Ortografik transkripsiyon

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Ortografik transkripsiyon, aktarma yapılacak olan dilin standard ortografisi kullanılarak yapılan bir transkripsiyon (çevriyazı) yöntemidir.[1]

Ortografik transkripsiyona örnek olarak Алекса́ндр Пу́шкин (Aleksandr Puşkin) özel ismindeki "Пу́шкин" soyadının İngilizce "Pushkin", Fransızca "Pouchkine" ve Türkçe "Puşkin" olarak yazılması gösterilebilir. Dolayısıyla, her dil (İngilizce, Fransızca, Türkçe,...) "Пу́шкин" ismini kendi ortografisine göre transkript etmektedir.

Ortografik transkripsiyon, fonetik transkripsiyon, fonemik ortografi, transliterasyon ve çeviri ile karıştırılmamalıdır.

Transliterasyondan farkı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir sesin yazı diline aktarılması olan transkripsiyon, bir yazı dilinin başka bir yazı dilinde kayıpsız bir şekilde gösterilmesi olan transliterasyon ile karıştırılmamalıdır. Dilbilimsel amaçlar için hazırlanmış standard transkripsiyon şemalarına örnek olarak Uluslararası Fonetik Alfabe (IPA) ve onun ASCII karşılığı SAMPA gösterilebilebilir. Transkripsiyonun transliterasyon ile halk arasında karıştırılmasının sebeplerinden birisi basında yabancı özel isimler kendi diline aktarılırken transliterasyonun ve transkripsiyonun birbirine karıştırılması ve her ikisinden de unsurlar kullanılarak uyarlamaların yapılmasıdır.

Aşağıdaki tabloda Rusya eski devlet başkanı -Türkçe'deki kullanımıyla- Boris Yeltsin'in isminin bazı dillerdeki transkripsiyon-transliterasyon melezi kullanımları gösterilmektedir. Türkçede bu özel isim Boris olarak yazılıp okunmaktadır, fakat bu orijinal dilindeki (Rusça'daki) Борис sözcüğünden farklı telaffuz edilmektedir. Buradan yola çıkarak, ortografik transkripsiyon için "orijinal dildeki kelimenin telaffuzunun aktarma yapılan dildeki en yakın karşılığı olan telaffuzun, aktarma yapılan dilin ortografisi kullanılarak gösterilmesi" denebilir.

Farklı transliterasyon tabloları kullanılarak, aynı kelimeler birbirinden oldukça farklı surette transkript edilebilirler. Örneğin, Çin'in başkenti Pekin’in isminin günümüzde sıkça kullanılan Hanyu Pinyin tablosuna göre yazılışı Beijing’dir. Ancak eskiden yaygın bir şekilde kullanılan Wade-Giles tablosuna göre yazılışı Pei-Ching’dir.

Pratik kullanıma yönelik transkripsiyon, alfabetik olmayan bir dilde de yapılabilir (Mandarin, Japonca gibi). George Bush’un ismi Çince’de "Bou-sū" olarak telaffuz edilen iki Çince karakterle gösterilmektedir (布殊), bu karakterlerden birisi "elbise" diğeri ise "özel" anlamına gelmektedir. Buna benzer şekilde, İngilizce ve diğer Batı Avrupa dillerinden pek çok sözcük Japonca’ya Katakana hece yazısı kullanılarak transkript edilmektedir.

Zamanla oluşan farklılaşma[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir dilden başka bir dile, aktarma yapılan dilin yazı sistemi kullanılarak ortografik transkripsiyon yapıldıktan sonra:

  • Her iki dil de zaman için gelişip değişebilir. İki dilden bir diğerine transkripsiyon yapılırken kullanılan sistem değişebilir. Bunların meydana gelmesi sürecinde transkript edilen sözcük, orijinal telaffuzdan farklı bir yönde değişikliğe uğramış olur.
  • Transkript edilen kelime, aktarma yapılan dilde bir alıntı kelime olarak kullanılmaya başlanmış olabilir. Bu durum, orijinal telaffuzdan ve orijinal yazılıştan farklı bir yazılışa ve telaffuza yol açmaktadır. Bu farklılaşmanın bir sebebi, bir dildeki bir sesin aktarma yapılan dilde mevcut olmayışıdır.

Bunun çokça görülen bir örneği Yunanca kelimelerin ve özel isimlerin diğer dillerde alıntı kelime olarak kullanılmasıdır. Yunanca sözcükler tarihsel süreçte önce Latince’ye (Grekçe telaffuzlarına göre) transkript edildiler ve Latince'den de diğer dillere alıntılandılar ve o dilin gelişim sürecinde değişikliğe uğradılar. Örneğin Yunanca adı Aριστoτέλης (Aristotélēs) olan filozofun isminin İngilizce’de günümüzde kullanılan hali Aristotle’dır. Aristotle versiyonunun kökeni Latince Aristoteles’tir. Bu isim birçok dile Latince’den alıntılandı ve değişik şekillere doğru evrildi (Aristo’nun zamanındaki Yunanca'da onun ismi bütün harfler büyük harfle olacak şekilde ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ olarak yazılmaktaydı).

Bu evrilme süreci birkaç dil aşamasından geçtiğinde, orijinal versiyonunun telaffuzu ile son dildeki hali arasında büyük fark meydana gelebilmektedir. Buna örnek olarak İbranice Ya'akob יעקב‎ (Türkçesi Yakup’tur) isminin İngilizce’deki James ismine evrilme süreci gösterilebilir. Orijinal İbranice isim יעקב‎ (Ya'akob) Grekçe'ye "Ιακωβος" (Yakobos) olarak, Grekçe'den Latince’ye "Iacōbus" olarak, Latince’den Geç Latince’ye "Iacomus" olarak, oradan da İngilizce’ye "James" olarak evrildi. James isminin hem yazılışının hem de okunuşunun, Ya'akob olan orijinalinden çok farklı olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir örnek İngilizce'deki "zen" kelimesidir. Bu kelimenin orijinali Sanskritçe "dhyāna" (meditasyon, derin düşünme) kelimesi Budist metinleri üzerinden Çince’ye "ch'anna" olarak geçti ve daha sonra kısalarak "ch'an"a dönüştü. "Ch'an" (禪) Japonca "zen" olarak telaffuz edildiğinden dolayı bu isim Japonca’da "zen" (ゼン) olarak yerleşti. Japonca’dan da İngilizce’ye "zen" olarak alıntılandı. "Zen" kelimesinin "dhyāna"dan oldukça farklı olduğu görülebilir.

Başka bir mesele ise, transkripsiyon standardının değişmesi sonucu, yerleşmiş bulunan alıntı kelimenin daha güncel ortografik transkripsiyonlardan farklı olmasıdır. Buna örnek olarak İngilizce'de, bir Çin dini ve felsefesi olan Taoculuğun isminin Wade-Giles transkripsiyon sisteminin en çok tercih edilen sistem olarak kullanıldığı dönemden kalma olarak "Tao" şeklinde yerleşmiş olmasıdır. Daha güncel olan Hanyu Pinyin sistemine göre "Tao" yerine "Dao" ve "Taoism" yerine "Daoism" transkripsiyonu kullanılmaktadır.

Transkripsiyon ve transliterasyon örnekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusça metin Борис Николаевич Ельцин
Resmi transliterasyon ISO 9 (GOST 7.79-2000) Boris Nikolaevič Elʹcin
Bilimsel transliterasyon Boris Nikolaevič Elʼcin
IPA fonetik transkripsiyonu [bʌˈɾʲis nʲɪkʌˈɫajɪvʲɪt͡ʃʲ ˈjelʲt͡sɨn]
Çeşitli ortografik sistemlerde Борис Николаевич Ельцин isminin ortografik transkripsiyonları
(dil ailelerine göre gruplandırılmış olarak)
Bulgarca / Makedonca Борис Николаевич Елцин
Sırp-Hırvatça Boris Nikolajevič Jeljcin + Борис Николајевич Јељцин
Slovence / Çekçe Boris Nikolajevič Jelcin
Slovakça Boris Nikolajevič Jeľcin
Lehçe Borys Nikołajewicz Jelcyn
Letonca Boriss Nikolajevičs Jeļcins
Litvanca Boris Nikolajevič Jelcin (Litvanca şekli: Borisas Nikolajevičius Jelcinas)
İngilizce Boris Nikolayevich Yeltsin
Almanca Boris Nikolajewitsch Jelzin
Felemenkçe / Norveççe Boris Nikolajevitsj Jeltsin
İsveççe / Danca Boris Nikolajevitj Jeltsin
İspanyolca Borís Nikoláyevich Yeltsin
Filipince Boris Nikoláyevits Yeltsin
Portekizce Boris Nicoláievitch Iéltsin
Katalanca Borís Nikolàievitx Ieltsin
Fransızca Boris Nikolaïevitch Ieltsine
Arnavutça Boris Nikollajeviç Jellcin
Ermenice Բորիս Նիկոլաևիչ Ելցին
Maldivce ބޮރިސް ނިކޮލަޔެވިޗް ޔެލްސިން
Macarca Borisz Nyikolajevics Jelcin
Fince Boris Nikolajevitš Jeltsin
Estonca Boriss Nikolajevitš Jeltsin
Türkçe Boris Nikolayeviç Yeltsin
Arapça بوريس نيكولايفتش يلتسن
İbranice בוריס ניקולאיביץ' ילצין
Japonca ボリス・ニコライェヴィッチ・イェリツィン
Korece 보리스 니콜라예비치 옐친
Yunanca Μπορίς Νικολάγιεβιτς Γιέλτσιν

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^
    • Hayes, Bruce (2009). Introductory Phonology. Chichester: Wiley-Blackwell. s. 26. ISBN 9781405184113.  "Ortografik transkripsiyon, basit bir anlatımla, kelimelerin, bir dilin karakter sistemi (ortografisi) kullanılarak yazılması anlamına gelmektedir." Hayes'in eserinde bu konu ile ilgili örnekleri daha iyi analiz etmek için bkz.
    • Fromkin, Victoria A. (2000). Linguistics: An Introduction to Linguistic Theory. Chichester: Blackwell Publishers. ISBN 0631197095.