Büyük Hun İmparatorluğu

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Bu maddenin tarafsızlığı konusunda kuşkular bulunmaktadır. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına lütfen bakınız. Şablonu maddeden çıkarmadan önce şablonun yardım sayfasını lütfen inceleyiniz.

Bu maddedeki veya maddenin bir bölümündeki bazı bilgilerin kaynağı belirtilmemiştir. Ayrıntılar için maddenin tartışma sayfasına lütfen bakınız. Maddeye uygun bir biçimde kaynak ekleyerek Vikipedi'ye katkıda bulunabilirsiniz.

Büyük Hun İmparatorluğu
(Hiung-nu)

"1969 TRT Türk Tarihi Takvimi"ne göre "Büyük Hun İmparatorluğu" bayrağı
Büyük Hun İmparatorluğu'nun en geniş sınırları
Yönetimi	Boylar birliğine dayanan "Konfederatif" birlik
Devlet başkanı	Tanhu
Başlangıç tarihi	M.Ö. 220 (M.Ö. 56'da ülke Batı ve Doğu olarak ikiye ayrıldığından Doğu Hun hanedanlığı olarak devam etmiştir.)
Yıkılış tarihi	M.S. 46 (Doğu Hunları; Kuzey ve Güney olarak ikiye ayrılmıştır)
İlk hükümdarı	Bilinen ilk hükümdarı Teoman (M.Ö. 220 - M.Ö. 209)
Son Hükümdarı	Vutatiho Yabgu (M.S. 46)
Önceki devlet
Sonraki devlet	Kuzey Hiung-nu Güney Hiung-nu
düzenle

Büyük Hun İmparatorluğu (Çince: 東匈奴, anlamı: Doğu Hiung-nu), M.Ö. 220 yılında Hiung-nu'lar tarafından kurulan ilk imparatorluktur. En yaygın teze göre, Türk ve Moğol boylarından oluşmakta idi.

Hiung-nu adına ilk olarak M.Ö. 318 yılında Çin ile yapılan Kuzey Şansi Savaşı'nda ve bunun sonucunda yapılan anlaşmada rastlanmaktadır. Hiung-nular günümüzün Moğolistan bölgesinde; Çin'in kuzeybatısında yaşamlarını sürdürmekteydiler. Bilinen ilk imparatorları Teoman(Tuman)'dır. En büyük imparatorları ise, Mete'dir. Çinliler önüne geçemedikleri Hiung-nu'ların saldırıları ardından "Büyük Çin Duvarı" (Çin Seddi)'ni inşa etmek zorunda kalmıştır(M.Ö. 214). Bu yapı günümüzde halen bir dünya harikası olarak kabul edilmektedir. Ming Hanedanı döneminde de yenilenen büyük duvarın birçok kısmı sağlamlığı ile günümüzde hala ayakta kalmıştır. Hiungnu'lar en parlak dönemini Mete zamanında yaşamıştır^{[kaynak belirtilmeli]}. Mete orduyu onluk, yüzlük (Bölük), binlik ve onbinlik (Tümen) birimlere ayırmıştır. Bu sistem günümüzde de uygulanmaktadır. Öyle ki Kara Kuvvetlerinin kuruluş tarihi olarak (M.Ö. 209) Mete'nin tahta çıkış tarihi kullanılmaktadır.

[değiştir] Bozkırların İmparatorluğu

Kuruluşu hakkında kesin bilgiler yoktur. M.Ö. 220 yılında Teoman tarafından kurulduğu kabul edilir. Teomandan sonra devleti büyük bir imparatorluk haline getiren Mete'dir. Türk ve Moğol boylarını bir çatı altında toplayan^{[kaynak belirtilmeli]} Mete, İpek yoluna egemen olmak için Çin ile savaşmıştır. M.Ö. 200 yıllarında Çin'i yenilgiye uğratarak vergiye bağlamıştır. M.Ö. 187 yılında Çin İmparatorluk ordusunu, ki başında Ka-o-ti bulunmaktadır, Pa-i-Teng sefereinde 10 bin kişilik disiplinli ve düzenli ordusuyla yenilgiye uğratmıştır. Bu çin ordusunun sayısının bazı kaynaklarda 200 bin bazı kaynaklarda ise 35 Tümen yani 350 bin olduğu yazmaktadır. Mete devrinde Sibirya, Çin Denizi, Japon denizi ve Hazar Denizi arasında kalan tüm topraklara hakim olunmuştur.

Metenin Çin'i topraklarına bağlamayıp, vergi almak suretiyle yönetmesi sebebi, Çin yerleşik hayatı ve siyasi etkisinden uzak durma olarak yorumlanır. Bunun yanında Çin'in kalabalık nüfusu altında Hunluk özelliklerini kaybetmek istememiştir.

Hunlardan kalan bir kemer tokası

Metenin ölümünden sonra bir süre daha gücünü koruyan devlet, Çinli prenseslerle evlenme geleneği ile Çinli prenseslerin casusluk faaliyetleri, Hun boyları arasındaki iktidar kavgaları, Çinin İpek yolu üzerinde gittikçe siyasi nüfuzunu arttırması gibi nedenlerle M.Ö. 46 yılında Hunlar Doğu Hunları ve Batı Hunları olmak üzere ikiye ayrıldı. Bu ikiye ayrılışın nedenlerinden birisi de Büyük Hun Devleti'nin başında bulunan Ho-han-ye' nin ekonomik sıkıntıları da neden göstererek Çin egemenliğine girmek istemesidir ki, bu düşünceyi kardeşi Çiçi, "atalarına saygısızlık" olarak kabul edip esaret altına girmeyi reddetmiştir.

Bu sebeple bir kısımı Hunlar, şimdiki Batı Türkistan yöresine çekilerek yönetimden ayrılmışlardır ve Çiçi yönetiminde Talas'ın batısına egemen olmuşlardır. Tarihi süreçte Akhunların ve Avrupa Hunlarının kurulmasında etkin rol oynamışlardır^{[kaynak belirtilmeli]}. Batı Hunlarının (Hiungnu) başında bulunan Çiçi'nin Çin'e karşı verdiği mücadelede kısa bir süre sonra başarısız olduğu görülmüştür. Zira Çiçi, Çin ile mücadelede eski Hun savaş taktiklerini bırakarak bir şehir kurup burayı kale haline getirerek savunma savaşı yapmayı yeğlemiştir. Bu kendisinin birinci hatasıdır. Yenilgisinde etkili olan diğer hata ise emri altında bulunan askerlere çok sert davranmasıdır.

Doğu Hunları ise, Ho-Han-ye yönetiminde Talas'ın doğusunda asıl mirasçılar olarak M.S 48 yılına kadar hüküm sürmüştür. Çin'in siyasi hareketleri sonucu, M.S. 48 yılında Doğu Hunları bölünme sürecine girmişlerdir. Nihayetinde Güney ve Kuzey Hunları olmak üzere ikiye ayrılmışlardır. Kuzey hunları tanhu Pi yönetiminde Moğol ve Sibirya stepleri çevresinde 156 yılına kadar devam etmiştir. Güney Hunları ise, Panhu yönetiminde Uygur havzasında ve Çine yakın bölgelerde 216 yılına kadar devam etmiştir.

Doğu Hunlarının kuzey ve güney olarak ikiye ayrılmasının sebebi; Panhu yönetimindeki Hiung-nu'ların Çin'in siyasi üstünlüğünü kabul etmesine rağmen, yeğeni Pi yönetimindeki Kuzey Hiung-nular'ın Çin üstünlüğünü kabul etmeyişidir. (Güney Hunları: Batı Hun İmparatorluğu)

Güney Hunlarının yıkılması sonunda Çin siyasi egemenliği çerçevesinde Çinlilerce, Çin ülkesine tampon maksatlı^{[kaynak belirtilmeli]} birçok küçük Hun devleti kurulmuştur^{[kaynak belirtilmeli]}. Bu Hun devletleri Göktürk siyasi üstünlüğüne kadar devam etmiştir^{[kaynak belirtilmeli]}.

[değiştir] Devletin liderleri

Çin kaynaklarında Hun (Hiung-nu) devletinin yöneticileri Tanhu (Şanyu) olarak anılmaktadır. Bu kelimenin komutan yada imparator gibi bir anlamı olduğu tahmin edilir.^[1] Çin kaynaklarında Hunların (Hiungnu) önderi Mete Modu Danyu diye geçmektedir.

M.Ö. 46 Büyük Hun İmparatorluğunun Doğu ve Batı olmak üzere birinci bölünüşü, Çiçi yönetimindeki Batı Hunları kısa sürede dağılmışlar ve çevre ülkelere göçmüşler, Avrupa Hunları'nın ve Akhunların oluşmasını sağlamışlardır. Doğu Hunları ise Ho-Han-Ye idaresinde Büyük Hun olarak sürmüştür.

• Toman (Teoman) Tanhu 頭曼單于 tóumàn dānyú (? ^[2]-M.Ö. 209)
• Motun (Mete) Tanhu 冒頓單于 mào dùn dān yú (M.Ö. 209 - M.Ö. 174)
• Lao-şang Tanhu 老上單于 lǎoshàng dānyú (M.Ö. 174 - M.Ö. 161)
• Çun-çen (Kün) Tanhu 軍臣單于 jūnchén dānyú (M.Ö. 161 - M.Ö. 126)
• İ-çi-hsien (İçihise) Tanhu 伊稚斜單于 yīzhìxié dānyú (M.Ö.126 - M.Ö. 114)
• Wu-Weri (Uvey) Yabgu (M.Ö. 114 - 105)
• Wu-Şih-Lu-Erh (U-Su-Liu-Usilu) Yabgu (M.Ö. 105 - 102)
• Çü-Li-Hu (Hiü-Li-Hu-Güylihu) Yabgu (M.Ö. 102 - 101)
• Çü-Ti-Hu (Tsie-Ti-Heu-Tsüydiheu) Yabgu (M.Ö. 101 - 96)
• Hu-Lu-Ku-(Hu-Lo-Ku = Hulugu) Yabgu (M.Ö. 96 - 85)
• Khuandi Yabgu (M.Ö. 85 - 68)
• Khuyluy Yabgu (M.Ö. 68 - 60)
• Uven-Güydi Yabgu (M.Ö. 60 - 58)
• Khukhasie Yabgu (M.Ö. 58 - 56)
• Çiçi Yabgu (M.Ö. 56 - 46) Çiçi ve oğulları Batı Türkistan^{[kaynak belirtilmeli]}'a çekilmiş ve Talas'ın batısını yönetmiştir. Avrupa Hunları ile Akhunların temelini oluştururlar.
• Ho-Han-Ye (M.Ö. 56 - 31)
• Joti Yabgu (M.Ö. 31 - 20)
• Seuse - Joti Yabgu (M.Ö. 20 - 12)
• Çeya - Joti Yabgu (M.Ö. 12 - 8)
• Üçjolu - Joti Yabgu (M.Ö. 8 - M.S. 13)
• Uluyjoti Yabgu (13 - 18)
• Şikao-Joti Yabgu (18 - 46)
• Vutatiho Yabgu (46)

[değiştir] Yayılma Sahası

Orta Asya steplerindeki tüm Türk boyları^{[kaynak belirtilmeli]}, Moğol kabileleri^{[kaynak belirtilmeli]}, Moğol Tatarları^{[kaynak belirtilmeli]}, Tunguzlar^{[kaynak belirtilmeli]}, Yüeçiler^{[kaynak belirtilmeli]} (Kuşhanlar)^{[kaynak belirtilmeli]}, Çin Hanedanlığı^{[kaynak belirtilmeli]}, İpek Yolu. Kapladığı alan: Kuzeyde Sibirya; güneyde Tibet, Keşmir; doğuda Büyük Okyanus; batıda Hazar Denizi (18.000.000 km²). ^{[kaynak belirtilmeli]}

[değiştir] Kültür

Türk tarihi

Ön Türk Ön Türkler Ön Türkler Tengricilik Bozkır İmparatorluğu Geleneği Bozkır İmparatorlukları Göçebe Hiung-nu Batı • Kuzey • Güney Cücenler Akhunlar Göktürk Kağanlığı Doğu • Batı • İkinci Uygur Kağanlığı Türgişler • Karluklar • Kırgızlar Yerleşik Beş Barbar Onaltı Krallık Han Çov • Hou Çov • Vey • Hya Kansu Uygur Krallığı Karahoca Uygur Krallığı Karahanlılar • Doğu Karahanlılar • Batı Karahanlılar Beş Hanedan On Krallık Şatuolar Hou Tang • Hou Jin Ural'ın Batısı Hun İmparatorluğu Avar Kağanlığı Hazar Kağanlığı Peçenekler İdil Bulgar Hanlığı Memlûklar / Türkmenler Hindistan Gazneliler Delhi Sultanlığı Mısır Eyyubiler Memlûk Sultanlığı İran Karakoyunlular Akkoyunlular Safevi Hanedanı Afşar Hanedanı Kaçar Hanedanı Moğolların Mirasçıları Cuci'nin Ulusundan Doğan Ülkeler Altın Orda Toka Temür Sülalesi Kırım Hanlığı Kazan Hanlığı Kasım Hanlığı Astrahan Hanlığı Kazak Hanlığı Nogay Orda Şiban Şülalesi Sibir Hanlığı Şeybani Hanlığı Buhara Hanlığı Hive Hanlığı Kokand Hanlığı Buhara Emirliği Çağatay'ın Ulusundan Doğan Ülkeler Doğu Çağatay Hanlığı Yarkand Hanlığı Timur İmparatorluğu Babür İmparatorluğu Anadolu - Rumeli Selçuklular Büyük Selçuklu Irak Selçuklu Kirman Selçuklu Anadolu Selçuklu I.Dönem Anadolu Beylikleri Çaka Beyliği (1081 - 1098) Dilmaçoğulları Beyliği (1085 - 1192) Danişmendliler Beyliği (1092 - 1178) Saltuklu Beyliği (1092 - 1202) Ahlatşahlar Beyliği (1100 - 1207) Artuklu Beyliği (1102 - 1408) İnaloğulları Beyliği (1098 - 1183) Mengüçlü Beyliği (1072 - 1277) Erbil Beyliği (1146 - 1232) Çubukoğulları Beyliği (1085 - 1092) Atabeylikler Zengiler İldenizliler Böriler Salgurlular I.Dönem Anadolu Beylikleri Osmanlı İmparatorluğu (1299 - 1922) Taşanoğulları Beyliği (1350 - 1398) Çobanoğulları Beyliği (1227 - 1309) Karamanoğulları Beyliği (1256 - 1483) İnançoğulları Beyliği (1261 - 1368) Sâhipataoğulları Beyliği (1275 - 1342) Pervaneoğulları Beyliği (1277 - 1322) Menteşeoğulları Beyliği (1280 - 1424) Candaroğulları Beyliği (1299 - 1462) Karesioğulları Beyliği (1297 - 1360) Germiyanoğulları Beyliği (1300 - 1423) Hamitoğulları Beyliği (1301 - 1423) Saruhanoğulları Beyliği (1302 - 1410) Tacettinoğulları Beyliği (1303 - 1415) Aydınoğulları Beyliği (1308 - 1426) Tekeoğulları Beyliği (1321 - 1390) Dulkadiroğulları Beyliği (1339 - 1521) Ramazanoğulları Beyliği (1325 - 1608) Kadı Burhaneddin Devleti (1381 - 1398) Eşrefoğulları Beyliği (1300 - 1326) Türk Cumhuriyetleri Türk Cumhuriyetleri Azerbaycan Cumhuriyeti Kazakistan Cumhuriyeti Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Özbekistan Cumhuriyeti Kırgızistan Cumhuriyeti Türkiye Cumhuriyeti Türkmenistan Cumhuriyeti Tarihi Türk Devletlerin Tam Listesi İçin Tarihî ve çağdaş Türk devletleri Türk tarihi literatürü  g • t • d

Hiung-nu'lar kendi belgelerini bırakmadığı için arkeolojik deliller dışında Çin kaynaklarına bakılmaktan çare yoktur. Hiung-nu'lar özelliklerinden bir kaç örnek:

• Gençlerin önemsenmesi ve yaşlıları önemsenmemesi
• Reisi vefat edince, yerine oturan oğlunun kendi anası dışındaki babasının kadınlarını alması

Ancak bu özellikler sadece Hiung-nu'lar değil, diğer göçebe kabileler için de geçerlidir. ^{[kaynak belirtilmeli]} Ayrıca bunların Çin medeniyetin ahlak anlayış ve mantığına aykırı olduğu için Çin kaynaklarında Hiung-nu'ların gelenek ve göreneklerinden bahsedilken eleştiri içerikli cümleler kullanılmıştır.^{[kaynak belirtilmeli]}
Hiung-nu'ların dini, Şamanizm ve Tanrı (Tengri) inancı olup, yılda üç kez büyük ayinî bayram düzenliyordu.^{[kaynak belirtilmeli]}

Alkeolojik kazıların sonucuyla Hiung-nu'ların başkentinin Ulan Batur (Moğolca: Улаанбаатар; Ulaanbaatar)'un kuzeyinde bulunan Noin-Ula Kurganınında olduğu saptanmaktadır. Ve kurganlarından kazılan Hiung-nu'ların tekstillerin eski Fars ve Yunan kültürünün etkisi tespit edilmektedir.^{[kaynak belirtilmeli]}

[değiştir] Devlet Yönetimi

Hun devleti başında bulunan kişi " tan-hu" ya da "şen-yu" olarak anılıyordu. Tanhu sözcüğü bir unvan olarak " sonsuz genişlik" anlamına gelmektedir. Hükümdarlık da kut anlayışı egemendi. Hükümdarlığın tanrıdan geçtiği görüşü vardı. Ülke, töre hükümlerine göre yönetilirdi. Şenyunun görevi, ülkede dirliği sağlamak, adaleti gerçekleştirmek, orduya komuta etmek, meclisi yönetmek olarak sıralanabilir. Hükümdarlık babadan oğla geçmektedir. Ülke oğullar arasında doğu, batı, merkez olarak miras bırakılmaktadır. Hükümdarın eşine "ka-tun"(hatun) denirdi. Yönetimde söz sahibiydi. Ülkenin doğusunu yönetmek üstünlük belirtisiydi. Büyük Hun Devleti'nde üç meclis bulunuyordu.

• 1. Meclis: Dini nitelikte konular tartışılır. Yılın ilk aylarında toplanırdı.
• 2. Meclis: Haziran ayında toplanır ve devlet işleri görüşülürdü.
• 3. Meclis: Sonbaharda toplanılır ve askeri işler görüşülürdü.

Devamlı devleti yöneten " seçkinler meclisi" vardı. Bu meclise "toy" denilmekteydi. Danışma meclisine ise "ayuki" denilmekteydi.

[değiştir] Ordu

• a. Hun ordusu ücretli değildi.
• b. Hun ordusunda kadın-erkek asker sayılır, her an savaşa hazır bulunurdu. (ordu-millet anlayışı)^{[kaynak belirtilmeli]}
• c. Hun ordusunun temeli atlı askerlere dayanırdı.
• d. Ordu tümen sistemine göre teşkilatlanmıştır. (10.000 kişi)
• e. Kullanılan araçlar: ok ve yaydı. Yakın dövüşte kılıç, kargı kullanılırdı.
• f. Savaş stratejisi; keşif seferleri ve yıpratma savaşları olarak ikiye ayrılıyordu.^{[kaynak belirtilmeli]}
• g. Sahte geri çekilme ve turan taktiği teknikleri kullanıldığı Çin kayıtlarından öğrenilmektedir.^{[kaynak belirtilmeli]}

[değiştir] Onlu Sistem

M.Ö. 209'da orduyu on ve onun katmanlarına göre düzenleyen Mete Han Türk Kara Kuvvetleri'nin de temelini atmıştır. Bu tarih günümüzde Türk Kara Kuvvetlerinin kuruluşu olarak kabul edilmektedir. Tarihte, onlu sistemi ilk kullanan halkın Hunlar olduğu belirtilir.

[değiştir] Mete'nin bir mektubu

Metenin Çin İmparatoruna yazdığı mektup:

Yay çekebilen ve kullanabilen tüm kavimler Hun olarak bir tek aile halinde birleştirildiler. Artık Hun ülkesinde küçükler büyümeleri için gerekli çevreyi elde edecekler; yaşlılar ve büyükler ise kendi yurtlarında sessiz ve rahat yaşayacaklardır. Nesillerden nesillere bütün Hunlar barış ve mutluluk içinde kalacaktır. Tanrı'nın lütuf ve inayeti ile subay ve askerlerimin üstün yetenek ve erdemleri ile dayanıklı atlarımın üstün gücü ile Kuşhanları ezerek yendim. Çin sınırındaki bütün küçük devletler ile, bütün Orta Asya halkları düzene kavuşturuldu. Bunların hepsi artık Hun oldular. ^{[kaynak belirtilmeli]}

[değiştir] Hunların Soyağacı

[değiştir] Kaynakça