Bipolar bozukluk

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Bipolar bozukluk
P culture.svg
Değişkenlik
Sınıflandırma ve dış kaynaklar
Uzmanlık psikiyatri
ICD-10 F[1]
ICD-9 296.80
OMIM 125480
Hastalık Veri Tabanı 7812
MedlinePlus 001528
eMedicine med/229
Patient UK Bipolar bozukluk

Bipolar bozukluk (iki uçlu duygulanım bozukluğu), belirtileri bir dönem yüksek ruh halli maniye ve bir dönem düşük ruh halli majör depresif bozukluğa benzer olmak üzere, kişinin duygudurumunda aşırı ve zıt yönlü değişiklikler tecrübe etmesi ile karakterize edilen bir zihinsel hastalıktır.[1][2] Yükselen duygudurumu, duygudurumunun şiddet seviyesine ya da psikoz belirtilerinin mevcudiyetine bağlı olarak, mani veyahut hipomani olarak isimlendirilir.Mani esnasında, hasta kimse, anormal düzeyde enerjik, mutlu veya fevri hissetmekte ya da davranışlar göstermektedir.[3]

Hastalığın kullanılan diğer tanımlayıcı terimleri arasında iki uçlu duygudurum bozukluğu, bipolar afektif bozukluk, manik depresif bozukluk, manik depresyon ve manik atak sayılabilir. Bipolar bozukluğun sebebi henüz tümüyle anlaşılamamıştır; fakat, çevresel ve genetik etmenlerin rol aldığı düşünülmektedir.[4] Birçok genin hastalık riskine etki ettiği bildirilmektedir.[4][5]

Bipolar bozukluk, kişinin depresyon ve/veya mani, hipomani, ve/veya karışık durumlar geçirdiği duygudurum bozuklukları sınıfını kapsayan tanısal kategoridir. Kişinin, depresif eğilimlerin yoğun yaşandığı dönemlerle, taşkınlık, coşkunluk olarak tanımlanabilecek mani dönemleri yaşadığı, bu bağlamda Bipolar Bozukluk ya da Manik Atak olarak tanımlanan bir rahatsızlıktır. DSM-IV adlı tanı ve istatistik kriteri ile teşhis konur. Bu hastalığın genelde yirmili yaşlarda ortaya çıktığı çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir. Tip 1 , Tip 2 ve Tip 3 olarak 3'e ayrılır.

Belirtileri[değiştir | kaynağı değiştir]

"Melankoli maniye evrilirken" resim altı yazısı barındıran, 1858 tarihli bir taşbasma. Geçmişte, bipolar bozukluk hastaları akıl hastanelerine sevk olunabilmekteydi.

Mani, bipolar bozukluğun tanımlayıcı özelliklerinden biridir[6] ve farklı şiddet düzeylerinde gerçekleşebilir. Hipomani olarak adlandırılan orta düzey şiddetteki mani içinde bulunan bireyler zinde ve kolaylıkla heyecanlanabilmekte (uyarılgan) olup; genellikle yüksek seviyeli bir üretkenlik içerisindedirler.[7] Hipomani ilerlemesi halinde, hasta bireyler birden degisiveren (Ing. erratic) ve fevri davranislar gosterebilir. Bu hasta bireyler, gelecege dair siklikla kotu kararlar alabilmektedir gercekci olmayan gelecege dair dusunceler gelistirmekten oturu ve daha az uyumaktadirlar.[8] Mani bireyler, ekstrem durumlarda, psikoza uzanacak boyutta halusinasyonlar gorebilir, var olmayan sesler duymaya baslayabilir veya evrene-cevresine dair kuruntulu ya da carpik inanislar gelistirebilir.[9] Bir mani donemi (Ing. episode) ardindan genellikle bir depresif donem tecrube edilir.[9] Mani ya da hipomani doneminden depresif doneme, ve tam tersi, gecisten sorumlu biyolojik mekanizmalar, gunumuzde butunuyle kesfedilememistir.[10]

Mani donemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Mani, hayatin akisina aykiri bir anormalik gosterecek sekilde en az bir hafta suresince 'yukselen' duygudurumu tecrube edilmesi olarak tanimlanabilir. Bu duygudurumu, öföriden (yerinde duramama, zindelik hissiyati, mutluluktan uçma vb.) deliryuma (bilincin ve algının kaybolması hali, hezeyan vb.) uzanan bir yelpaze icindedir.

Hipomani veyahut mani tecrube eden bir bireyin, siralanan su davranislarin en az ucunu gostermesi beklenir: konuşma baskısı (kesintisiz ve hizli konusmak), kisa dikkat süresi, 'racing thoughts', hedefler belirleme eyleminde artis, ajitasyon; hiperseksüalite veya asiri maddi harcama yapmak gibi tepisel (impulsif), yuksek riskli davranislar gelistirme.[11]

Bir bireyin mani donemi tecrube ediyor olup olmadigina dair kesin kanaat, bu davranislarin ancak, hasta bireyin sosyal veya is hayatini sekteye ugratmasi halinde getirilmektedir.[12][13] Bu donem rahatsizligina mudahil olunmadigi takdirde, bir mani donemi genellikle uc ila alti ay suresince devam eder.[14]

Hipomani veya mani bireylerde uyku ihtiyacinin azalmasi, muhakemenin zayiflamasi, cok hizli ve abartili konusulmaya baslanmasi gozlenebilir.[15][16] Mani bireylerde, bir "kendi kendini tedavi etme yontemi" maksatli, yillarca surdurulmus bir madde bağımlılığı gecmisine rastlanabilir.[17] Bu donemde, birey kendisinin durdurulamaz oldugunu hissedebilir; "secilmis bir kisi" ve bir "ozel gorev"le yukumlu oldugunu dusunmeye baslayabilir ya da buyuklenmeci-delüzyonal fikirlere sahip hale gelebilir.[18] Bu duygudurumu hali, saldirgan davranislara donusebilir ve kimi zaman bireyin bir ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde yatili tedavi gormeye mecbur birakilmasina yol acabilir.[19][20] Mani belirtilerinin siddet duzeyi, Young Mani Derecelendirme Ölçeği gibi olceklerle niceliklendirilmeye calisilabilir; fakat, bu tip olceklerin gecerlik ve guvenirlik duzeyi gunumuzde arastirma konusudur.[21][2] Bir mani ya da depresif donem baslangici habercisi cogunlukla uyku bozukluklarıdir.[22]

Hipomani donemi[değiştir | kaynağı değiştir]

Depresif donem[değiştir | kaynağı değiştir]

'Melancholy' isimli W. Bagg tarafindan, Hugh Welch Diamond cekilmis bir fotografin cizilmis resmi.

Katisik afektif donem[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir depresyonun erken uyarı semptomları:

  • Yorgunluk, bitkinlik, enerjisizlik
  • Bezgin ruh hali, moral bozukluğu
  • Artan dinlenme ihtiyacı
  • Azalan kendine güven, kendinden kuşku duyma
  • Artan derin düşünce, dalgınlık ve kendinden endişe etmek
  • İlgisizlik, keyifsizlik
  • Uykuya dalma veya kesintisiz uyuyamama bozukluğu
  • Günlük yükümlülüklerin ihmal edilmesi
  • Konsantrasyon güçlüğü (düşünmenin zor gelmesi)
  • Azalan cinsel ilgi
  • Ürkeklik, sinirlilik
  • Azalan dayanıklılık ve kapasite
  • Her şeyi kendi üstüne alınma, başkalarının kendisi hakkında kötü konuştuğu duygusuna kapılma
  • Günlük yaşam seyrinde değişiklikler
  • Bedensel rahatsızlık
  • Artan alkol tüketimi
  • Gerginlik, huzursuzluk
  • Aşırı duyarlılık
Mani teşhisi konulan bir kadını gösteren 1892 tarihli bir taşbasma.

Bir maninin erken uyarı semptomları:

  • Aşırı sevinç, aşırı coşku
  • Ani saldırganlık ve paranoya
  • Yeni fikirler, hızlı düşünme
  • Her zamankinden fazla konuşma isteği
  • Artan aktivite ve enerji
  • Değişen algılama (başka bir dünyada olma duygusu, sese karşı duyarlılık, keskin algılama)
  • Görüntü ve/veya ses halisünasyonu
  • Artan yaratıcılık
  • Azalan uyku ihtiyacı
  • Artan ilişki isteği
  • Önemli olma ve bütün ilgilerin merkezinde olma duygusu
  • Artan alkol ve uyuşturucu kullanımı
  • Artan kendine güven, yapmaya karar verdiği her işi başaracağı duygusu
  • Aşırı duyarlılık, gerginlik, sabırsızlık
  • Artan cinsel ilgi
  • Artan para harcama
  • Konsantrasyon güçlüğü, dikkatin kolay dağılması
  • Huzursuzluk, karmaşa
  • Her zamankinden fazla kavga ve tartışma
  • Günlük yaşam seyrine uymamak

Erken uyarı semptomları yanında bazı yumuşak bipolar belirtiler görülmektedir. Yumuşak bipolar belirtilerden, İngilizcesi "bipolar soft signs", bipolar hastalığa işaret edebilecek olan, bir hastanın aile geçmişinde veya kendi hastalık seyrinde bulunabilecek belirtiler kastedilmektedir.

  • Bipolar hastalığa ilişkin kalıtsal risk
  • Birinci derece akrabalarda (ebeveyn, kardeşler) lityum'la başarılı terapi
  • Bir ailede arka arkaya üç nesilde mizaç hastalıkları
  • Antideprasanla tedavi sonucu tetiklenen hipomaniler
  • Mizaçta dikkat çekici hususlar (güçlü ruh hali dalgalanmaları, yerinde duramamak veya sürekli bezginlik/bıkkınlık hali)
  • Mevsimlere bağlı depresyonlar
  • Çocukluk veya ilk gençlikte ortaya çıkan psikotik karakterli depresyonlar

Nedenleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bipolar bozukluga yol acan mekanizmalar kesin olarak bilinmemektedir ve bireyden bireye farklilik gosterebilir.[23] Hastaligin olusma riskini %60-80 bandinda genetik etmenlerin olusturdugu dusunulmektedir.[24] Bipolar spektrumunda kalıtsallık orani 0.71 olarak tahmin edilmektedir.[25] I. tip bipolar bozukluga ait konkordans oranlari, modern arastirmalarda, tek yumurta ikizleri icin mutemadiyen %40 oraninda tespit ediliyorken, bu oran cift yumurta ikizleri icin %5 civarinda bulunagelmektedir.[26][27]

Tedavisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tedavi edilmediği durumda ağır bir seyir izleyebilen bir psikiyatrik rahatsızlıktır.

Bipolar Bozukluk bazı kişilerde mevsimsel bir dalgalanma gösterir. Sonbahar ve kış, depresif durumun, ilkbahar aylarıysa manik atakların gözlendiği aylardır. Daha nadir olarak tam tersi de gözlenebilir.

Duygudurumların yoğunluğu ve süresi kişiden kişiye büyük ölçüde değişir.

Bipolar bozukluk tedavisinde duygu durum dengeleyicisi (lityum karbonat, valproat vb.) ilaçlar kullanılır. Yineleyen hastalık dönemleri (mani, depresyon, hipomani gibi) nedeniyle duygudurum dengeleyici ilaçların doktor kontrolünde uzun yıllar alınması gerekebilir. Bazı antiepileptik ilaçlar ve antipsikotikler de bipolar bozukluk tedavisi için kullanılmaktadır.

Bipolar bozukluk genellikle ilaç ile tedavi edilmektedir. Psikiyatristler ve pratisyen hekimler genel olarak bipolar bozukluk semptomlarını azalmak için etkin ilaç tedavisini tercih ederler. Doktorunuz ile sürekli iletişimde kalmak, doktorunuzun söylediklerini harfiyen uygulamanız hastalığın tedavisinde önemli bir yere sahiptir. Bipolar bozukluk rahatsızlığı boyunca toplum hayatına uyum sağlamak, insanlardan uzak durmamak oldukça önemlidir. Hastalığın tedavisi ilaç kullanımı ile yapılıyor olsa da psikolojik rahatsızlıklarda moralin yeri unutulmamalı, bipolar bozukluğu bulunan kişinin morali yüksek tutulmalıdır.[28]

Tedavi sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

İlaçla tedavi, hastalığın kontrol altına alınması içindir. Kişi, bir psikiyatrist doktor ve psikolog yardımıyla, depresyon eğilimlerine karşı bir savunma geliştirmelidir. Yine de manik ataklar önlense bile, kişide genel bir durgunluk gözlenebilir. Kişi, bu eğilime karşı da hazırlıklı olmalı, yoğun depresif süreçlerde gerektiğinde müdahale edilmelidir.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; BMJ2012 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  2. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; DSM5 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  3. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; BMJ20123 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  4. ^ a b Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; BMJ20122 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  5. ^ Goodwin, Guy M.. "Bipolar disorder". Medicine 40 (11): 596–598. DOI:10.1016/j.mpmed.2012.08.011. 
  6. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Barnett2009 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  7. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Beentjes2012 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Beentjes20122 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  9. ^ a b Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Beentjes20123 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  10. ^ "The neurobiology of the switch process in bipolar disorder: a review". J Clin Psychiatry 71 (11): 1488–1501. November 2010. DOI:10.4088/JCP.09r05259gre. PMC 3000635. PMID 20492846. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3000635. 
  11. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Barnett20092 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  12. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Barnett20093 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  13. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Beentjes20124 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  14. ^ Titmarsh S (May–June 2013). "Characteristics and duration of mania: implications for continuation treatment". Progress in Neurology and Psychiatry 17 (3): 26–7. DOI:10.1002/pnp.283. May 24, 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pnp.283/pdf. 
  15. ^ "Caregiver burden in bipolar hypomania and mania: a systematic review". Perspect Psychiatr Care 48 (4): 187–97. October 2012. DOI:10.1111/j.1744-6163.2012.00328.x. PMID 23005586. 
  16. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Tarr2011 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  17. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Post2013 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  18. ^ "Grandiose delusions: a review and theoretical integration of cognitive and affective perspectives". Clin Psychol Rev 31 (4): 684–96. June 2011. DOI:10.1016/j.cpr.2011.02.009. PMID 21482326. 
  19. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Beentjes20126 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  20. ^ "Comparative efficacy and acceptability of mood stabilizer and second generation antipsychotic monotherapy for acute mania—a systematic review and meta-analysis". J Affect Disord 134 (1–3): 14–9. November 2011. DOI:10.1016/j.jad.2010.11.009. PMID 21145595. 
  21. ^ Furukawa TA (2010). "Assessment of mood: Guides for clinicians". Journal of Psychosomatic Research 68 (6): 581–589. DOI:10.1016/j.jpsychores.2009.05.003. PMID 20488276. 
  22. ^ "Overlapping prefrontal systems involved in cognitive and emotional processing in euthymic bipolar disorder and following sleep deprivation: a review of functional neuroimaging studies". Clin Psychol Rev 32 (7): 650–63. November 2012. DOI:10.1016/j.cpr.2012.07.003. PMC 3922056. PMID 22926687. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3922056. 
  23. ^ "Mitochondrial modulators for bipolar disorder: a pathophysiologically informed paradigm for new drug development". Aust N Z J Psychiatry 47 (1): 26–42. January 2013. DOI:10.1177/0004867412449303. PMID 22711881. 
  24. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Kerner2014 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  25. ^ "Heritability of bipolar spectrum disorders. Unity or heterogeneity?". Journal of Affective Disorders 106 (3): 229–240. 2008. DOI:10.1016/j.jad.2007.07.001. PMID 17692389. 
  26. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Barnett20094 isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  27. ^ "High Concordance of Bipolar I Disorder in a Nationwide Sample of Twins". American Journal of Psychiatry 161 (10): 1814–1821. 2004. DOI:10.1176/appi.ajp.161.10.1814. PMID 15465978. 
  28. ^ http://www.terkip.com/bipolar-bozukluk-nedir-bipolar-bozukluk-belirtileri-nelerdir-53.html