550531. https://www.worldcat.org/oclc/908550531. 
  10. ^ Mazer, Jeffrey. "Demystifying Cryptocurrencies, Blockchain, and ICOs". toptal.com. https://www.toptal.com/finance/financial-consultants/cryptocurrency-market. Erişim tarihi: 03 May 2016. 
  11. ^ Lansky, Jan (January 2018). "Possible State Approaches to Cryptocurrencies". Journal of Systems Integration 9/1: 19–31. DOI:10.20470/jsi.v9i1.335. http://si-journal.org/index.php/JSI/article/viewFile/335/325. 
  12. ^ "Digital vs. Virtual Currencies". Andrew Wagner. 8 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150908055158/https://bitcoinmagazine.com/15862/digital-vs-virtual-currencies/. Erişim tarihi: 1 Aralık 2014. 
  13. ^ Hileman, Garrick; Rauchs, Michel. "Global Cryptocurrency Benchmarking Study". Cambridge University. 10 April 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://www.jbs.cam.ac.uk/fileadmin/user_upload/research/centres/alternative-finance/downloads/2017-global-cryptocurrency-benchmarking-study.pdf. Erişim tarihi: 14 April 2017. 
  14. ^ "What is bitcoin?". CoinDesk. 29 Mart 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20180329193951/https://www.coindesk.com/information/what-is-bitcoin/. Erişim tarihi: 24 Ocak 2014. 
  15. ^ "Archived copy". 2014-12-18 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.hit.bme.hu/~buttyan/courses/BMEVIHIM219/2009/Chaum.BlindSigForPayment.1982.PDF. Erişim tarihi: 2014-10-26. 
  16. ^ "Archived copy". 2011-09-03 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://blog.koehntopp.de/uploads/chaum_fiat_naor_ecash.pdf. Erişim tarihi: 2012-10-10. 
  17. ^ Pitta, Julie. "Requiem for a Bright Idea". 30 August 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://www.forbes.com/forbes/1999/1101/6411390a.html. Erişim tarihi: 11 January 2018. 
  18. ^ "How To Make A Mint: The Cryptography of Anonymous Electronic Cash". 26 October 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://groups.csail.mit.edu/mac/classes/6.805/articles/money/nsamint/nsamint.htm. Erişim tarihi: 11 January 2018. 
  19. ^ Laurie, Law,; Susan, Sabett,; Jerry, Solinas, (11 January 1997). "How to Make a Mint: The Cryptography of Anonymous Electronic Cash". American University Law Review 46 (4). 12 January 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://digitalcommons.wcl.american.edu/aulr/vol46/iss4/6/. Erişim tarihi: 11 January 2018. 
  20. ^ Wei Dai (1998). "B-Money". 2011-10-04 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.weidai.com/bmoney.txt. 
  21. ^ "Bitcoin: The Cryptoanarchists’ Answer to Cash". IEEE Spectrum. 2012-06-04 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://spectrum.ieee.org/computing/software/bitcoin-the-cryptoanarchists-answer-to-cash/0. "Around the same time, Nick Szabo, a computer scientist who now blogs about law and the history of money, was one of the first to imagine a new digital currency from the ground up. Although many consider his scheme, which he calls “bit gold,” to be a precursor to Bitcoin" 
  22. ^ Jerry Brito and Andrea Castillo (2013). "Bitcoin: A Primer for Policymakers". Mercatus Center. George Mason University. 21 September 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://mercatus.org/sites/default/files/Brito_BitcoinPrimer.pdf. Erişim tarihi: 22 October 2013. 
  23. ^ Bitcoin developer chats about regulation, open source, and the elusive Satoshi Nakamoto 2014-10-03 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., PCWorld, 26-05-2013
  24. ^ Popov, Serguei (2016). "The Tangle Whitepaper". 2017-09-29 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://iota.org/IOTA_Whitepaper.pdf. 
  25. ^ Sønstebø, David (2016). "IOTA First Chapter Synopsis". https://blog.iota.org/iota-first-chapter-synopsis-506fdf874437. 
  26. ^ EconoTimes. "The Divi Project Aims to Disrupt the Cryptocurrency Industry". EconoTimes. 2018-01-24 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://www.econotimes.com/The-Divi-Project-Aims-to-Disrupt-the-Cryptocurrency-Industry-962176. 
  27. ^ "The Divi Project – Crypto for the Masses?". Cryptomorrow – Cryptocurrency, Bitcoin Etc. 2017-10-12. http://www.cryptomorrow.com/2017/10/12/divi-project-crypto-for-the-masses/. 
  28. ^ "4 Trends That Show Bitcoin and Ethereum Are Getting Ready for the Mass Market". Inc.com. 2017-10-25. https://www.inc.com/melissa-thompson/4-trends-that-show-bitcoin-ethereum-are-getting-ready-for-mass-market.html. 
  29. ^ a b "UK launches initiative to explore potential of virtual currencies". The UK News. 10 November 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.theuknews.com/index.php/sid/224504231. Erişim tarihi: 8 August 2014. 
  30. ^ "The Big Picture Behind the News of China's Bitcoin Bans". Bitcoin Magazine. 5 May 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. https://web.archive.org/web/20150505003138/https://bitcoinmagazine.com/12839/big-picture-china-bitcoin/. Erişim tarihi: 24 February 2015. 
  31. ^ Bitcoin's Legality Around The World 2017-09-16 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Forbes, 31 January 2014
  32. ^ Kharpal, Arjun (12 April 2017). "Bitcoin value rises over $1 billion as Japan, Russia move to legitimize cryptocurrency". CNBC. https://www.cnbc.com/2017/04/12/bitcoin-price-rises-japan-russia-regulation.html. Erişim tarihi: 19 March 2018. 
  33. ^ Ming, Cheang. "New cryptocurrency rules just came into effect in South Korea". cnbc.com. https://www.cnbc.com/2018/01/29/south-korea-cryptocurrency-regulations-come-into-effect.html. Erişim tarihi: 04 May 2016. 
  34. ^ "Non-disclosure of assets upon divorce: is anywhere safe to hide?". yourmoney.com. http://www.yourmoney.com/saving-banking/non-disclosure-upon-divorce-anywhere-safe-hide/. Erişim tarihi: 04 May 2016.  Boşanma sırasında tam açıklamama - nerede saklanılabilir?
  35. ^ Nesteruk, Ian. "AN INTRODUCTION TO CRYPTOCURRENCIES IN DIVORCE". familylaw.dickinson-wright.com. http://familylaw.dickinson-wright.com/2018/04/06/introduction-cryptocurrencies-divorce/. Erişim tarihi: 04 May 2016.  Boşanma sırasında kripto para konusuna giriş
  36. ^ "BTC-USD Interactive Stock Chart, Bitcoin USD Stock, Yahoo Finance". finance.yahoo.com. 06 Apr 2018. https://finance.yahoo.com/chart/BTC-USD?p=BTC-USD. Erişim tarihi: 04 May 2016.  New York borsasında Bitcoin Dolar eğrisi
  37. ^ Lee, Sherman (2017-09-16). "Bitcoin's Energy Consumption Can Power An Entire Country -- But EOS Is Trying To Fix That". https://www.forbes.com/sites/shermanlee/2018/04/19/bitcoins-energy-consumption-can-power-an-entire-country-but-eos-is-trying-to-fix-that/#3194cf531bc8. Erişim tarihi: 04 May 2016.  Bitcoin'in elektrik tüketimi bir ülkeye yeter ama eos bu sorunu çözmek ister

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]