İspir

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(İspir, Erzurum sayfasından yönlendirildi)
Şuraya atla: kullan, ara

Koordinatlar: 40°29′1″N, 40°59′43″E

İspir
—  İlçe  —
Erzurum'da bulunduğu yer
Erzurum'da bulunduğu yer
IspirCastle.jpg
Ispir ilçesi.JPG
Koordinatlar: 40°29′1″K 40°59′43″D / 40.48361°K 40.99528°D / 40.48361; 40.99528
Ülke Türkiye
İl Erzurum
Coğrafi bölge Karadeniz Bölgesi
Yönetim
 - Kaymakam Ömer Faruk Fidan [1]
 - Belediye başkanı Osman Çakır (AK Parti)
Yüzölçümü
 - Toplam 1.478 km2 (570,7 mi2)
Rakım 1.180 m (3.871 ft)
Nüfus (2015)[2]
 - Toplam 15,603
 - Kır -
 - Şehir 15,603
Zaman dilimi DAZD (+2)
 - Yaz (YSU) DAYZD (+3)
Posta kodu 25900
İl alan kodu 442
İl plaka kodu 25
İnternet sitesi: İspir Belediyesi

İspir, Gürcüce: სპერი Speri; Ermenice: Սպեր Sber veya Sper) Erzurum ilinin bir ilçesidir.

Etimoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

Yerleşim, Herodotos tarafından "Saspeir", Ksenophon’da "Hesperit", Bizanslı Fastus tarafından ise "Sber/Sper" diye adlandırılmıştır. Şehrin adının, Çoruh nehri kıyısına yerleşmiş bir Saka toplumunun adından geldiği de ileri sürülmektedir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

İspir ve çevresi, Doğu Anadolu’yu Doğu Karadeniz kıyılarına ve Kafkaslara bağlayan, tarihin çeşitli dönemlerinde askeri ve ticari amaç ile kullanılan doğal ve tarihi yollar üzerindedir. Özellikle Serçeme Boğazı-ispir güzergahında bulunan çok sayıdaki kale ve garnizon, burasının eskiden beri kullanılan bir anayol olduğunu göstermektedir. Bunun yanı sıra İspir, tarım ve hayvancılıkla elverişli olmasından dolayı çevresinden göç almıştır. Adını Saka Türklerinin Sasper Boyu’ndan aldığı iddia edilen İspir; Hurri, Urartu, Saka (İskit), Med, Pers, Roma, Bizans, Sasani, Emevi, Abbasi, Selçuklu, İlhanlı, Karakoyunlu, Timurlu, Akkoyunlu, Gürcü Krallığı ve Osmanlı medeniyetlerinin yerleşim alanı olmuştur. İspir ve çevresi Urartular'a ait çivi yazılı belgelerde Kulka (Qulha) adıyla geçmektedir.[3]

1514 Çaldıran Seferi sonrasında Osmanlı hakimiyetine giren İspir, 1515 tarihinde sancak olan İspir, aynı yıl içerisinde yeni kurulan Diyarbakır Beylerbeyiliğine, 1520 yılında da Rum Eyaleti' ne bağlanmıştır. 1535 yılında yeni kurulan Erzurum Vilayetine' ne bağlı bir sancak olmuştur[4]. 1642 Tarihli Avarız Defterinde İspir kazasında 12 Müslüman hane, 17 Gayrimüslim hane, 139 asker ile 10 din görevlisi bulunmaktaydı. İspir kazası toplamında ise 531 Müslüman ile 286 Gayrimüslim hane bulunuyordu[3]. 1835 tarihli nüfus yoklama defterine göre İspir' de kaza merkezi ile birlikte 152 yerleşim alanı bulunmaktadır. Bu sayımda İspir kaza merkezi ve köylerinde yaşayan toplam erkek sayısı 11.308 kişi olup, bunun 10.691'i Müslüman erkek geri kalan 617 erkekte gayrimüslim nüfusu oluşturmaktaydı[5]

1839 tarihli kaynaklarda İspir nahiye olarak kayıtlara geçmiştir. 1880 yılına kadar Erzurum merkez sancağına bağlı kaza olan İspir, bu tarihte yeni sancak yapılan Bayburt’a bağlanmıştır. Bayburt' un kaza statüsüne düşürülmesi üzerine İspir 1888 yılında yeniden Erzurum merkez sancağının bir kazası oldu. 1892-1898 yıllarında İspir 143 köyü olan kaza konumundaydı. 1895-1896 yıllarında yerleşime telgraf hattı gelmiştir. 1900 yılında Bayburt-İspir arası posta sürücülüğü hizmete geçmiştir. Gene 1900 yılında yeni "Hükumet Konağı" hizmete açılmıştır.[4]

İspir ve çevresi 1916–1918 yılları arasında Rus egemenliğinde kaldıktan sonra 25 Şubat 1918’de Kazım Karabekir komutasındaki 1. Kafkas Kolordusuna bağlı birliklerce geri alındı.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

İspir ilçesi Erzurum il merkezinin 143 km kuzeyinde yer almaktadır. İlçenin yüzölçümü 2244 km²'dir. İlçe sınırları içerisinde 2400 ile 3900 metre arasında yükseklikte irili ufaklı çok sayıda dağ bulunmaktadır. Kaçkar, Mescit Dağı 3240 m, Deve Dağı 3363 m, Bozan Dağı 2924 m, Sandık Dağı 3186 m, Yassı Dağ 2500 m, Kazancık Dağı 2750 m, Korga Dağı 2364 m Ayazöldüren Dağı 2500 m, Asniyar Dağı 3040 m, Dilek Dağı 3549 m, Hasan Dağı 2900 m ve Nevse Dağı 3114 m bu dağlardan önemli olanlardır. Dünyanın en hızlı akan nehirlerinden birisi olan Çoruh Nehri İspir' den doğrak İspir ilçesinden geçmektedir. Su sporları, özellikle rafting için ilçede çok uygun alanlar vardır.

2014 yılı verilerine göre İspir, sahip olduğu 76.865 hektar orman arazisi ile Erzurum ilindeki en fazla orman arazisine sahip ilçe durumundadır[6]

Kültür ve Sosyal Yapı[değiştir | kaynağı değiştir]

İspir tarihsel yapısı ve önemli bir geçit noktası olduğundan kültürel anlamda zengin bir coğrafyadır. Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinin geçiş noktasında bulunan ispir birçok kültürü bir arada barındır.Erzurum ve Doğu kültürü mevcuttur. İspir'de Horon ve Bar oyunları geleneksel halk danslarını oluşturur. Tulum yörede ağırlıklı olarak çalınan Enstürmandır, bununla bereber Davul ve zurna'da kullanılmaktaktadır. Yöre halkı Türk ve Hemşinli[7] nüfus'tan oluşmaktadır.

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

1990'lı yıllardan itibaren İspir nüfusu özellikle Türkiye'nin batısındaki kentlere göç vermeye başlamıştır.

Yıl Toplam Şehir Kır
1965[8] 55.050 2.294 52.756
1970[9] 54.741 2.638 52.103
1975[10] 55.565 3.929 51.636
1980[11] 54.084 7.257 46.827
1985[12] 52.267 8.042 44.225
1990[13] 34.172 8.032 26.140
2000[14] 29.337 11.188 18.149
2007[15] 18.381 7.670 10.711
2008[16] 17.622 6.784 10.838
2009[17] 16.885 6.548 10.337
2010[18] 16.741 6.331 10.410
2011[19] 16.551 6.257 10.294
2012[20] 16.338 6.570 9.768
2013[21] 16.248 16.248 veri yok
2014[22] 16.869 16.869 veri yok
2015[23] 15.603 15.603 Veri yok

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

İlçe meyve ve sebze bakımından zengindir. Dut ve dut mamülleri (pestil, kuru dut, pekmez, köme vs.) en önemli geçim kaynaklarından biridir. Bölgede fasulye yetiştiriciliği yaygındır ve "İspir Fasulyesi" yurt genelinde meşhurdur.

Tarıma elverişli alanların dar ve az olması nedeniyle bölge halkı iş bulmak amacıyla gurbet işçiliğine çıkmaktadır. Genelde fırıncılık işi yaparlar. Son yıllarda seracılık ve özellikle arıcılıktan da ilçe ekonomisine girdi sağlanmaktadır. İlçede birkaç yerde suni balıkçılık yapılmaktadır.

İlçe ve yöresinde yeraltı zenginlik kaynakları bakımından işletilmeyi bekleyen kömür, bakır ve altın maden yataklarının bulunur ve bu maden yataklarının işletilmesiyle ülke ekonomisine önemli bir girdi kazandırılacağı düşünülmektedir.

Bölgede zengin altın yatakları bulunmaktadır. Ayrıca ilçe sınırlarında muhtelif yerlerde zamana zaman degerli tarihi eser ve hazineler bulunmuştur. Halen toprak altında gömülü kalmış pek çok hazine olduğu tahmin edilmektedir.

İklim[değiştir | kaynağı değiştir]

İspir İlçesi, Kuzey Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz bölgesinin kesiştiği alanda bulunur. Ayrıca İlçenin kuzey ve güneyi çok yüksek dağlarla çevrilidir. İlçede karasal iklim ve deniz iklimi arası bir geçiş yeri olup, ağırlıkla karasal iklim özellikleri görülmektedir. Bu nedenle ilçeye hakim iklim, karasal iklim ile deniz iklimi arasında bir geçiş iklimidir. Bu iklim özeliği İlçede aynı anda farklı iklimlerin oluşmasına yol açmaktadır. Erzurum'un diğer ilçelerine nazaran İspir’in iklimi kışları daha ılıman geçmektedir. Ancak kış ve yaz ile gece ve gündüz sıcaklık farkları hayli fazladır. İspir ilçesi sınırları içinden vadi ve havza oluşturarak geçen Çoruh nehri boyunca İklim özellikleri daha da farklılıklar göstermektedir. Bu vadide Yusufeli ilçesine doğru gidildikçe mikroklima iklim özellikleri hakim olmaya başlar. İşte bu mikroklima yapı hayvansal ve bitkisel çeşitliliği de çoğaltmıştır. Ve vadinin bir kısım yerlerinde özellikle ; Çamlıkaya nahiyesinden Yusufeli İlçesine doğru pirinç, çeltik ve nar gibi sıcak iklim özelliklerinde yetişebilen bitkilerin buralarda yetiştirilmesi, bu geçiş ikliminin özelliğini göstermesidir. Ayrıca bu vadi iklimsel olarak göçmen kuşkarın tercih ettiği göç yolları üzerindedir ve kuş türleri buralarda yerleşme ve barınma imkanları bulmaktadır. Ancak son yıllarda Çoruh vadisi boyunca kurulmakta olan (HES) Hidroelektrik santral'leri ve baraj'ların tamamlanmasıyla, bu vadinin ekosistemi ile İspir İlçesinin iklim özellikleri tamamiyle değişikliğe uğrayacaktır. (HES) 102.620 (ha) tarım arazisini su altında bırakacak ve bu yörede son derece çeşitlilik taşıyan hayvansal, bitkisel ve flora çeşitliliği başkalaşacaktır.

Resmi kurumlardan [1], [2], [3], alınan bilgilere göre 1975-2011 yılları arasındaki 35 yıllık iklim ortalamaları aşağıdadır.

İspir’de İklim: Resimde üç iklim özelliği bir arada, (kar, yağmur ve sis)
İspir’de İklim: Bulutluluk ve İspirin kuzeyinden, Doğu Karadeniz’den gelen yağış bulutları
İspir İlçesi İklim Bilgileri : İspir Meteoroloji İstasyon Müdürlüğü [4]
Yıllık yağış ortalaması 437. 4 mm
En yüksek yağış ortalaması 56.8 mm, Kasım
En düşük yağış ortalaması 24.8 mm, Eylül
Kar yağışlı günler sayısı ortalaması 30.9, uzun yıllar ortalaması
Karla Örtülü günler sayısı ortl. 61.6, uzun yıllar ortalaması
Maximum Kar Kalınlığı 99 cm
Minumum Kar Kalınlığı 4 cm
kar yağışlarının görüldüğü aylar Ocak,Şubat,Mart,Nisan,Ekim,Kasım, Aralık.
Ortalama açık günler sayısı 100.3
Ortalama kapalı günler sayısı 65
Mimimum Nisbi Nem  % 6.6
Ortalama Nisbi Nem  % 56.1
Yıllık sıcaklık ortalaması +10.3 °C
En yüksek sıcaklık derecesi ortl. +42.6 °C Temmuz 1989
En düşük Sıcaklık Derecesi ortl. -32.5 °C Mart, uzun yıllar ortalaması
Ortalama rüzgar hızı 24.3 (m/sec.)
Maximum Basınç Ortalaması' 889 (hPa)
Ortalama Basınç.' 887.1 (hPa)
Kuvvetli Rüzgar'ların estiği aylar Mart,Nisan,

Mayıs,Haziran,Temmuz,Ağustos.

Bu duruma göre, İspir İlçesinin yıllık yağış ortalaması, 437,4 (mm). Yıllık sıcaklık ortalaması, +10,3 °C. En yüksek sıcaklık, +42,6 °C. (Temmuz-1989) En düşük sıcaklık derecesi -32,5 °C uzun yıllar ortalaması (mart ayı), Ortalama Açık günler sayısı 100,3 dür.

Tarihi ve turistik yerleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İspir Kalesi
İspir şehir merkezinden görünüm
  • İspir kalesi
  • İspir camii
  • Tuğrılşah camii
  • Melik Halil Gazi camii
  • Kadıoğlu medresesi
  • Kanuni sultan süleyman kitabesi
  • Yazıcızade çeşmesi
  • Hacı Yusuf Ceylan Konağı
  • Sandık kalesi
  • Devedağı (fısırik) kalesi
  • Karakale kalesi
  • Maden kalesi
  • Sırakonaklar dere ağzı mağarası
  • Cankurtaran kalesi
  • Elamalı mağarası
  • Karakale'deki su çanağı
  • Yedigöze kalıntıları
  • Ortaören viranşehir harabeleri
  • Saltuklu mezarları
  • Zarbuna Bekir Paşa mezarı
  • Numanpaşa mahallesi kalıntıları
  • Numanpaşa Cami
  • Ömer Paşa Kümbeti
  • Numanpaşa Konağı
  • Karahan harebeleri
  • Alacabük han kalıntısı
  • Köprüköy kilise kalıntıları
  • Koç mahallesi tarihi taş kemer köprüsü
  • Petekli Manastırı
  • Petekli Kilisesi
  • Hüdüt paşa türbesi.
  • Kirazlı Köyü Koç Heykelleri
  • Kân Kuru Fasulyesi
  • Sırakonaklar mahallesi(Hodıcur)
  • Akseki mahallesi sahipsiz mezarlar
  • Avcı alabalık tesisleri
  • İDOS dinlenme tesisleri
  • Kaçkar dağı
  • Yedigöller
  • Ayazman çeşmesi
  • Geçitağzı mahallesi kilisesi
  • Gorga Dağı
  • Hortik Alişan Ağa camisi
  • Hortik kaplan kayası
  • Hortikli Şah-pender(şeyh-bender)
  • Hortik şelalesi

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://www.ispir.gov.tr/
  2. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFCsS7SD. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  3. ^ a b "1642 Tarihli Avarız Defterine Göre İspir Sancağı" Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt:2, Sayı:8, 2009, İbrahim Etem ÇAKIR
  4. ^ a b "XVIII. ve XIX. YÜZYILLARDA İSPİR’İN İDARÎ STATÜSÜ VE BAZI ÖNEMLİ OLAYLAR" İspir-Pazaryolu Tarih, Kültür ve Ekonomi Sempozyumu (26-28 Haziran 2008 İspir/Erzurum) Bildiri, Şaban BAYRAK
  5. ^ "XIX. YÜZYILIN İLK YARISINDA İSPİR VE KÖYLERİNİN NÜFUSU" A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 34 Erzurum 2007, Yunus Özger
  6. ^ "Erzurum İli 2014 Yılı Çevre Durum Raporu" Erzurum Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü
  7. ^ Türk folklor araştırmaları 10.cilt. s.n. 1966-İhsan Hınçer/ Hemşenli / Hemşinli denilen boya mensup köylülerin öz vatanı Rize ve Artvin illerimizin Karadenize bakan komşu bölgeleridir.Göçmen olarakta Erzurumun İspir ve Tortum ilçeleriyle Sakarya/Adapazarı ve Kocaeli/İzmit köylerinde çiftçilik yaparlar
  8. ^ "1965 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BsphQ5FZ. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  9. ^ "1970 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtnB5mCG. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  10. ^ "1975 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtpfYwsL. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  11. ^ "1980 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtuW7lI4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  12. ^ "1985 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtwWfjF3. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  13. ^ "1990 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BtyCCMCX. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  14. ^ "2000 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu0F7uxY. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  15. ^ "2007 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu1s2QH8. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  16. ^ "2008 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6Bu3gItHe. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  17. ^ "2009 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuCs3Oul. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  18. ^ "2010 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuEww4cP. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  19. ^ "2011 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6BuGoMoZ4. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012. 
  20. ^ "2012 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6EZxX8Z0W. Erişim tarihi: 8 Mart 2013. 
  21. ^ "2013 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6NPUp5Gz6. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014. 
  22. ^ "2014 genel nüfus sayımı verileri" (html). Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://www.webcitation.org/6WFCsS7SD. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015. 
  23. ^ "2015 genel nüfus sayımı verileri" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. https://biruni.tuik.gov.tr/medas/. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]