I. Zelefkos Nikator

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(I. Selevkos Nikator sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara
I. Zelefkos Nikator
SeleucosCoin.jpg
I. Zelefkos Nikator döneminde basılmış bir madeni para.
Zelefkos Kralı
Hüküm süresi MÖ 305-MÖ 281
Eş(leri) Apama
Stratonis
Çocukları I. Antiokhos
Akeus
Hanedan Zelefkos Hanedanı
Babası Antiokhos
Annesi Laodis
Doğum MÖ 358
Ölüm MÖ 281
Lisimakya (Gelibolu yakınları)

I. Zelefkos Nikatōr (UFA: zelefkos nikator; Yunanca: Σέλευκος Νικάτωρ, d. MÖ 358 - ö. MÖ 281) Büyük İskender'in Makedon kumandanı. İskender'in ölümünden sonra başlayan Diadoki Savaşları'nda Zelefkos, Zelefkos hanedanını ve Zelefkos İmparatorluğu'nu kurmuştur. Krallığı İskender'den sonra kurulan devletler arasında Roma yayılmasına karşı en uzun süre direnen ülkelerden biridir. Mısır'daki Ptolemi Krallığı Zelefkosların çöküşünden sonra 34 yıl daha dayanabilmiştir.

Kariyerinin başlangıcı ve güçlenmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Zelefkos, Orestisli Antiokus'un oğludur.[1], Makedonyalı III. Filip'in ve Laodis'in generallerinden biridir. MÖ 333 yılında, yirmi üç yaşındayken, Büyük İskender'in Asya seferine giden ordusuna katıldı ve MÖ 326 yılındaki Hint Seferinde ünlendi. MÖ 324 yılında Apama ile evlendi ve ondan dört çocuğu oldu: İki kız Apama ve Laodis ve iki oğlan Antiokus ve Akaeus.

MÖ 323 yılında Makedon İmparatorluğu bölündüğünde (Babil Taksimatı), Zelefkos Perdikas'ın ordusunda binbaşı ya da chiliarch görevindeydi. Daha sonraları, Zelefkos MÖ 321 yılında Mısır'a yapılan başarısız seferin ardından Perdikas'ın öldürülmesinde rol oynayacaktı.

İkinci taksimatta, Triparadisus'ta (MÖ 321), Zelefkos'a Babil satraplığı verildi. MÖ 316'da I. Antigonus Monoftalmus kendisini tüm doğu eyaletlerinin hükümdarı ilan edince, Zelefkos kendisini tehdit altında hissetti ve Mısır'a kaçtı. I. Antigonus Monoftalmus'a karşı diğer Makedon komutanların başlattığı savaşta Zelefkos aktif olarak Ptolemi ile işbirliğine girişti ve Ege Denizi'ndeki Mısır donanmasını yönetti.

MÖ 312 yılında Ptolemi'nin kazandığı Gazze Savaşı sonucunda Zelefkos doğuya gitti. Babil'e dönüşü resmi olarak Zelefkos İmparatorluğu'nun kuruluşu sayılır. Babil Hükümdarı Zelefkos, İran'ı, Elam'ı ve Med Bölgesi'ni Antigonus'un komutanlarından aldı. MÖ 311 yılında Antigonus'un oğlu Demetrius'un Babil'e düzenlediği saldırı ve yağma bile Zelefkos'un güçlenmesini engelleyememiştir. Dokuz yıl içinde (MÖ 311-MÖ 302) Antigonus'un batıyı işgal ettiği süre içinde, Zelefkos İskender İmparatorluğu'nun Seyhun ve İndus Nehirlerine kadar olan tüm doğu bölgelerini ele geçirdi.

MÖ 305'te, Makedon kraliyet ailesinin çöküşünün ardından, Zelefkos, diğer dört Makedon komutan gibi basileus yani kral sıfatını eline geçirdi. Dicle kıyısındaki Selesya şehrini de başkenti ilan etti.

Zelefkos Devleti'ni Kurması[değiştir | kaynağı değiştir]

Hindistan[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 305 yılında I. Zelefkos Nikatōr, Hindistan'a gitti ve İndus Nehri'ne kadar olan bölgeyi işgal etti. Bunun sonucunda Maurya hükümdarı Çandragupta Maurya ile mücadeleye girişti. Yunan tarihçi Appian'ın anlatımıyla:

"Her zaman komşu ülkeleri bekleyen, ordusu güçlü ve konseylerde ikna edici Zelefkos, Mezapotamya, Ermenistan, Kapadokya, İran, Baktiriya, Arabistan, Topurya, Sogd, Anakosya, Hırkanya ve İndus Nehri'ne kadar Büyük İskender'in ele geçirdiği tüm bölgeleri ele geçirdi. İmparatorluğun sınırları İskender'den sonraki en geniş alana yayıldı. Frigya'dan İndus'a kadar olan tüm bölgeler Zelefkos'a bağlıydı. İndus'u geçti ve nehrin kıyısında oturan Hintlerin kralı olan Çandragupta ile savaştı. Ardından birbirlerini anlamaya başladılar ve iki millet dost oldu."[2]
I. Zelefkos (Yunan orijinalinin Herkulaneum'da bulunan Roma kopyası)

Pek çok tarihçi Zelefkos'un hedeflerine ulaşamadığını düşünmektedir. İki lider en sonunda bir anlaşmaya vardı ve M.Ö. 305 yılında uygulamaya kondu. Zelefkos büyük miktarda bir toprak parçasını 500 fil karşılığında Çandragupta'ya verdi. Bu filler Hintlerle yaptığı savaşlarda ona büyük zayiat verdirmişti. Strabo'ya göre verilen topraklar İndus Nehri'ne komşu topraklardı. Yunan tarihçi Strabo:

"Hintler İndus'un yakınındaki ülkeleri ele geçirdi. Bu ülkeler eskiden Perslere ait idi: İskender bu bölgeleri onlardan almış ve kendi yerleşimlerini oraya kurmuştu; ancak Zelefkos Nikatōr buraları bir evlilik antlaşması sonucu Çandragupta'ya beş yüz fil karşılığında verdi."[3]

Günümüzde Zelefkos'un bahsedilenden daha fazla bölge verdiğine inanılmaktadır. Günümüz güney Afganistan'ında ve Pers topraklarının bazı bölgeleriyle İndus'un batısında arkeolojik kazılar sonucu Maurya etkisi görülmektedir. Günümüz güney Afganistan'ındaki Kandahar kentinde bulunan Asoka Fermanları bunu kanıtlayan örneklerden sadece bir tanesidir.

Bazı yazarlar bunun Büyük Plinius'nin abartmasından kaynaklandığını öne sürmektedirler. Tarihi yazıtlardaki "Hindistan" tabiri günümüzdeki Hindistan'a nazaran daha geniş bir bölgeyi ifade ediyordu[4]:

"Coğrafyacıların büyük kısmı, Hindistan'a İndus Nehri'nin oluşturduğu sınırlar içinde bakmamaktadırlar. Genel olarak o bölgeyi dört satraplığa ayırmışlardı. Bunlar; Gedrosya (günümüz Belucistan'ı), Arakosya, Aria ve Paropamisadae bölgeleri idi. Aslında Kabil Nehri, bu coğrafyacıların tanımladığı Hindistan'ın sınırlarını oluşturuyordu. Bunlara rağmen, bahsedilen bölge diğer yazarlara göre Arii bölgesi olarak tanımlanmıştı."[5]
Savaşçı I. Zelefkos (Yunan orijinalinin Roma kopyası, Louvre Müzesi.

Ayrıca Arrian'ın metinlerinde Megasthenes'in satrap Sibyrtius'la Arakosya'da yaşadıkları belirtilmektedir. Buradan Çandragupta'yı ziyaret amacıyla Hindistan'a gitmiştir. Arakosya'nın Maurya kontrolü altında olduğu fikrini inkar etmiştir:

"Megasthenes Arakosya satrabı Sibyrtius ile birlikte yaşamaktadır ve sıklıkla Hintlerin kralı Çandragupta'ya yaptığı seyahatlerden bahseder." [6]

Bununla beraber, genel kanı Arakosya ile birlikte üç eyaletin de Maurya İmparatorluğu kontrolu altına geçtiğini kabul edilir.

Anlaşmayı güçlendirmek için, ayrıca (Epigamia) Zelefkos'un kızının dahil olduğu Hintlerle Yunanlar arasında bir müttefik evliliği yapılmıştır.

Bu evlilikle oluşturulan müttefikliğe ek olarak, Zelefkos Megasthenes'i Maurya başkenti Pataliputra'ya (günümüz Bihar Bölgesi'ndeki Patna şehri) elçi olarak atamıştır. İki hükümdar iyi anlaşıyorlardı. Antik kaynaklardan alınan bilgilere göre anlaşmayı takiben Çandragupta Zelefkos'a afrodisiak da dahil olmak üzere çeşitli hediyeler göndermiştir.[7]

Gaius Plinius Secundus'un açıklandığına göre, Zelefkos Maurya İmparatorluğu'ndaki pek çok elçisinden kuzey Hindistan hakkında bilgi toplamıştır:

Zelefkos'tan sonraki Helenistik dünyanın görünüşü: Erasthenes'in (M.Ö. 276-194) antik dünya haritası, Büyük İskender'in ve ardıllarının çıktığı seferlerden alınan bilgiler doğrultusunda hazırlanmıştır.[8]
"Ülkenin diğer bölgeleri (İskender'in seferi sonunda ulaşılan en uzak bölge olan Hydaspes'in ötesindeki) I. Zelefkos Nikatōr tarafından keşfedildi ve araştırıldı.
  • oradan (Hydaspes) Hesudrus'a kadar 168 mil
  • Hesdrus'tan Iomanes nehrine kadar: bazı belgeler 5 mil daha eklemiştir
  • Iomanes'den Ganj Nehri'e 112 mil
  • Ganj'dan Rhadopha'ya 119 mil, bazıları ikisi arasında en azından 325 mil olduğunu belirtir.
  • Rhadopha'dan Calinipaxa'ya (büyük bir şehir) 167 mil ve yarım mil, diğerleri ikisi arasında 265 mil olduğunu savunur.
  • Ve Iomanes ile Ganj'ın birbirine karıştığı yere kadar 225 mil, bazıları buna 13 mil daha ekler
  • Birleşim noktasından da Palibotta şehrine kadar 425 mil
  • Ve Ganj'ın denize döküldüğü yere kadar 638 mil."[9]

Zelefkos Hindistan'da kaldığı süre zarfında para bastırmıştır. Hindistan'da bulunan paralar kayda değer bir kısmı Zelefkos adına Hindistan standartlarında basılmıştır. Bu paralar onu "Basileus" ("Kral") olarak gösterir ve MÖ 306 yılında basıldığı düşündürmektedir. Bazıları ayrıca Zelefkos ile birlikte oğlu Antiokus'u da kral olarak göstermektedir, ki bu da MÖ 293 yılını ima etmektedir. Bu tarihten sonraya rastlayan hiçbir Zelefkos parasına Hindistan'da rastlanmamıştır. Bu durum batı Hindistan'ın Antiokus döneminde veya ondan hemen sonra Çandragupta tarafından geri alındığını teyit etmektedir.[10]

Küçük Asya[değiştir | kaynağı değiştir]

MÖ 301'de Küçük Asya'da Lisimakus'a katıldı ve İpsus Savaşı'nda birleşik kuvvetler Antigonus'u yendi. Bunu imparatorluğun yeniden bölünmesi takip etti. Zelefkos bu bölünme sonucu imparatorluğuna Suriye'yi ve Küçük Asya'daki birkaç bölgeyi de kattı.

MÖ 300'de -Apama'nın ölümünden sonra- Zelefkos Demetrius Poliorcetes'in kızı olan Stratonis ile evlendi. Stratonis'den Fila adlı bir kız sahibi oldu.[11] MÖ 294'te Stratonis üvey oğlu Antiokus ile evlendi. Bu evliliğe oğlunun aşkından öleceğini sanan Zelefkos'un önayak olduğu da bildirilmiştir.[12]

Suriye'nin coğrafi konumu ona Akdeniz'e açılma fırsatı verdi ve o da imparatorluğunun başkenti olacak olan Antakya şehrini kurdu. Dicle nehri üzerindeki Selesya şehir doğu eyaletleri için başkent olmayı sürdürdü. MÖ 293 civarında oğlu Antiokus'u ikinci kral olarak atadı. İmparatorluğun geniş toprakları iki yönetici olmasını zorunlu kılıyordu.

Zelefkos hakkında rivayet edilir ki "çok az sayıda prens şehir kurma tutkusuyla yaşar. Bilindiği kadarıyla dokuz Selesya, on altı Antakya ve altı Laodicea kurmuştur."[13].

Zelefkos dönemine ait bir gümüş para. Yunanca yazı:ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΣΕΛΕΥΚΟΥ (Kral Zelefkos).

Demetrius'un MÖ 285 yılında ele geçirilmesi Zelefkos'un prestijini artırdı. Lisimakus'un Agatokles'i öldürmesi ve gözden düşmesi üzerine Zelefkos eline son düşmanını da yok etme kozunu verdi. Batıdaki arabuluculuğu Mısır kralı Mısırlı Ptolemaios II'ye muhalefette bulunan Ptolemaios Keraunos tarafından istendi (MÖ 285). Ptolemaios Keraunos Lisimakus tarafından esir tutulmaktaydı ve Lisimakus ile Zelefkos arasında savaş başladı. Lidya'daki Korupedyon Savaşı'nda Zelefkos Lisimakus'u öldürdü (MÖ 281). Zelefkos Mısır haricindeki tüm İskender İmparatorluğu topraklarını elinde bulunduruyordu ve Makedonya ile Trakya'ı da almak istiyordu. Asya'yı Antiokus'a bırakıp Makedonya krallığını eski büyüklüğüne çıkarmayı amaçlıyordu. Bu amaçla sefere çıktı; ancak yeni Gelibolu yarımadasına geçmişken Ptolemiaos Keraunos tarafından MÖ 281 yılında Lisimakya şehri yakınlarında suikaste uğradı ve hayatını kaybetti.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Grainger, John D. () Seleucus Nicator: Constructing a Hellenistic Kingdom ISBN 0-415-04701-3 s.2
  2. ^ Appian, Roma Tarihi, Suriye Savaşları 55 Appian, History of Rome, The Syrian Wars 55
  3. ^ Strabo 15.2.1(9)Strabo 15.2.1(9)
  4. ^ Debated by Tarn, "The Greeks in Bactria and India", p100
  5. ^ Pliny, Natural History VI, 23 Pliny, Natural History VI, 23
  6. ^ Arrian, Anabasis Alexandri v,6
  7. ^ "And Theophrastus says that some contrivances are of wondrous efficacy in such matters [as to make people more amorous]. And Phylarchus confirms him, by reference to some of the presents which Sandrakottus, the king of the Indians, sent to Seleucus; which were to act like charms in producing a wonderful degree of affection, while some, on the contrary, were to banish love" Athenaeus of Naucratis, "The deipnosophists" Book I, chapter 32 Ath. Deip. I.32
  8. ^ Source
  9. ^ Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21 Pliny, Natural History, Book 6, Chap 17 also Pliny the Elder, Natural history, Book 6, Chap 21
  10. ^ Coinage of Seleucus and Antiochus in India
  11. ^ Johannes Malalas - translation
  12. ^ http://virtualreligion.net/iho/antiochus_1.html Mahlon H. Smith'in hazırladığı tarihsel kaynaklar kitabındaki Antiochus I Soter maddesi
  13. ^ Eastons

İleri okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Grainger, John D. (1993) "An Empire Builder — Seleucus Nicator", History Today, Cilt: 43, Sayı: 5., say.: 25–30.
  • Grainger, John D. (1990) Seleucus Nicator: Constructing a Hellenistic Kingdom. New York: Routledge, (ISBN 0-415-04701-3).

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Resmî unvanlar
Önce gelen:
Önce gelen yoktur.
Zelefkos Kralı
MÖ 305-MÖ 281
Sonra gelen:
I. Antiokhos Soter