III. Darius

III. Darius
III. Darius
İran kralı
Hüküm süresi	MÖ 336-330
Önce gelen	IV. Artaserhas
Sonra gelen	Ochus (varis); Büyük İskender (Makedonya Krallığı); V. Artaserhas (resmi olmayan)
Mısır Firavunu
Hüküm süresi	MÖ 336-332
Önce gelen	IV. Artaserhas
Sonra gelen	Büyük İskender
Doğum	y. MÖ 380; İran
Ölüm	MÖ 330; (y. 50 yaşında); Baktriya
Defin	Persepolis
Eş(ler)i	I. Stateira
Çocuk(lar)ı	II. Stateira; Ochus; Drypetis
Hanedan	Ahameniş Hanedanı
Babası	Arsames
Annesi	Sisygambis
Dini	Zerdüştçülük

III. Darius ya da Kodomannus (d. MÖ 380 - ö. MÖ 330; Farsça: داریوش Dâriyûş), İran'da Ahameniş İmparatorluğu'nun son hükümdarıdır. MÖ 336- MÖ 330 yılları arasında tahtta kalmıştır. Büyük İskender'in Pers topraklarını ele geçirmesinin ardından devrilmiştir.^[1]

Köken ve tahta çıkışı

Darius, MÖ 380 civarında doğdu. Kraliyet Ahameniş hanedanının uzak bir üyesiydi. Belirli bir Arsames'in oğlu ve MÖ 424'ten MÖ 405'e kadar Ahameniş İmparatorluğu'nu yöneten II. Darius'un oğlu Ostanes'in torunuydu.^[2] Annesi, kökeni belirsiz bir kadın olan Sisygambis'ti. Muhtemelen Ahameniş soyundan geliyordu, ancak hangi kola ait olduğu bilinmiyor. Ostanes'in kızı ve dolayısıyla Arsames'in kız kardeşi olabilir.^[3] Darius'un bir erkek ve bir kız kardeşi vardı; sırasıyla Oxyathres ve Stateira I.^[4]^[2]

II. Arses'in saray entrikaları sonucu ölmesi üzerine Pers ileri gelenleri tarafından tahta çıkarıldı.^[5] Tahta geçtiğinde imparatorluk iç isyanlar ve ekonomik zayıflıkla sarsılmış durumdaydı. Darius, merkezi otoriteyi yeniden tesis etmeye çalışsa da kısa sürede Makedonya Kralı İskender'in istilasıyla karşı karşıya kaldı.^[6] III. Darius da selefleri gibi yazıtlarda kendisini “Kralların Kralı” (Eski Farsça: xšāyaθiya xšāyaθiyānām) olarak tanıtmıştır. Zerdüştî geleneğe uygun olarak Ahura Mazda'ya sıkça atıfta bulunur; kendisini “Tanrı'nın lütfuyla hükmeden” olarak betimler. Bu yönüyle Pers kraliyet ideolojisinin devamını temsil eder.^[7]

Makedonya istilası ve savaşlar

MÖ 333'te meydana gelen İssos Muharebesi'nde Darius, sayıca üstün olmasına rağmen ordusunun düzensizliği ve İskender'in taktik üstünlüğü nedeniyle yenilgiye uğradı.^[8] Darius savaş alanını terk etmek zorunda kaldı; ailesi ve hazinesi Makedonların eline geçti. İkinci büyük yenilgisini Gaugamela Savaşı'nda (MÖ 331) aldı. Bu savaş, Ahameniş İmparatorluğu'nun fiilen çökmesine neden oldu.^[9]

Ölümü

Darius, yenilginin ardından doğuya çekildi. Ancak Baktriya satrabı Bessus tarafından ihanete uğrayarak MÖ 330'da öldürüldü.^[10] Bessus, kendisini “V. Artaserhas” ilan etse de kısa sürede İskender tarafından yakalanarak idam edildi. Darius'un ölümüyle birlikte Ahameniş Hanedanı sona ermiş ve İran toprakları Makedonya egemenliğine girmiştir.^[11] Tarihçiler Darius III'ü genellikle "trajik bir son kral" olarak değerlendirir. Pierre Briant'a göre onun yenilgisi, kişisel zayıflıktan çok, Ahameniş yönetim sisteminin yapısal çözülmesinin sonucudur.^[12] İlhan Durmuş da Darius'un “kahramanca direnmesine rağmen merkezi ordunun disiplinsizliği ve eyaletlerin gevşekliği yüzünden yenildiğini” belirtir.^[13]

Kaynakça

Özel

^ TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dârâ", cilt 8, 1993, ss. 511–513.
^ ^a ^b EIr. 1994, ss. 51–54.
^ Badian 2015.
^ Briant 2015, s. 417.
^ İlhan Durmuş, "Büyük İskender ve Asya Seferi", Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 115, 1998, ss. 15–20.
^ Ali Tayyar Önder, Büyük İskender ve Doğu Seferi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012, ss. 44–46.
^ Mary Boyce, Zerdüştîler: İnanç ve Uygulamalar, çev. A. Alkan, İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2002, ss. 98–99.
^ Arrianus, İskender’in Seferleri (Anabasis Alexandri), çev. Furkan Akderin, İstanbul: Alfa Yayınları, 2016, s. 142.
^ Plutarkhos, İskender, çev. Sabahattin Eyüboğlu ve Azra Erhat, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020, s. 83.
^ TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dârâ", cilt 8, 1993, s. 512.
^ Ali Tayyar Önder, Büyük İskender ve Doğu Seferi, 2012, s. 52.
^ Pierre Briant, Büyük İskender’den Önce Persler, çev. A. Fidan, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011, s. 412.
^ İlhan Durmuş, "Büyük İskender ve Asya Seferi", 1998, s. 19.

Genel

Antik çalışmalar

Diodorus Siculus, Bibliotheca historica.

Modern çalışmalar

Badian, Ernst (2000). "Darius III". Harvard Studies in Classical Philology. 100: 241-267. doi:10.2307/3185218. JSTOR 3185218. (kayıt gerekli)
Badian, Ernst (2015). "Sisigambis". Encyclopædia Iranica, online edition. New York.
Briant, Pierre (1985). "Alexander the Great". Encyclopædia Iranica, online edition, Vol. I, Fasc. 8. New York. ss. 827-830.
Briant, Pierre (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. ss. 1-1196. ISBN 9781575061207.
Briant, Pierre (2015), Darius in the Shadow of Alexander, Harvard University Press, ISBN 9780674745209
Dandamaev, Muhammad A. (1989). A Political History of the Achaemenid Empire. Brill. ISBN 978-9004091726.
Eilers, W.; Herrenschmidt, C. (1988). "Banda". Encyclopædia Iranica, online edition, Vol. III, Fasc. 7. New York. ss. 682-685.
EIr. (1994). "Darius v. Darius III". Encyclopædia Iranica, online edition, Vol. VI, Fasc. 1. New York. ss. 51-54.
Frye, R. N. (1988). "Bābak (1)". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 3. ss. 298-299.
Hanaway, William L. (1994). "Dārāb-nāma". Encyclopædia Iranica, online edition, Vol. VII, Fasc. 1. New York. ss. 8-9.
Heckel, Waldemar (2020). In the Path of Conquest: Resistance to Alexander the Great. Oxford University Press. ISBN 978-0190076689.
LeCoq, P. (1986). "Arses". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 5. s. 548.
Llewellyn-Jones, Lloyd (2017). "The Achaemenid Empire". Daryaee, Touraj (Ed.). King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE – 651 CE). UCI Jordan Center for Persian Studies. ISBN 9780692864401.
Olbrycht, Marek Jan (2016). "Dynastic Connections in the Arsacid Empire and the Origins of the House of Sāsān". Curtis, Vesta Sarkhosh; Pendleton, Elizabeth J.; Alram, Michael; Daryaee, Touraj (Ed.). The Parthian and Early Sasanian Empires: Adaptation and Expansion. Oxbow Books. ISBN 9781785702082.
Roberts, John. "Darius III". Oxford Reference. Oxford University Press.
Schmitt, R. (1986). "Artaxerxes III". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 6. ss. 658-659.
Schmitt, Rudiger (1994). "Darius i. The Name". Encyclopædia Iranica, online edition, Vol. VII, Fasc. 1. New York. s. 40.
Tafazzoli, Ahmad (1994). "Dārā(b) (1)". Encyclopædia Iranica, online edition, Vol. VII, Fasc. 1. New York. ss. 1-2.
Waters, Matt (2014). Ancient Persia: A Concise History of the Achaemenid Empire, 550–330 BCE. Cambridge University Press. ss. 1-272. ISBN 9781107652729.

[1] TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dârâ", cilt 8, 1993, ss. 511–513.

[FOOTNOTEEIr.199451–54-2] EIr. 1994, ss. 51–54.

[FOOTNOTEBadian2015-3] Badian 2015.

[FOOTNOTEBriant2015417-4] Briant 2015, s. 417.

[5] İlhan Durmuş, "Büyük İskender ve Asya Seferi", Türk Dünyası Araştırmaları, sayı 115, 1998, ss. 15–20.

[6] Ali Tayyar Önder, Büyük İskender ve Doğu Seferi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2012, ss. 44–46.

[7] Mary Boyce, Zerdüştîler: İnanç ve Uygulamalar, çev. A. Alkan, İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2002, ss. 98–99.

[8] Arrianus, İskender’in Seferleri (Anabasis Alexandri), çev. Furkan Akderin, İstanbul: Alfa Yayınları, 2016, s. 142.

[9] Plutarkhos, İskender, çev. Sabahattin Eyüboğlu ve Azra Erhat, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2020, s. 83.

[10] TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dârâ", cilt 8, 1993, s. 512.

[11] Ali Tayyar Önder, Büyük İskender ve Doğu Seferi, 2012, s. 52.

[12] Pierre Briant, Büyük İskender’den Önce Persler, çev. A. Fidan, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011, s. 412.

[13] İlhan Durmuş, "Büyük İskender ve Asya Seferi", 1998, s. 19.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

g t d Medya ve Ahameniş hükümdarları
Ahameniş soy ağacı
Medya (MÖ 728–550)	Deioces Fraortis Madyes Siyaksares Astyages
Ahameniş (MÖ 550–330)	Ahameniş Ariaramnes Arsames Teispes I. Kiros I. Kambises II. Kiros II. Kambises Smerdis Gaumata I. Darius I. Serhas I. Artaserhas II. Serhas Sogdianus II. Darius II. Artaserhas III. Artaserhas IV. Artaserhas Arses III. Darius V. Artaserhas Bessus
Eğik yazı doğrudan doğruya tanıklık edilmeyen ve bu nedenle muhtemelen efsanevi olan kralları gösterir.

g t d Ahameniş hükümdarlar
Soy ağacı - Ahameniş Krallığı
Ahameniş İmparatorluğu Kralların kralı	Ahameniş Ariaramnes Arsames Teispes I. Kiros I. Kambises II. Kiros II. Kambises Smerdis Gaumata I. Darius I. Serhas I. Artaserhas II. Serhas Sogdianus II. Darius II. Artaserhas III. Artaserhas IV. Artaserhas Arses III. Darius V. Artaserhas Bessus
Lidya satrapları	Tabalus Mazaris Harpagos Oroetus Bagaeus Otanes Artaphernes I Artaphernes II Pissuthnes Tissafernis Genç Kiros Tissafernis Tithrafstis Tiribazos Struthas Aftofradatis Spithridates
Hellespont Frigyası satrapları	Mitrobatis Megabazos Megabatis II. Oebares I. Artabazos I. Farnabazos II. Farnakis II. Farnabazos Ariobarzanis II. Artabazos III. Farnabazos Arsites
Kapadokya satrapları	Datamis I. Ariamnis Mithrobuzanes I. Ariarathis
Küçük Asya şehirlerinin Yunan valileri	Miltiades Demaratus Gongylos Eurysthenes Prokles Histiaeus Aristagoras Themistokles Archeptolis Aridolis Amyntas II Philiscus
Likya hanedanları	Kheziga Kybernis Kuprlli Harpagus Teththiweibi Kheriga Kherei Arbinas Artembares Artumpara Mithrapata Perikle
Karya hükümdarları	I. Ligdamis Artemisia Pisindelis II. Ligdamis Adusius (satrap) Ekatomnos Mausolos II. Artemisia Idrieus Ada Piksodaros Orontobates
Makedonya kralları	I. Amintas I. Aleksandros
Sur kralları	Mattan IV Boulomenus Abdemon Evagoras Azemilcus
Sayda kralları	Eshmunazar I Tabnit Queen Amoashtart (regent) Eshmunazar II Bodashtart Yatonmilk Anysos Tetramnestos Baalshillem I Baana Baalshillem II Abdashtart I Tennes Evagoras II Abdashtart II Abdashtart III
Ermenistan satrapları	Artasyrus I. Orontes III. Darius II. Orontes
Mısır satrapları	Aryandes Pherendates Ahameniş Arsames Pherendates II Sabaces Mazaces
Baktriya satrapları	İstaspis Dadarsi Masistes Bessus
Medya satrapları	Hydarnes II. Hydarnes Atropat
Kilikya satrapları	Syennesis III II. Farnabazos Camisares Mazaeus Arsames
Diğer bilinen satraplar	Megabizos, Abrocomas, Belesys (Suriye) Ochus (Hyrcania) Satibarzanes (Aria) Atizyes (Frigya Magna) Phrataphernes (Parthia) Ariobarzanes (Persis) Abulitis (Susiana) Mazaeus (Babil)
Çoğu bölgede Ahameniş hükümdarlarının yerini MÖ 330 civarında Helenistik satraplar ve Helenistik hükümdarlar almıştır.