Andranik Ozanyan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Andranik Ozanyan
Antranik Ozanyan, 1921
Doğum Şebinkarahisar
Ölüm Fresno
Bağlılığı Rus Çarlığı
Savaşları/Çatışmaları I. Dünya Savaşı

Andranik Toros Ozanyan veya Antranig Paşa (Ermeni: Անդրանիկ Թորոսի Օզանեան, 25 Şubat 1865 - 31 Ağustos 1927), Osmanlı Ermenisi gerilla lideri, Rus Ordusunda Ermeni gönüllülerinden oluşan birliklerden birinin komutanı.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

1865'te Şebinkarahisar'da doğdu. 1890’da İstanbul’a yerleşti. Bir süre marangoz kalfası olarak çalıştığı İstanbul’da Hınçak komitesine katıldı. Bir polis şefinin öldürülmesi cinayetini üzerine alarak Batum’a kaçtı. Burada sosyalist eğilimli Hınçak grubundan uzaklaşarak, daha etkili bir örgütlenme modeli sunan Ermeni Devrimci Federasyonuna (Taşnak Partisi) katıldı.

1898 Taşnaksütyun Kongresinde (Sasun) Sason'un faaliyet merkezi seçilmesi ve orada ayaklanma başlatarak batı ülkelerinin dikkatini Ermeni sorununa çekmeyi planlayan örgütün isteği doğrultusunda Sason'a gitti. Sason'da ayaklanmaya katıldı. Kısa sürede isyanın önderliğine yükseldi. 1901 yılı Kasım ayında Osmanlı güçleri müdahale edince, Muş'un Arakelots Manastırın'a 30 adamıyla sığındı. Bu sırada kar fırtınasından yararlanarak buradan kaçtı.[1]

1904’te Batılı ülke konsoloslarının ara buluculuğu üzerine Sason'dan ayrılarak önce Kafkasya'ya[2] daha sonra Bulgaristan'a gitti. Taşnaklar tarafından kurulan parti okulunun kuruluşunda çalıştı. 22 Şubat – 4 Mayıs 1907 tarihlerinde Ermeni Devrimci Federasyonu’nun Viyana’da toplanan Dördüncü Dünya Kongresi’ne delege olarak katıldı.[3]

I. Dünya Savaşı başlamadan önce Ermeniler Ruslar'a destek amacıyla Kafkasya'da çalışmalara başladılar. Ararat ana kilisesi büyük kürsünün patriği, Eçmiyazin Katogikos'u Keork tüm ruhani dairelere yazdığı mektupta Ermenileri "Büyük Rusya'ya" yardıma çağırmıştır.[4] Her taraftan Ermeni gönüllüleri Rus ordusuna Türkiye'ye karşı savaşmak üzere Tiflis'e gelmeye başladılar. Antranik de Bulgaristan'dan Tiflis'e geçti. Osmanlı meclisinde Erzurum Milletvekili olan Karakin Pastırmacıyan da teşkilat için Kafkasya'ya gitti. Andranik (Antranik)12 Ağustos 1914'te Rus Kafkasya Ordusunun başkomutanı Mışlayevski ile görüştü ve ilk Ermeni gönüllü birliğini örgütlemek ve başına geçmek ile görevlendirildi.

1917'de Rus ihtilalinden sonra Kafkasya'daki Rus ordusu cepheden ayrılarak evlerine dönmeye başladı. Bölgeden Rus ordusu çekilince onların yerine Ermenilik hesabına buraları Ermeniler işgal etmek istedi. 1917 sonlarında Erzurum'u zabt etmek için Rus Generali üniformasıyla Antranik ve Ruslar tarafından vali yardımcılığına tayin edilmiş olan doktor Zavrief buraya geldi. Erzurumu işgale devam etmek için buraya Ermeni çeteleri geldiyse de cephede savaşmak istemediler[5] ve sonunda buradan çekilmek zorunda kaldılar.

Ermeni gönüllü alayları[değiştir | kaynağı değiştir]

Mart 1915'te Van'da başlatılan isyanı destekledi. 18 Nisan 1915'te Dilman'da Halil Paşa yönetimindeki Osmanlı kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.

Ocak 1916'da Rus ordusuyla birlikte Bitlis'e girdi. Önceki yazın Van olayları'na misilleme olarak kenti yaktı ve sivil halktan çok sayıda kişiyi öldürttü. Bu nedenle Rus Divan-ı Harbinde yargılanıp tutuklandı ise daha sonra rütbesi iade edildi.

Osmanlı Ordusunun taarruzu. 1918

1917'de Rusya İmparatorluğu yıkılmış, Anadolu'daki düzenli Rus birlikleri dağılmaya başlamıştı. Kafkasya cephesi komutanı tuğgeneral Lebedenski Anadolu'da Ermeni birliklerinden savayı diğer silahlı birliklerin kalmaması üzerine 1918 Ocak ayında Antranik'i tuğgeneral ilan etti ve o Erzurum'u Osmanlı kuvvetlerine karşı savunmak ile görevlendirildi.[kaynak belirtilmeli] 2 Mart 1918’de Antranik Erzurum Merkez Komutanlığını üzerine aldı. İlk günler ordusunda düzen yaratmaya gayret etti, ancak Osmanlı birlikleri Erzurum’a yaklaştıkça askerleri katliamlara başladı. 12 Mart 1918'de Osmanlı orduları Erzurum’a girerken kaçan Ermeni askerleri arkalarında harap olmuş bir şehir, kadın, çocuk, ihtiyar çok sayda ölü bırakmışlardır.[6]

İlerleyen Kafkas İslam Ordusu karşısında İngiliz orduları ile birleşmek için İran Azerbaycanı'na çekildi, fakat Hoy şehri yakınlarında Ali İhsan Sabis Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu karşısında 9 Haziran 1918'de yenilerek [7] Nahcivan’a çekildi.

28 Mayıs 1918'de kurulan Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti, Osmanlı İmparatorluğu ile Batum Antlaşması'nı imzalayınca Ermenistan Cumhuriyeti yönetimiyle bağlarını kopardı. Ermenistan Cumhuriyeti’nin bu şartlar altında varlığını ve kuvvetlerini dağıtmayı reddeden Antranik, Culfa[8] ve Nahcivan [9] bölgesinde Türk/Azeri milislerine karşı düzensiz savaşı sürdürdü.

Türk ordularının Nahcivan’a ilerlemesi üzerine Zengezur Dağlarına çekilerek gerilla hareketi başlattı. İngilizlerin müdahalesi üzerine Ermeni hükûmetiyle barışmaya razı oldu. Ancak Nisan 1919'da yeniden isyan edip ordusuyla Erivan üzerine yürüdü. İkna edilerek yurt dışına çıkarıldı. Amerika'ya giderek Fresno'ya yerleşti.

Antranik, müttefiklere savaş boyunca yaptığı yardımlardan dolayı Fransız Cumhurbaşkanı Raymond Poincaré tarafından Légion d'Honneur madalyasıyla ödüllendirildi.[10]

1927'de öldü. Naaşı Paris'e getirilerek Père Lachaise Mezarlığına gömüldü.

Sovyetler Birliği döneminde Antranik adı Sovyet Ermenistanında siyasi açıdan sakıncalı idi. 1990'da Ermenistan'ın bağımsızlığından sonra yeniden ulusal kahraman ilan edildi. Naaşı Erivan'a getiridi. Erivan'ın ana meydanına Antranik heykeli dikildi.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Van ve Bitlis İstatistiği, General Mayevsky'den nakleden Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meslesi, Belge Yay., 1976, s.522
  2. ^ K. Küdülyan, Beyrut 1929 (Ermenice)'den nakleden Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meslesi, Belge Yay., 1976, s.523
  3. ^ Dasnabedian, History of the ARF, s. 86.
  4. ^ Eçmiyazi Katogikosluğu resmi dergisi Ararat'ın Ağustos 1914'ten nakleden Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meslesi, Belge Yay., 1976, s.592.
  5. ^ Khlebof:Erzurum 2. Topçu alayı Savaş Broşürü, 12 Mart 1918'den nakleden Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meslesi, Belge Yay., 1976, s.646.
  6. ^ Turks, Armenians and Erzurum, 1916-1918
  7. ^ Birinci Dünya Harbi Türk Harbi Kafkas Cephesi, 3. Ordu Harekatı, C. II, 2. Kitap, Genelkurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1993, s. 537.
  8. ^ Birinci Dünya Harbi Kafkas Cephesi, 3. Ordu Harekatı, C. II, Birinci Kitap, Genel Kurmay Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1993, s. 533-537.
  9. ^ Cafer Guli Mirzayev, “Nahcivan Kendlerinde Andranik’in Türeddiği Vahşilikler ve Ona Karşı Mübarezenin Teşkili”, a.g.e., s. 128.
  10. ^ H. Pasdermadjian, Histoire de L’ Armenie, Paris, 1949, s. 465.; Lang, The Armenians, s. 114