İçeriğe atla

Parkinson hastalığı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Parkinson hastalığı
Diğer adlarParkinson hastalığı, idiyopatik veya primer parkinsonizm, hipokinetik rijit sendrom, felç ajitanları, titreme felci
Olağan başlangıcı60 yaş üstü[1][2]
UzmanlıkNöroloji
BelirtilerTremor, rijidite, hareket yavaşlaması, yürüme zorluğu[1]
KomplikasyonDemans, depresyon, anksiyete,[3] yeme problemleri ve uyku problemleri[4]
NedenleriBilinmiyor[5]
Risk faktörüPestisit maruziyeti, kafa travması[5]
TanıSemptomlara göre[5]
Ayırıcı tanıLewy cisimcikli demans, ilerleyici supranükleer palsi, esansiyel tremor, antipsikotik kullanımı[6]
Tedaviİlaç, ameliyat[1]
İlaçL-DOPA, dopamin agonistis[3]
PrognozBeklenen yaşam süresi: 7-15 yıl[7]
Sıklık8,5 milyon (2019)[8]
Ölüm117.400 (2015)[9]

Parkinson hastalığı (PH) veya kısaca Parkinson, başlıca merkezî sinir sisteminin etkilendiği, uzun süreli bir nörodejeneratif hastalıktır ve hem motor hem de motor olmayan sistemleri etkiler. Semptomlar genellikle yavaş yavaş ortaya çıkar ve hastalık ilerledikçe motor olmayan semptomlar daha yaygın hale gelir.[1][5]

Başlıca semptomlar arasında tremorlar, hareket yavaşlığı, rijidite ve denge bozukluğu bulunur ve bu semptomlar topluca parkinsonizm olarak adlandırılır.[1] İleri evrelerde, Parkinson hastalığı demansı, düşmeler ve nöropsikiyatrik bozukluklar gibi uyku bozuklukları, psikoz, duygudurum dalgalanmaları veya davranış değişiklikleri gelişebilir.[1][3][10]

Parkinson hastalığı vakalarının çoğu belirli bir nedene bağlı olmadan ortaya çıkmakla birlikte, birkaç katkıda bulunan etmen belirlenmiştir. Bu hastalık, beynin locus coeruleus ve substantia nigra adı verilen bölgelerindeki sinir hücrelerinin ölmesiyle karakterize edilir.[1] Substantia nigra, bazal ganglion olarak adlandırılan beyin bölgelerine dopamin sağlayan ve istemli hareketlerin kontrolünde önemli rol oynayan bir orta beyin bölgesidir. Bu hücre ölümünün nedeni tam olarak anlaşılamamıştır; ancak, Lewy cisimcikleri adı verilen yapılar içinde alfa-sinüklein adı verilen bir proteinin birikimini içermektedir.[5][11] Diğer olası nedenler arasında genetik faktörler, çevresel etkenler, ilaç kullanımı, yaşam tarzı ve önceki sağlık durumu bulunur.

Tanı, genellikle nörolojik muayene sırasında saptanan motorla ilgili belirti ve bulgulara dayanmakla birlikte, nöromelanin MRG gibi tıbbi görüntüleme yöntemleri tanıyı destekleyebilir. Parkinson hastalığının başlangıcı, genellikle %1'inin etkilendiği 60 yaş üzeri kişilerde görülür. 50 yaşından genç bireylerde ise bu durum erken başlangıçlı PH olarak adlandırılır.

Parkinson hastalığının bilinen bir tedavisi bulunmamaktadır ve mevcut tedavi stratejileri belirtilerin hafifletilmesine yöneliktir. İlk basamak tedavi genellikle L-DOPA, MAO-B inhibitörü veya dopamin agonisti ile başlar. Hastalık ilerledikçe bu ilaçlar etkinliğini yitirir ve istemsiz kas hareketleri şeklinde yan etkiler ortaya çıkar. Diyet ve belirli rehabilitasyon yöntemleri belirtileri iyileştirmede belirli düzeyde etkili olabilir. Şiddetli motor belirtileri ilaç tedavisine yanıt vermediği durumlarda, derin beyin stimülasyonu kullanılabilir. Hareketle ilişkili olmayan belirtilerin, örneğin uyku bozuklukları ve duygudurum dengesizliği, tedavisi için sınırlı kanıt bulunmaktadır. Ortalama yaşam süresi normale yakın düzeydedir.

Sınıflandırma

[değiştir | kaynağı değiştir]

Parkinsonizm, aşağıdaki türlere ayrılabilir:[12]

  • Parkinson hastalığı: yavaş hareket etme, titreme, kas sertliği ve denge problemleri gibi belirtilerle tanınan ve belirtilerin zamanala kötüleştiği bir sinir sistemi hastalığıdır. Parkinson hastalığı, parkinsonizmin en yaygın biçimidir ve idiyopatik parkinsonizm olarak da adlandırılır, yani tanımlanabilir bir nedeni yoktur.[13]
  • Atipik parkinsonizm: sadece substantia nigra bölgesini etkilemekle kalmayıp, daha karmaşık nörolojik sorunlara da yol açan bir dejenerasyon türüdür. Bu sorunlar arasında, belirli hareketleri yapamama (apraksi) veya göz hareketlerinde kontrol kaybı (progresif supranükleer felç) gibi durumlar bulunur.
  • İkincil parkinsonizm: ilaçlar, enfeksiyonlar veya merkezi sinir sistemindeki hasarlar gibi dış etkenler tarafından tetiklenen bir durumdur.
  • Fonksiyonel parkinsonizm: sinir hücrelerinin dejenerasyonu veya dopamin sisteminin işlev bozukluğu dışında ortaya çıkan bir motor bozukluğudur.

2024 yılı itibarıyla Parkinson hastalığının sınıflandırılması belirtilere dayanmakta olup, araştırmalar bu sınıflandırmayı biyolojik temellere oturtmayı hedeflemektedir.[14]

Parkinson hastalığı, farklı şekillerde de sınıflandırılabilir. Parkinson-plus sendromu, Parkinson hastalığını ve diğer bazı hastalık durumlarını içerir.[15] Bu sendrom, Lewy cismi demansı grubunda yer almakta[16] ve sinükleinopati olarak sınıflandırılmaktadır. Sinükleinopatiler, Lewy cisimcikli demans, çoklu sistem atrofisi ve diğer nadir hastalık durumlarını da içermektedir.[17] Nadir görülen bazı genetik Parkinson hastalığı türleri alfa-sinüklein birikimi göstermemektedir.[18]

Belirti ve bulgular

[değiştir | kaynağı değiştir]
Parkinson yürüyüşü özellikleri (yandan görünümde daha belirgin)[19]

Parkinson hastalığının en tanınabilir belirtileri, hareketle ilgili (motor) belirtilerdir ve titreme, bradikinezi, rijidite ve sürünen/öne eğilmiş yürüyüş gibi içerir.[20] Otonomik işlev bozukluğu (disotonomi), nöropsikiyatrik sorunlar (ruh hâli, biliş, davranış veya düşünce değişiklikleri), duyu (özellikle koku duyusu değişiklikleri) ve uyku zorlukları da dahil olmak üzere motor olmayan belirtiler de bulunabilir. Hastalar, motor belirtilerin başlamasından önce kabızlık, anosmi ve REM Davranış Bozukluğu dahil motor olmayan belirtilere sahip olabilirler. Genellikle bunun gibi belirtiler, demans, psikoz, ortostatizm ve daha ciddi düşmeler daha sonra meydana gelir.[20] Disfaji (yutma güçlüğü), Parkinson hastalığının seyrinin herhangi bir döneminde başlayabilir ve hastaların %80'inden fazlasını etkiler.[21]

Motor dışı belirtiler, motor belirtilerin başlangıcından 20 yıl önce görülebilir. Bunlar arasında kabızlık, anozmi, duygudurum bozuklukları ve REM uykusu davranış bozukluğu gibi belirtiler yer alır.[22] Genellikle, denge problemleri ve yürüme bozuklukları gibi hareketle ilgili belirtiler, hastalığın ilerleyen dönemlerinde ortaya çıkar.[23]

Parkinson hastalığında dört ana motor belirti öne çıkar: titreme (tremor), yavaş hareket etme (bradikinezi), kas sertliği (rijidite) ve denge problemleri (postüral instabilite). Bu belirtiler birlikte parkinsonizm olarak adlandırılır.[24] Bununla birlikte, diğer motorla ilişkili belirtiler de yaygın olarak görülmektedir.

Titreme (tremor), Parkinson hastalığının en yaygın başlangıç belirtisidir ve hem istirahat halinde hem de istemli hareket sırasında ortaya çıkabilir, 4-6 hertz frekansında olabilir.[25] Parkinson hastalığında tremor genellikle ellerde görülür, ancak bacaklar, kollar, dil veya dudaklar gibi vücudun diğer bölgelerini de etkileyebilir. Bu, genellikle başparmak ve işaret parmağının bir araya gelerek dairesel bir hareket yapma eğiliminde olduğu pill-roller hareketi olarak tanımlanır. En belirgin işaret olmasına rağmen, tremor, vakaların sadece %70-90'ında bulunur.[26][25]

Yavaş hareket (bradikinezi), genellikle Parkinson hastalığının en önemli özelliği olarak kabul edilir ve atipik parkinsonizmde de bulunur. Bradikinezi, motor planlama, başlama ve yürütmede zorlukları ifade eder ve bu durum, genel olarak yavaşlamış hareketlerle ve azalmış genlikte sonuçlanarak ardışık ve eşzamanlı görevleri etkiler.[27] Bu nedenle, giyinme, yeme ve banyo yapma gibi günlük aktiviteleri engeller.[28] Bradikinezi ile ilişkili yüz kasları, "maskelenmiş yüz" veya hipomimi olarak bilinen karakteristik azaltılmış yüz ifadesine yol açar.[29]

Önerilen risk faktörlerinin hiçbiri kesin olarak kanıtlanmamıştır. En sık tekrarlanan ilişkiler, pestisitlere maruz kalanlarda artmış bir risk ve sigara içenlerde azalmış bir risktir.[30] Parkinson hastalığı ile Helicobacter pylori enfeksiyonu arasında, levodopa dahil bazı ilaçların emilimini önleyebilen bir olası bir bağlantı bulunmaktadır.

  1. ^ a b c d e f g "Parkinson's Disease Information Page". NINDS. 30 Haziran 2016. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2016. 
  2. ^ Carroll WM (2016). International Neurology. John Wiley & Sons. s. 188. ISBN 978-1118777367. 8 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  3. ^ a b c Sveinbjornsdottir S (October 2016). "The clinical symptoms of Parkinson's disease". Journal of Neurochemistry. 139 (Suppl 1): 318-324. doi:10.1111/jnc.13691. PMID 27401947. 
  4. ^ "Parkinson's disease – Symptoms and causes". Mayo Clinic. 1 Eylül 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Eylül 2023. 
  5. ^ a b c d e Kalia LV, Lang AE (August 2015). "Parkinson's disease". Lancet. 386 (9996): 896-912. doi:10.1016/s0140-6736(14)61393-3. PMID 25904081. 
  6. ^ {{Kitap kaynağı|vauthors= Ferri FF|başlık=Ferri's differential diagnosis: a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|tarih=2010|yayıncı=Elsevier/Mosby|yer=Philadelphia, PA|isbn=978-0323076999|bölüm=Chapter P|basım=2.2
  7. ^ Macleod AD, Taylor KS, Counsell CE (November 2014). "Mortality in Parkinson's disease: a systematic review and meta-analysis". Movement Disorders. 29 (13): 1615-1622. doi:10.1002/mds.25898. PMID 24821648. 
  8. ^ Ou Z, Pan J, Tang S, Duan D, Yu D, Nong H, Wang Z (7 Aralık 2021). "Global Trends in the Incidence, Prevalence, and Years Lived With Disability of Parkinson's Disease in 204 Countries/Territories From 1990 to 2019". Frontiers in Public Health. 9: 776847. doi:10.3389/fpubh.2021.776847. PMC 8688697 $2. PMID 34950630.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  9. ^ Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, ve diğerleri. (GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators) (October 2016). "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015". Lancet. 388 (10053): 1459-1544. doi:10.1016/s0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903 $2. PMID 27733281. 
  10. ^ Han JW, Ahn YD, Kim WS, Shin CM, Jeong SJ, Song YS, Bae YJ, Kim JM (November 2018). "Psychiatric Manifestation in Patients with Parkinson's Disease". Journal of Korean Medical Science. 33 (47): e300. doi:10.3346/jkms.2018.33.e300. PMC 6236081 $2. PMID 30450025. 
  11. ^ Villar-Piqué A, Lopes da Fonseca T, Outeiro TF (October 2016). "Structure, function and toxicity of alpha-synuclein: the Bermuda triangle in synucleinopathies". Journal of Neurochemistry. 139 (Suppl 1): 240-255. doi:10.1111/jnc.13249. PMID 26190401.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  12. ^ "ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics". icd.who.int. Erişim tarihi: 27 April 2024. 
  13. ^ Samii, Ali; Nutt, John G; Ransom, Bruce R (29 Mayıs 2004). "Parkinson's disease". The Lancet. 363 (9423): 1783-1793. doi:10.1016/S0140-6736(04)16305-8. ISSN 0140-6736. 7 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2023. 
  14. ^ "Correction to Lancet Neurol 2024; 23: 191-204". The Lancet. Neurology. 23 (3): e7. March 2024. doi:10.1016/S1474-4422(24)00048-6. PMID 38365384.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  15. ^ Vertes AC, Beato MR, Sonne J, Khan Suheb MZ (June 2023). "Parkinson-Plus Syndrome". StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 36256760. Erişim tarihi: 2 May 2024. 
  16. ^ Kon T, Tomiyama M, Wakabayashi K (February 2020). "Neuropathology of Lewy body disease: Clinicopathological crosstalk between typical and atypical cases". Neuropathology. 40 (1): 30–39. doi:10.1111/neup.12597. PMID 31498507.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  17. ^ Calabresi P, Mechelli A, Natale G, Volpicelli-Daley L, Di Lazzaro G, Ghiglieri V (March 2023). "Alpha-synuclein in Parkinson's disease and other synucleinopathies: from overt neurodegeneration back to early synaptic dysfunction". Cell Death & Disease. 14 (3): 176. doi:10.1038/s41419-023-05672-9. PMC 9977911 $2. PMID 36859484. 
  18. ^ Johansen KK, Torp SH, Farrer MJ, Gustavsson EK, Aasly JO (28 June 2018). "A Case of Parkinson's Disease with No Lewy Body Pathology due to a Homozygous Exon Deletion in Parkin". Case Reports in Neurological Medicine. 2018: 6838965. doi:10.1155/2018/6838965. PMC 6046180 $2. PMID 30050705.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  19. ^ Connie T, Aderinola TB, Ong TS, Goh MKO, Erfianto B, Purnama B (12 December 2022). "Pose-Based Gait Analysis for Diagnosis of Parkinson's Disease". Algorithms. MDPI AG. 15 (12): 474. doi:10.3390/a15120474. ISSN 1999-4893.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  20. ^ a b Jankovic, J. (1 Nisan 2008). "Parkinson's disease: clinical features and diagnosis". Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry (İngilizce). 79 (4): 368-376. doi:10.1136/jnnp.2007.131045. ISSN 0022-3050. PMID 18344392. 7 Haziran 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2023. 
  21. ^ Ciucci, Michelle (5 Kasım 2013). "Swallowing and Parkinson's Disease | Parkinson's Disease". www.michaeljfox.org (İngilizce). 10 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2023. 
  22. ^ Leite Silva AB, Gonçalves de Oliveira RW, Diógenes GP, de Castro Aguiar MF, Sallem CC, Lima MP, de Albuquerque Filho LB, Peixoto de Medeiros SD, Penido de Mendonça LL, de Santiago Filho PC, Nones DP, da Silva Cardoso PM, Ribas MZ, Galvão SL, Gomes GF, Bezerra de Menezes AR, Dos Santos NL, Mororó VM, Duarte FS, Dos Santos JC (February 2023). "Premotor, nonmotor and motor symptoms of Parkinson's Disease: A new clinical state of the art". Ageing Research Reviews. 84: 101834. doi:10.1016/j.arr.2022.101834. PMID 36581178. 
  23. ^ De Carolis L, Galli S, Bianchini E, Rinaldi D, Raju M, Caliò B, Alborghetti M, Pontieri FE (January 2023). "Age at Onset Influences Progression of Motor and Non-Motor Symptoms during the Early Stage of Parkinson's Disease: A Monocentric Retrospective Study". Brain Sciences. 13 (2): 157. doi:10.3390/brainsci13020157. PMC 9954489 $2. PMID 36831700.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  24. ^ "Parkinson's disease - Symptoms". National Health Service. 3 November 2022. Erişim tarihi: 28 April 2024. 
  25. ^ a b Abusrair AH, Elsekaily W, Bohlega S (13 September 2022). "Tremor in Parkinson's Disease: From Pathophysiology to Advanced Therapies". Tremor and Other Hyperkinetic Movements. 12 (1): 29. doi:10.5334/tohm.712. PMC 9504742 $2. PMID 36211804.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)
  26. ^ "Tremor". Parkinson's Foundation. Erişim tarihi: 28 April 2024. 
  27. ^ Bologna M, Paparella G, Fasano A, Hallett M, Berardelli A (March 2020). "Evolving concepts on bradykinesia". Brain. 143 (3): 727–750. doi:10.1093/brain/awz344. PMC 8205506 $2. PMID 31834375. 
  28. ^ "What Is Bradykinesia?". Cleveland Clinic (İngilizce). 30 November 2023. Erişim tarihi: 2 May 2024. 
  29. ^ "Facial Masking". Parkinson's Foundation. Erişim tarihi: 28 April 2024. 
  30. ^ de Lau, Lonneke ML; Breteler, Monique MB (1 Haziran 2006). "Epidemiology of Parkinson's disease". The Lancet Neurology. 5 (6): 525-535. doi:10.1016/S1474-4422(06)70471-9. ISSN 1474-4422. 16 Şubat 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2023. 

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]