Zirkonyum

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara


Zirkonyum (Zr)

H Periyodik cetvel He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba   Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra   Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Fl Uup Lv Uus Uuo  
  La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
  Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr  


Temel özellikleri
Atom numarası 40
Element serisi Geçiş metalleri
Grup, periyot, blok 4, 5, d
Görünüş gümüşi beyaz
Zirkonyum
Atom ağırlığı 91.224 g/mol
Elektron dizilimi [Kr] 5s2 4d2
Enerji seviyesi başına
Elektronlar
2, 8, 18, 10, 2
CAS kayıt numarası 7440-67-7
Fiziksel Özellikleri
Maddenin hali katı
Yoğunluk 6.52 g/cm³
Sıvı haldeki yoğunluğu 5.8 g/cm³
Ergime noktası 2128 °K
1855 °C
Kaynama noktası 4682 °K
4409 °C
Ergime ısısı 14 kJ/mol
Buharlaşma ısısı 573 kJ/mol
Isı kapasitesi 25.36 J/(mol·K)
Atom özellikleri
Kristal yapısı Heksanogal
Yükseltgenme seviyeleri 4, 3, 2, 1[1]
Elektronegatifliği 1.33 Pauling ölçeği
İyonlaşma enerjisi 640.1 kJ/mol
Atom yarıçapı 160 pm
Atom yarıçapı (hes.) pm
Kovalent yarıçapı 175±7 pm
Van der Waals yarıçapı pm
Diğer özellikleri
Elektrik direnci 421 n nΩ·m (20°C'de)
Isıl iletkenlik 22.6 W/(m·K)
Isıl genleşme 5.7 µm/(m·K) (25°C'de)
Ses hızı 3800 m/s ('de)
Mohs sertliği 5.0
Vickers sertliği 903 MPa
Brinell sertliği 650 MPa
Zirkonyum kristali
Zirkonyum çubuğu

Zirkonyum metali ilk olarak 1789 yılında Martin Heinrich Klaproth tarafından keşfedilmiştir. 1824 yılında ise Jons Jakob Berzelius tarafından izole edilmiştir.

Bilinen mineralleri zirkon (ZrSiO4) ve baddeleyit (ZrO2) tir. Baddeleyit'in (1892’de Sri Lanka’da keşfeden Joseph Baddeley’in isminden) eşanlamlıları zirkonyum oksit, zirkonyum dioksit ve zirkonya'dır. Dolayısı ile kelime yapısı itibarı ile benzeşen, ancak farklı kimyasal komposizyonlar olan zirkon ve zirkonya birbirlerine karıştırılmamalıdır. Zirkonya sözcüğü, VITA firmasının tescilli markası olan “Zirconia” ile de karıştırılmamalıdır. Zirkonyumun başlıca elde edildiği kaynak zirkon (ZrSiO4) madenleri olup, bunlar Avustralya, Brezilya, Hindistan, Rusya ve ABD’dedir. Zirkon içerisinde her zaman 50/1 oranında hafnium (Hf) elementi de bulunur. Zirkonyum heksagonal kristal formunda bir yapı gösterir. Sıcaklığa ve korozyona karşı çok dirençlidir. Birçok farklı bileşik halinde bulunabilir. Bunların en önemlisi zirkonya (ZrO2) bileşiğidir.

Zirkonyum eldesi ZrCl4 bileşiğinin magnezyum ile veya kalsiyum ile indirgenmesi ile elde edilir. Çok reaktif bir madde olup, havada ve sıvı içerisinde hemen oksitle kaplanır ve korozyona dirençli bir hale gelir. Metal olarak dökümü sırasında havadaki oksijen ve azot ile etkileşmemesi gerekmekte ve bu nedenle titanyum teknolojisinde olduğu gibi özel fırınlarda işlenilebilmektedir. Zirkonyum metali bombaların yapısında, flaşlarda ve nükleer sanayi gibi çok çeşitli alanlarda kullanılmaktadır. Diş hekimliğinde ise zirkonyum minerali olan zirkonyadan elde edilen zirkonya seramiği formu kullanılır.

Baddeleyit mineralinin aşağıdaki reaksiyonu sonucunda ZrCl4 bileşiği elde edilir.

ZrO2 + 2 Cl2 + 2 C (900 °C) → ZrCl4 + 2 CO

ZrCl4 + 2 Mg (1100 °C) → 2 MgCl2 + Zr

Reaksiyon çelik kaplarda gerçekleştirilmelidir. Havadaki oksijen ve azot ile etkileşmemesi gerekmektedir.

Kullanım alanları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Zirkonyum metali korozyona dayanıklılığı ve nötron absorplama özelliğinin az olması nedeniyle nükleer reaktörlerin yapı malzemesi olarak,
  • Yanıcı özelliğinden dolayı askeriyede,
  • ZrO2, erime noktasının yüksek olması nedeniyle ateşe dayanıklı malzemelerin yapımında, cam ve seramik endüstrisinde,
  • Düşük sıcaklıklara süperiletken özelliği nedeniyle zirkonyum-niobyum alaşımları süperiletken mıknatısların yapımında,
  • Korozyona dayanıklılığı nedeniyle birçok aletin yapımında,
  • Rengi dolayısıyla estetik diş hekimliği uygulamalarında altyapı malzemesi olarak kullanılmaktadır.

Zirkonyumun reaksiyonları[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hava ile reaksiyonu: Zirkonyum metalinin yüzeyini kaplayan oksit tabakası havaya karşı inaktif olmasına neden olur. Buna rağmen havada yakılması ile zirkonyum(IV) oksit bileşiğini oluşturur

(Zr (k) + O2 (g) → ZrO2 (k))

  • Su ile reaksiyonu: Zirkonyum metali normal koşullar altında su ile reaksiyon vermez.
  • Asit ile Reaksiyonu: Zirkonyum metalinin yüzeyini kaplayan oksit tabakası asitlere karşı inaktif olmasına neden olur. Sadece hidroflorik asit içerisinde çözünerek floro kompleksleri oluşturur.
  • Baz ile Reaksiyonu: Zirkonyum metali normal koşullar altında alkali çözeltilerle reaksiyona girmez.


Kaynak hatası: <ref> etiketleri var, ama karşılık gelen <references/> etiketi bulunamadı. (Bkz: Kaynak gösterme)