I. Petro (Rusya)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
I. Petro
Peter der-Grosse 1838.jpg
I. Petro'nun Paul Delaroche tarafindan yapılmış portresi
Rusya İmparatoru
Hüküm süresi 7 Mayıs 1682–8 Şubat 1725
Taç giymesi 25 Haziran 1682
Önce gelen III. Fyodor
Sonra gelen I. Katerina
Tam ismi
Pyotr Alekseyeviç Romanov
Hanedan Romanov Hanedanı
Babası Çar Aleksey Mihayloviç
Annesi Natalya Narişkina
Doğum 9 Haziran 1672(1672-06-09)
Moskova, Rusya
Ölüm 8 Şubat 1725 (52 yaşında)
St. Petersburg, Rusya
Defin Petro ve Pavel Kalesi, St. Petersburg
Dini Rus Ortodoks

I. Petro (Rusça: Пётр I Великий) (Pyotr I Velikiy) (10 Haziran 1672 - 8 Şubat 1725) Rusya'yı 7 Mayıs 1682'den ölümüne kadar yöneten Rus Çarı. Kimi tarihçiler tarafından Rusya'yı, Avrupa'nın ve dünyanın kaderinde söz sahibi devletlerin arasına soktuğu düşünüldüğünden, Büyük sıfatıyla anılırken, kimi tarihçiler tarafından davranışları sebebiyle Deli Petro olarak anılmaktadır.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Çar I. Aleksey'in ikinci eşi Natalya Narişkina'dan olan oğludur. 1682'de, zayıf ve hastalıklı üvey ağabeyi V. İvan'la birlikte tahta çıktı. Bu dönemde, Rusya'yı fiili olarak, üvey ablası Sofia yönetiyordu. Petro 17 yaşında bir saray darbesiyle yönetimi ablasının elinden alıp tek başına çarlığını ilan etti.

Rusya'yı Avrupa'nın güçlü devletleri arasına sokabilmek için güçlü bir ordu ve denizlerde hakimiyetin gerekli olduğuna inanan Petro, orduyu baştan aşağı yenileme ve bir donanma kurma hamlesine girişti. Öncelikle kendisinin merak sardığı denizciliği Ruslara sevdirmeye çalışan Petro, Rusya'nın güneyinde büyük tersaneler inşa ettirdi. Buralarda çalıştırmak üzere, başta Hollanda ve Venedik'ten olmak üzere Avrupa'nın birçok ülkesinden gemi yapım ustaları getirtti. Bu arada kendisi de, kimliğini gizleyerek çıktığı uzun bir Avrupa gezisinde, ilgi alanına giren bilim ve zanaat dallarıyla ilgili bilgi edindi. Hollanda'da gemi yapım tezgahlarında marangozluk yaptı. İngiltere, Fransa, Hollanda, Almanya'yı dolaştığı bu seyahat Petro için bir okul niteliği taşıdı. Avrupa'nın gelişmiş ve güçlü ülkelerindeki uygulamaları Rusya'ya taşımak ve ülkesinde köklü reformlar yapmak isteyen Petro için bu seyahat bir dönüm noktası oldu.

İsveç'le İlişkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Baltık denizi kıyılarına ulaşmak isteyen Petro, İsveç kralı XII. ŞarlPoltava Savaşı'nda yendi. İsveç kralı Osmanlı topraklarına sığındı. Bunu bahane eden Petro, ordularını Osmanlı topraklarına soktu.

Gerek bu tecavüze karşılık vermek, gerekse İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Bender Kalesi'nden İstanbul’a gönderdiği yardım dileyen mektupları ve Rusya’nın emellerine set çekmek için Sultan III. Ahmed Rusya’ya savaş açtı. Vezîriâzam Baltacı Mehmed Paşa, sefere Serdâr-ı ekrem (Başkumandan) tayin edildi. Yüz bin kişilik Osmanlı ordusu, 9 Nisan 1711’de sefere çıktı. Osmanlı ordusu, Prut Nehri kıyısında Rus ordusuyla karşılaştı. Çar Büyük Petro kumandasındaki Rus ordusunu tamamen kuşatan Osmanlı ordusu Baltacı Mehmed Paşa'nın yeniçerilere güvenmemesi dolayısıyla Rusları imhadan vazgeçti ve Çar Büyük Petro'nun anlaşma teklifini kabul etti. Prut Antlaşması ile sonuçlanan bu savaş sonucunda Çar Deli Petro'nun Karadeniz'e açılma emelleri bir süre ertelenmiştir.

Osmanlı Devleti ile İlişkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Sıcak denizlere inip İngiltere'yle bile mücadele edebilecek bir askeri ve ekonomik güce sahip olmak istiyordu Büyük Petro.

St.Petersburg'un Kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

I. Petro'nun St.Petersburg'daki heykeli

Çar Petro, sıfırdan başlayarak yeni bir şehir inşa etmek istiyordu. Bu şehir Avrupa ülkelerindeki şehirlere benzeyecekti. Bu nedenle, Rusya'nın ağaç mimarisinden farklı olarak Avrupa'dan getirttiği mimarlara şehrin planlarını, kanalizasyonunu ve binaların dağılımını çizdirdi ve klasik, gotik vb. tarzda birçok sanat şaheseri bina yapıldı. Bugün Hermitage olarak bilinen müze çarın kışlık sarayıdır ve Fransa'daki Versailles Sarayı ile boy ölçüşecek derecede ihtişamlıdır, yazlık sarayı ise Petro'nun kendisi tarafından çizilmiş bir yapıdır, St.Petersburg'da ilk görülmesi gereken yerlerdir. St. Petersburg, Venedik, Amsterdam, biraz da İstanbul'u andırmaktadır; fakat en yüksek yeri 30 metredir.

Büyük Kuzey Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mikhail Lomonosov'un Petro'yu Poltava Savaşı'nda resmeden tablosu

Petro Osmanlı Devleti ile geçici olarak bir barış antlaşması imzaladı.Osmanlı Devleti bu antlaşmada Petro'ya ele geçirilmiş olan Azak Kalesi'ni elinde tutmasını ve Rusya'nın denizde ki üstünlüğüne önem vermesini sağladı.Bu barış antlaşması yürürlükteyken yarım asır önce İsveç İmparatorluğu'nun kralı XII. Karl tarafından alınan Baltık Denizi'ni almak için Lehistan-Litvanya Birliği, Saksonya Elektörlüğü ve Danimarka-Norveç ile ittifak olarak saldırıya geçti. Rusya'nın ilk saldırısı 1700 yılında Narva Savaşı'nda eğitimsiz askerler dolayısıyla felaketle sonuçlandı.Savaş sırasında XII. Karl'ın orduları sisli kar fırtınasını kendi avantajlarına kullandılar.Bu yenilgiden sonra XII. Karl Lehistan-Litvanya Birliği'ne odaklandı.Bu Petro'ya ordusunu tekrar organize etmesi için zaman verdi.1701'in şubat ayının sonuna doğru Biržai'de II. Augustus ile tanıştı. Polonya ve Litvanyalılar İsveçlilere karşı savaşırken, Petro Saint Petersburg şehrini kurdu.Bu şehri Rusya'nın başkenti yapmayı amaçlıyordu.Bu yüzden şehir dışına bina yapmayı yasakladı.Böylelikle tüm taş ustaları şehrin binalarının yapımında katkıda bulunabilecekti.Bu arada Martha Skavronskaya'yı metresi olarak aldı.Martha Rus Ortodoks Kilise'sinde ismini Katerina olarak değiştirdi.İddiaya göre Petro ile 1707 de gizlice evlendiler ama Petro giderek Katerina'ya değer verdiği için tekrar resmi olarak 9 Şubat 1712'de evlendiler. Birçok yenilgiden sonra Kral Augustus sacaştan çekildi.Bundan dolayı İsveç gözünü yeniden Rusya'ya çevirdi.1708'de saldırıya geçti.Rusya'nın içine girebildikten sonra XII. Karl haziran ayında Petro'yu Golovçin Savaşı'nda yenilgiye uğrattı.Lesnaya Savaşı'nda ise Petro stratejik olarak bir galibiyet elde etti.Petro Riga'dan gelen destekten XII. Karl'ı yoksun bırakınca Moskova'ya planladığı saldırı yapamadı ve geri çekilmek zorunda kaldı. Karl bu yenilgiden sonra Polonya'ya veya İsveç'e dönmeyi reddediyordu hatta onun yerine Ukraynayı işgal etti.Petro bu sefer ordusunu güneye doğru harekete geçirdi ve İsveçlilere herhangi bir yardımda bulunanları yok etti.Tedarik kıtlığı yüzünden İsveç Ordusu 1708-1709 yıllarının kışında işgali duraksatmak zorunda kaldılar.1709 yılının yazı ise Ukrayna'yı alma çabalarına devam ettiler.27 Haziran Poltava Savaşı sonucunda İsveç kesin olarak seferi bitirmiş, XII. Karl Osmanlı Devleti'ne kaçmıştır.Polonya'da ise tahta II. August geçmiştir. Petro kendisine gelen desteği abartmış ve Prut Savaşı'nı başlatmıştır.Boyarlar ise Petro'ya akıl vermesi gerekirken onun boyarlara güvensizliği o divanı kaldırmasına neden olmuştur.Bunun yerine yeniden on kişilik bir senato kurmuştur.Savaş sonunda büyük bir yenilgiye uğrayan Petro 1697'de ele geçirdiği Karadeniz limanlarına geri dönmek zorunda kalmıştır.Ayrıca Osmanlı Devleti XII. Karl'ı kovarken Rusya'nın onu İsveç'e giden yolu üzerinde esir almayacağını da garantilemiştir. İsveç bölgesi olan Livonia'daki düşman askerini temizlemek için Gangut Deniz Savaşı ile donanmalarını yok etti ve Finlandiya'nın birçok kısmını aldı.Buna Finlandiya'nın tarihinde Büyük Gazap denir. Petro çoğu yeri gezerek kendine müttefik aradı çünkü İsveç kralı XII. Karl pes etmeyi reddediyordu.1716-1717 yıllarında ilk önce Holanda'yı, Herman Boerhaave'yi görmek için ziyaret etti.Sonra Fransa'yı ziyaret etti.Rus donanması o kadar güçlüydü ki İsveçlileri delip geçebilirdi.Prusya Krallığı ve Brunswick-Lüneburg Seçmenleri'nin desteğini aldığı zaman bile XII. Karl pes etmeyi reddediyordu.Ancak 1718'de gerçekleşen ölümünün ardında barış mümkün olabildi.Nystad Barış Antlaşması imzalandı ama halen süren gerginlik yüzünden ancak 1720'de imzalanabildi.[1]

Kişiliği[değiştir | kaynağı değiştir]

'Büyük Petro' olarak bilinen Rus hükümdar, Rönesans ve Reform döneminde yaptığı incelemeler ve deneyler sayesinde Rusya'nın Avrupa'nın gerisinde kalmasını önlemiştir. Daha çok sıcak denizlere inme planlarından dolayı denizcilik ve gemicilikle ilgili incelemeler yapan Petro, şanından öte bir gemide en alt rütbede çalışarak ilginç kişiliğini ön plana çıkarmıştır. Osmanlılar bu yüzden Petroya 'Deli Petro' lakabını takmıştır fakat söz konusu Prut Savaşı'nda Osmanlı'nın karşısına büyük ve dayanıklı gemilerle gelince Deli Petro'nun adı Büyük Petro olarak anılmaya başlanmıştır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Resmî unvanlar
Önce gelen:
III. Feodor
Rusya Çarı
1682-1721
1682-1696 arası V. İvan ile birlikte
Sonra gelen:
Önce gelen
{{{before}}}
{{{title}}} Sonra gelen
{{{after}}}
Önce gelen
{{{before}}}
{{{title}}}
Rusya kraliyeti
Önce gelen:
V. İvan
Rus Tahtının Mirasçısı
1682-1682
Sonra gelen:
Aleksey Petroviç