Mehmed Emin Âli Paşa

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Mehmed Emin Âli Paşa
Osmanlı Sadrazamı
Görev süresi
6 Ağustos 1852 – 3 Ekim 1852
Yerine geldiği Koca Mustafa Reşid Paşa
Yerine gelen Damat Mehmed Ali Paşa
Görev süresi
2 Mayıs 1855 – 1 Kasım 1856
Yerine geldiği Koca Mustafa Reşid Paşa
Yerine gelen Koca Mustafa Reşid Paşa
Görev süresi
7 Ocak 1858 – 18 Ekim 1859
Yerine geldiği Koca Mustafa Reşid Paşa
Yerine gelen Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa
Görev süresi
6 Ağustos 1861 – 22 Kasım 1861
Yerine geldiği Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa
Yerine gelen Keçecizade Fuat Paşa
Görev süresi
11 Şubat 1867 – 7 Eylül 1871
Yerine geldiği Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa
Yerine gelen Mahmud Nedim Paşa
Kişi bilgileri
Doğum 5 Mart 1815
Mercanağa semti, İstanbul
Ölüm 7 Eylül 1871
İstanbul
İmzası

Âli Paşa veya tüm adıyla Mehmed Emin Âli Paşa (d. 5 Mart 1815 - ö. 7 Eylül 1871 ) Osmanlı Devleti'nin Tanzimât (3 Kasım 1839 - 22 Kasım 1876) Dönemi'ndeki önde gelen devlet adamlarından biridir. Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz saltanatlarında 5 kez toplam sekiz yıl üç ay on dokuz gün sadrazamlık yapmıştır. Ayrıca sekiz kez hariciye nazırı görevinde bulunmuştur. Islâhat Fermâni'nı hazırlayarak 18 Şubat 1856 tarihinde Sultan Abdülmecid'in emriyle yürürlüğe koymuştur.

Islahat Fermanı'nın baş mimarı Mehmed Emin Âli Paşa
Mehmed Emin Âli Paşa Paris Kongresi'nde barış şartlarını müzâkere ederken.

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Asıl adı Mehmed Emin olan Âlı Paşa, 5 Mart 1815'de İstanbul'un Mercanağa semtinde fakir bir ailenin oğlu olarak mütaevazı bir evde doğdu.[1] Babası İstanbul Mısır Çarşısı aktarlarından ve çarşının kapıcıbaşısı Ali Rıza Efendi idi. [2]İlkokul öğrenimine mahalle mektebinde başladı. Kuran-ı Kerimi ezberleyip hatmettikten sonra Bayezid Camii'nde Arapça sarf-nahiv dersleri aldı. Babasının ölmesi ve ailesinin fakir olması yüzünden bir ara öğrenimine ara vermek zorunda kaldı. [2]

Devlet görevine 1830'da 15 yaşındayken Divan-ı Humayun kâtibi olarak başladı. Burada geleneksel olarak katiplere şahsi mahlas verilmekte idi ve kendine "Âli" mahlası verildi. Devlet görevlerinde ve siyasi hayatında hep bu mahlası kullandı. 1832'de mühimme kalemine katıp olarak geçti. Katiplik görevinde iken boş zamanlarında kendi gayreti ile Fransızca öğrenmeye başladı. 1833'de Tanzimât Dönemi'nde dışişlerine kamu görevlisi yetiştirmek amacıyla kurulmuş olan Tercüme Odası'a girdi. (1836/37 'de tercüme kalemine katıp oldu. [1]

1835'de Avusturya imparatoru İ. Ferdinand'ın tahta çıkışı için yapılan törenlere gönderilen Osmanlı Devleti heyetine ikinci başkatip olarak katılıp [[Viyana]'ya gitti. Sonra Osmanli elçiliğinde ikinci başkatip olarak birbuçuk yıl Viyana'da kaldı ve diplomasinin inceliklerini öğrenmeye başlayıp Fransızca'sını geliştirdi. 1837'de yine aynı rütbe ile St. Petersburg'a (günümüzde Sankt Peterburg) gönderildi. Kasım 1837'de İstanbul'a dönünce Divan-ı Humayun tercümanlığına tayin edildi. 1838'de Londra elçisi tayin edilen Mustafa Reşid Paşa ile birlikte elçilik müsteşar vekili ve sonra müsteşarı olarak Londra'da çalıştı. Mustafa Reşid Paşa Paris'e elçi olunca Londra elçiliğinde maslahatgüzarlık yaptı. [2]

Temmuz 1839'da Abdülmecid'in tahta çıkması ile İstanbul'a döndü. Divan-ı Humayun tercümanlık görevine devam etti. 1840'da Sadık Rifat Paşa yerine önce vekaleten ve sonra Ağustos 1840'da asıl olarak hariciye nezaratı müsteşarlığı yaptı. Aralık 1841- Kasım 1844 döneminde Londra büyükelçisi olarak görevlendirildi. Sonra İstanbul'a döndü. 1845 sonalrında Meclis'i Vala uysi tayin edildi. Bu sırada Paris elçiliğinden dönmekte olan Mustafa Reşid Paşa yerine Ekim 1845'de vekaleten Hariciye nazırlığı görevi yaptı. Sonra 15 Aralık 1845'de itibaren hariciye nazırlığı müsteşarı tayin edildi. Mustafa Reşid Paşa sadrazamlığa getirilince 28 Eylül 1846'da birinci kez Hariciye Nazırı oldu. Bu görevde iken Aralık 1847'de vezirlik rütbesi ve paşa unvanı verildi. Mustafa Reşid Paşa sadrazamlıktan azledilince 22 Nisan 1848'de hariciye nazırı görevine son verildi ve 28 Haziran'da Meclis-i Vala Reisi olarak tayini çıktı. Mustafa Reşid Paşa aynı yıl tekrar sadrazam olunca Ali Paşa da 15 Temmuz'da ikinci defa hariciye nâzırı oldu. [2]

6 Ağustos 1852'de Mustafa Reşit Paşa'nın sadrazamlıktan azledilmesi uzirne birinci kez Âli Paşa sadrazam oldu. Fakat bu görev uzun sürmedi 3 Ekim 1852'de sadrazamlıktan azledildi.[1]

Yeni sadrazam olan Damat Mehmed Ali Paşa'nın teklifi ile 18 Ocak 1853'de İzmir valisi tayin edildi. Haziran 1853'de bu valilikten istifa etti. 19 Nisan 1854'de Bursa valisi oldu. 28 Eylül 1854'de Bursa valiliği ile birlikte yeni açılan Meclis-i Tanzimat reisi tayin edildi. [1]

Kırım Savaşı başlaması ile, Bursa valiliği ve Meclis'i Tanzimat reisliği görevleri kendine kalmakla birlikte, 24 Kasım 1854'de üçüncü kez hariciye nazırlığına getirildi. Savaşın sonunda yapılan barışın protololunu tayin etmek için Nisan 1855'de toplanan Viyana Konferansı'na Osmanlı Devleti temsilcisi olarak katıldı. [1]

2 Mayıs 1855'de Sadrazam Mustafa Reşid Paşa sadrazamlıktan azledildi ve Mehmed Emin Âli Paşa ikinci kez Sadrazam görevine getirildi. Kırım'da Sivastopol kuşatması devam etmekteydi ve Sivastopol ancak bir yıl kuşatmadan sonra 9 Eylül 1855'de düştü. Sadrazam olarak Mehmet Emin Âli Paşa en önemli iş olarak büyük Avrupa devletlerinin istekleri doğrultusunda Islâhat Fermâni'ni hazırlayarak 18 Şubat 1856'da yayımladı. Bu fermânla Osmanlı uyruğundaki gayrimüslimlerin durumu iyileştiriliyordu. Üç yıl kadar süren Kırım Savaşı'ndan sonra barış müzakereleri 1 Şubat 1856 başında Paris Kongresi adı verilen ve "Viyana Kongreler sistemi"'nin bir devamı olan kongre şeklinde başladı. Bu kongreye Büyük güç olarak Osmanlı İmparatorluğu ve müteffikleri olan Büyük Britanya, Fransa, Sardınya, Avusturya, Prusya ile Rusya temsilcileri katıldı. Paris Kongresi'nda Osmanlı Devleti'ni temsil eden Âli Paşa idi. O zamana kadar Viyana Kongreler sistemine uyan kongrelerde müzakereler değişik komitelerde yapılmakta iken, Paris Kongresi'nde tek bir müzakere ortamı bulunmakta idi. Bu müzakereler 25 Şubat-30 Mart arasında yapıldı. 30 Mart 1856'da Kırım Savaşı'nı sona erdiren Paris Antlaşması'nı imzalandı. Bu antlaşma metinine Osmanlı delegeleri olan Sadrazam Mehmed Emin Âli Paşa ile Mehmet Cemil Bey imza koydular. Fakat gerek Islahat Fermanı içeriği hakkında ve gerekse konferansda Osmanlı Devletinin menfaatlerini yeter derecede savunmadığı iddiasıyla Sadrazam Âli Paşa büyük tenkitlere hedef oldu. Özellikle Mustafa Resid Paşa kendi yetiştirdiği yeni sadrazamın hazırladığı Islahat Fermanı'nı devletin çıkarlarına aykırı bulduğunu belirten bir raporu Sultan Abdülmecid'e sundu. Bu tenkitler dolayısıyla Âli Paşa 1 Kasım 1856'da sadrazamlıktan azledildi. [2]

Yerine sadrazam olarak tekrar göreve getirilen Mustafa Reşid Paşa'nın altında 6 Kasım'dan itibaren hariciye nazırlığı görevini dördüncü kez yüklendiyse de 12 Kasım'da bu görevden istifa etti. Meclis-i Ali'ye üyelik görevine memur edildi. 3 Ağustos 1957'de Mustafa Reşid Paşa sadrazamlıktan azledilince yeni sadrazam olan Giritli Mustafa Naili Paşa sadrazamlığı altında beşinci kez hariciye nazırı görevine geçti. Ekim 1857'de Mustafa Reşid Paşa tekrar sadrazam yapılınca bu görevden ayrılmadı.[2]

Mustafa Reşid Paşa'nın 7 Ocak 1858 ölümünden sonra üçüncü kez sadarazamlığa getirildi. Bu sırada Osmanlı Devleti büyük mali sıkıntılar geçirmekte idi. Yapılması gereken devlet harcamaları kesintileri için sarayın aşırı israfını indirmekten başka çare göremedi. Fakat sarayı aşırı israf dolayısıyla tenkit edince 18 Ekim 1859'da sadrazamlıktan azledildi. [2]

26 Aralık 1859'da yine Meclis-i Tanzimat reisi olarak tayin edildi. Sadrazam Kıbrıslı Mehmet Emin Paşa Rumeli seyahatine çıktığında 4 Haziran 1860-12 Ekim 1860 döneminde sedaret kaymakamlığı görevi verildi. 14 Ekim'de hariciye nazırı Keçecizade Fuat Paşa Şam'a fevkalade yetkiyle gitmesi sırasında vekaleten geçici olarak hariciye nazırlığı yaptı. 14 Temmuz 1864'de ise sadrazam Keçecizade Mehmed Emin Fuad Paşa tarafından asıl olarak altıncı kez hariciye nazırı görevi verildi. [2]

Sultan Abdülaziz'in tahta çıkmasından hemen sonra Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa 'nın sadrazamlıktan azledilmesi üzerine 16 Ağustos 1861'de dördüncü kez sadrazam yapıldı. Fakat dört ay sadrazamlıktan sonra 22 Kasım'da azledildi. Yeni sadrazam olan Keçecizade Fuat Paşa bu görevi üzerine almasına bir şart olarak Mehmet Emin Ali Paşa'ya hariciye nazırlığı verilmesini koşmuştu. Böylece yedinci kez hariciye nazırı görevini üzerine aldı. Bu görevde 6 yıl kaldı.

11 Şubat 1867'de sadrazam Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa azledilnce Mehmed Emin Ali Paşa beşinci kez sadrazamlığa geçirildi. Bu sadrazamlık görevi 1871'de ölümüne kadar yüklendi. Bu sadrazamlığı diğer sadrazamlık dönemlerinde daha çok olaylı ve sorunlu geçti.

Önce Sırbistan'a verilen bağımsızlıktan itibaren Osmanlı ordusu birlikleri Sırbistan başkenti Belgrat kalesinde ve diğer bazı kaleler de bulunmaktaydılar ve Osmanlı devleti şekli olarak bu kalelere egemenlerdi. Bu 1867'de bir Sırplar için bir sorun olmuştu. Ali Paşa Sırp kalleri hakkında uzlaşmacı bir tutum içinde karar aldı ve Belgrad ile Sırp kaleleri üzerindeki Osmanlı şekli egemenliğinde vazgeçip bu kalelerden Osmanlı güçlerini çekti ve Osmanlı haklarından vazgeçti. [2]

1866 yılında da Girit'de Rum halk arasında, bağımızlığını 1832 yılında kazanmış olan Yunanistan'ın kışkırtmalarıyla bir ayaklanma ortaya çıktı. Yunanistan ve dolaylı olarak bazı Avrupa devleti Girit'te Rum çetelerinin kurulmasını ve devlet aleyhinde faliyetler göstermelerini desteklemekteydiler. Sadrazam olan Mehmed Emin Ali Paşa bir komisyon kurup onların fikirlerinin ifade edilmesinden sonra Ekim 1667'de Girit'e giderek Rumlara tavizler veren bir seri Girit'e özel idare usullerini uygulamaya koydurdu. Bunların başında Girit valisini iki yardımcısından birinin Rum olması kabul edildi. Sadrazamın bu tavizkar politikasına rağmen Yunanistan kışkırtması ve desteklediği Rum çete faaliyetleri sona ermedi. Sonunda Osmanlı Devleti Yunanistan'a gayet ağır bir ultimatom verdi. 1869 yılında Yunanistan'la yapılan bir anlaşma sonucu Yunanistan kışkırtıcı tutumlarından vazgeçtiğini açıkça ilan etti.[3] [2]

Mehmet Emin Âli Paşa'nın bu Avrupalılara tavizkar politikaları Paris Antlaşması'ndan sonra Fransa'da III. Napolyon'un milliyetçi akımları koruma siyaseti; Rusya'nın Paris Antlaşması gereksinlerimden kurtulma manevraları ve Britanya hükümetinin Disraeli'nin ölümünden sonra daha kolonici bir değişme göstermesine yeni ödünler vermek için olmaktaydı. Buna rağmen Mehmet Emin Ali Paşa'nın tavizkar dış politikası Ziya Paşa, Ali Suavi gibi muhalifleri tarafından ağır şekilde tenkit edilmiştir. [2]

Buna karşıt olarak Mehmed Emin Ali Paşa 1869'da Mısır Valisi Hidiv İsmail Paşa'nın İstanbul'a gelip hak ve yetkilerini çok genişletici imtiyazlar istemesi ve bu amacına varmak için ta saraya kadar gayet bol ve eli açık rüşvetten uzak olmayan hediyeler dağıtmasına rağmen sadrazam bu yeni haklar ve yetkiler verilmesine karşı çıkmıştır. [2]

Bulgarların İstanbul Ortodoks Patrikliği'nden ayrılıp kendilerine özel bir patrikhane (eksarhlik) kurmalarını uzun müddet engellemiştir. 12 Mart 1871'de beksahlik kabulü benimsenmesine rağmen bunun gerçekleşmesi için gerekli berat verilmesini sürüncemede bırakıp bu kararı baltalamıştır. ve işin sürüncemede kalmasına neden olmuştur. [2]

Katolik Ermenilerin Roma'da papalığa bağlanma girişimlerini de sonuçsuz bırakmıştır. [2]

Öte yandan Abdülaziz'in donanma reformu politikasına ve özellikle Avrupa yakasında demiryolları yapılması politikasını ısrarla korumuştur. [2]

Diğer taraftan iç politikada Tanzimat ve ıslahata açık politikalar uygulamak istemekteydi. Fakat Sultan Abdülaziz bunun aleyhindeydi ve etrafındaki tutucular gittikçe güçlenmekteydi. Ayrıca Âli Paşa etrafında sağlam bir kadro kuramamıştı ve işler birkaç kişinin (örneğin hariciye nazırı olan Keçecizade Fuad Paşa) üzerine kalmıştı. Nitekim 1871'de ölmünden sonra gayet tutucu Mahmut Nedim Paşa sadrazam olmuştur. [2]

Mehmed Emin Âli Paşa 1871 başlarında hastalanıp yatağa düşdü. Hastalığı yatakta 2-3 ay sürdü. 7 Eylül 1871'de vefat etti. Mezarı Süleymaniye mezarlığındadır.

Sadrazamlık ve Hariciye Nazırlık görev dönemleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. 6 Ağustos 1852 - 3 Ekim 1852
  2. 2 Mayıs 1855 - 1 Kasım 1856
  3. 7 Ocak 1858 - 18 Ekim 1859
  1. 6 Ağustos 1861 - 22 Kasım 1861
  2. 11 Şubat 1867 - 7 Eylül 1871
  1. 28 Eylül 1846 - 22 Nisan 1848
  2. 15 Temmuz 1848 - 6 Ağustos 1852
  3. 24 Kasim 1654 - 2 Mayıs 1856
  4. 6 Kasım 1856 - 12 Kasım 1856
  5. 3 Ağustos 1857 - 11 Ocak 1859
  1. 14 TEmmuz 1861 - 5 Agustos 1861
  2. 22 Kasim 1861 - 11 Şubat 1867
  3. Mart 1868 - 8 Agustos 1871

Değerlerndirme[değiştir | kaynağı değiştir]

Sicill-i Osmani onu şöyle değerlendirir:[1]

Siyasî işleri iyi bilir, yumuşak huylu, afif ve doğal idi.

Osmanlılar Ansiklopedisi değerlendirmesi ise şöyledir: [2]

Memleket dahilde usul, resmiyet ve teşrifata riayetkar, Babıali'nin şeref ve haysiyetinin korunmasına önem veren, engin tecrübesiyle devletin ileride karşılaşacağı felaketleri önceden sezip tedbirler alan dünyaca tanınmış bir devlet adamıydı.

Ancak muhalifleri ... hiçbir istiarede bulunmadan ..verdiği kararlar(la)... Islahat Fermanı, ecnebilere emlak tasarrufu müsaadesi, müslim ve gayrimüslim vatandaşların ayrı mahkemelerde yargılanmısı gibi yabancılar tarafından hazırlanmış projeleri hemen kabul etmekle ve müstakil bir siyaset takip etmemekle itham etmişlerdir.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN:975-333-0383 C.III s.290-291 [1]
  2. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q Uluçam, Müjdat, "Âli Paşa",(1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.221 ISBN:975-08-0072-9
  3. ^ William James Stillman (1901) The Autobiography of a Journalist, Volume II Bir gazetecinin otobiyografisi (İngilizce)'

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Buz, Ayhan (2009) " Osmanlı Sadrazamları", İstanbul: Neden Kitap, İŞBN 978-975-254-278-5
  • Danışmend, İsmail Hâmi (1971),Osmanlı Devlet Erkâni, İstanbul: Türkiye Yayınevi
  • Uluçam, Müjdat, "Âlı Paşa",(1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.1 s.221 ISBN:975-08-0072-9
  • Mehmed Süreyya (haz. Nuri Akbayar) (1996), Sicill-i Osmani, İstanbul:Tarih Vakfı Yurt Yayınları ISBN:975-333-0383 C.III s.290-291 [2]
  • İnan, İbnülemin Mahmud Kemal (1982), Osmanlı Devletinde Son Sadrazamlar, İstanbul: Dergah Yayınları C.1 s.2-58 (Google books [3],
  • Beydilli, K. , "Âli Paşa, Mehmet Emin", (1988), Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C.II. s.425-426, İstanbul:TDV
Önce gelen:
Koca Mustafa Reşid Paşa
Sadrazamlik-nisanlari.svg
Osmanlı Sadrazamı
1. kez

6 Ağustos 1852 - 3 Ekim 1852
Sonra gelen:
Damat Mehmed Ali Paşa
Önce gelen:
Koca Mustafa Reşid Paşa
2. kez
2 Mayıs 1855 - 1 Kasım 1856
Sonra gelen:
Koca Mustafa Reşid Paşa
Önce gelen:
Koca Mustafa Reşid Paşa
3. kez
7 Ocak 1858 - 18 Ekim 1859
Sonra gelen:
Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa
Önce gelen:
Kıbrıslı Mehmed Emin Paşa
4. kez
6 Ağustos 1861 - 22 Kasım 1861
Sonra gelen:
Keçecizade Fuat Paşa
Önce gelen:
Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa
5. kez
11 Subat 1867 - 7 Eylül 1871
Sonra gelen:
Mahmud Nedim Paşa