İridyum

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

İridyum (Ir)

H Periyodik cetvel He
Li Be B C N O F Ne
Na Mg Al Si P S Cl Ar
K Ca Sc Ti V Cr Mn Fe Co Ni Cu Zn Ga Ge As Se Br Kr
Rb Sr Y Zr Nb Mo Tc Ru Rh Pd Ag Cd In Sn Sb Te I Xe
Cs Ba   Hf Ta W Re Os Ir Pt Au Hg Tl Pb Bi Po At Rn
Fr Ra   Rf Db Sg Bh Hs Mt Ds Rg Cn Uut Fl Uup Lv Uus Uuo  
  La Ce Pr Nd Pm Sm Eu Gd Tb Dy Ho Er Tm Yb Lu
  Ac Th Pa U Np Pu Am Cm Bk Cf Es Fm Md No Lr  


Temel özellikleri
Atom numarası 77
Element serisi Geçiş metalleri
Grup, periyot, blok 9, 6, d
Görünüş metalik beyaz
İridyum
Atom ağırlığı 192.217 g/mol
Elektron dizilimi 4f14 5d7 6s2
Enerji seviyesi başına
Elektronlar
2, 8, 18, 32, 15, 2
CAS kayıt numarası {{{CAS_kayıt_numarası}}}
Fiziksel Özellikleri
Maddenin hali katı
Yoğunluk 22.56 g/cm³
Sıvı haldeki yoğunluğu 19 g/cm³
Ergime noktası 2739 °K
2466 °C
Kaynama noktası 4701 °K
4428 °C
Ergime ısısı 41.12 kJ/mol
Buharlaşma ısısı 563 kJ/mol
Isı kapasitesi (25 °C) 25.10 J/(mol·K)
Atom özellikleri
Kristal yapısı Yüzey merkezli kübik
Yükseltgenme seviyeleri −3,−1, 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6
Elektronegatifliği 2.20 (Pauling ölçeği) Pauling ölçeği
İyonlaşma enerjisi 880 kJ/mol
Atom yarıçapı 135 pm
Atom yarıçapı (hes.) 180 pm
Kovalent yarıçapı 137 pm
Van der Waals yarıçapı  ? pm
Diğer özellikleri
Elektrik direnci (20 °C) 47.1 nΩ·m (20°C'de)
Isıl iletkenlik (300 K) 147 W/(m·K)
Isıl genleşme 6.4 µm/(m·K) (25°C'de)
Ses hızı (20 °C) 4825 m/s (?'de)
Mohs sertliği 6.5
Vickers sertliği 1760 MPa
Brinell sertliği 1670 MPa

İridyum, sembolü Ir, atom numarası 77 olan kimyasal element. Çok sert, kırılgan, gümüş beyazı platin ailesinden bir geçiş metali olan iridyum en yoğun ikinci elementtir ve 2000 °C gibi sıcaklıklarda bile korozyona karşı yüksek dayanıklılık gösterir. Her ne kadar sadece belli ergimiş tuzlar ve halojenler blok halindeki iridyumu aşındırabilsede, bölünmüş toz halindeki iridyum çok daha reaktif ve hatta yanıcı olabilmektedir. Ir 191 ve Ir 193 tek doğal kararlı izotopudur, bunlardan ikincisi daha bol bulunur.

Iridyum 1803 yılında İngiltere, Londra'da Smithson Tennant tarafından, Güney Amerika'dan gelen çözünmeyen doğal platin cevherinden elde edilmiştir. Yer kabuğunda nadir bulunan, yıllık üretim ve tüketimi sadece 3 ton olan, buna rağmen özel endüstriyel ve bilimsel uygulamalarda kullanılan bir numaralı metaldir.

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

İridyum 1803 yılında İngiliz bilim adamı Smithson Tennant tarafından Londra'da keşfedildi. Osmiyum parçalarının HCl ve nitrik asitle birleştirilmeleri sonucu elde edildi. Latince gökkuşağı anlamına gelen iris adı verildi.

Kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Pusula yapımında
  • Elektrik kontaklarının yapımında
  • Otomobil ateşleme bujisinde