Abdülmelik

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Abdülmelik
Emevi Halifesi
Hüküm süresi 685 – 705
Önce gelen I. Mervan
Sonra gelen I. Velid
Tam adı Abdülmelik bin Mervan
Doğum tarihi 646
Ölüm tarihi 705
Hanedan Emevi
Babası I. Mervan

Abdülmelik (Arapca:|عبد الملك بن مروان) (Abdülmelik bin Mervan) d. 646 ö. 705), Emeviler'in beşinci halifesi.

Irak ve Hicaz seferleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdülmelik Emeviler halifeliğini eline geçirdikten sonra Hicaz ve Irak'da hala önemli olan Abdullah bin Zübeyir sorunun halletmeye karar verdi. Bu sorunu halleden unsur Abdülmelik'in önce Hicaz'a gönderdiği ordu komutanı ve sonra Irak valisi yaptığı Haccac bin Yusuf adlı Arap komutan oldu.

Haccac Şam'da Abdülmelik'in veziri olan Ravh bin Zenba'nın hizmetinde iken temayüz etmişti. Abdülmelik'in Musab bin Zübeyr üzerine Irak'a göndereceği askerler arasındaki isyanı hemen bastırmış ve bu ordunun Irak seferinde ordunun artçılarına komuta etmişti.

691'de Abdülmelik tarafından bu Suriyeli ordudan 12.000 kişilik bir güce komutan tayin edilmiş ve Hicaz'da halifeliğini ilan edip yıllardır orada hüküm süren Abdullah bin Zübeyr üzerine gitme ve bu isyanı bastırma görevi verilmişti. Haccac önce kendi doğum yeri olan Taifi eline geçirdi ve burayı kendine üs yaptı. Burada, Abdülmelik'in isteğine göre, Abdullah bin Zübeyr ile müzakerelere geçti ve Hicaz'da ve Abdullah bin Zübeyr'in merkezi olan Mekke'de savaş çıkıp kan dökülmesini önlemeye çalıştı. Müzakereler sürüncemeye girince Haccac Abdülmelik'ten Abdullah bin Zübeyr'e hücum için izin ve ordusuna Suriyeden takviye asker istedi ve Abdülmelik bunları kabul etti. Haccac o yılki hac görevini yapmak için Abdullah bin Zübeyr'den Mekke'ye gitme izini istedi ama bunu Abdullah bin Zübeyr kabul etmedi. Bunun üzerine Haccac yeni takviyeli ordusuyla Hac mevsimi Mekke'ye hücuma geçti. Abdullah bin Zübeyr'in ordusu Arafat'ta mağlup edilerek Mekke'yi kuşatmaya aldı. 7 ay süreyle Mekke kuşatılıp, şehir etrafında bulunan tepelerden mancınıklarla bombardımana tutuldu. Şehir halkından birçok kişi öldü ve Kabe bu bombardımanda yıkıldı. Aralarında Abdullah bin Zübeyr'in iki oğlu da bulunan 10.000 kişi taraf değiştirip Abdülmelik'i halife olarak kabul etti. Ekim 692'de küçük oğlu ile birlikte Abdullah bin Zübeyr Kabe civarında savaşmakta iken öldürüldüler ve böylece Hicaz yeniden Emevilerin eline geçti.[1]

Sonra Hicaz valiliğini üstlenen Haccac, çok şiddetli ve zalim idaresi ile oranın halkı tarafından devamlı şikayete konu oldu.

Haccac'ın Hicaz'da başarılarını gören Halife Abdülmelik bu sefer onu Irak yöresine vali olarak atadı ve idare ettiği bölgede Haccac'a her türlü şahsi idare yetkisini verdi. Haccac bu yeni görevine başladığı zaman birçok kişi Basra ve Kufe'yi terk etmeyi tercih ettiler. Fakat Haccac buna izin vermeyeceğini ilan etti ve hemen zor kullanarak bu yöreleri terk edenleri geri döndürdü. Yeni göçleri de yasak etti. Bundan sonra epeyce uzun bir müddet Haccac devamlı ve ciddi askeri mücadelelere girişerek idare ettiği bölgedeki dinsel isyanları bastırdı. Bu dinsel isyanlar arasında Salih bin Musarrih'in isyanı ve Salih'in öldürülmesinden sonra Sabib tarafından devam ettirilen isyan da bulunmaktaydı. Bu isyancılar arka arkaya kendi üzerlerine Haccac tarafından gönderilen askeri güçleri yenik düşürdüler ve hatta Kufe'yi bile ellerine geçirdiler. Fakat Haccac'ın bitmez tükenmez baskısı ve Abdülmelik'in Haccac'a devamlı Suriye'den ordu takviyesi sağlaması sonunda Haccac'ın galip gelip isyanları bastırmasıyla sonuç buldu.

699 ve 701 arasında "Abdurrahman bin Muhammed bin Astat"'ın Irak'ta çıkardığı isyan da Haccac tarafından bastırıldı. Bu dönemde Haccac'ın eyalet orduları Türkistan'a girdiler ve bu yöreleri de Emevi devletine kattılar.

Abdurrahman bin Muhammed bin Astat, bu sefer Haccac'ın ona kendi ordusuyla doğu Türkistan'da Zundil'in topraklarına ganimet elde etmek amacıyla akın ve hücumlarda bulunması hakkındaki emirlerini fazla bularak yeni bir isyana geçti. Fakat Abdurrahman Irak'ta bulunan ve Suriye'den takviye alan Haccac güçlerine karşı yenik düştü. Doğuya Türkistan'a kaçmak zorunda kaldı. Haccac'ın orduları onu takip ettiler. Doğu Türkistan'da bulunan bir şehir kapılarını o şehre sığınmak istiyen Abdurrahman'a kapattı. Gittiği diğer bir şehir idarecileri ise Abdurrahman'ı yakalayıp hapse koydu. Zundil bu şehrin üzerine yürüyüp Abdurrahman'ı hapisten kurtardı. Fakat çok geçmeden Zundil ile Abdurrahman'ın arası açıldı. Kısa bir zaman geçmeden de Abdurrahman öldü. Zundil ölen Abdurrahman'ın kafasını kestirerek bu kesik başı Haccac'a gönderdi ve Haccac da bu kesik başı Şam'da bulunan halife Abdülmelik'e gönderdi.

Böylece yeniden Araplar, ellerine geçirdikleri Doğu Türkistan bölgelerini bir üs olarak kullanarak Halife Abdülmelik ölümünden sonra daha doğuya ilerlemeyi başardılar. 705'de halife olan I. Velid döneminde Merv merkezli Horasan eyaleti, bu eyalet valiğine tayin edilen Kuteybe bin Muslim'in Orta Asya'da yaptığı fetihlere merkez oldu.

Bizans ile antlaşma ve savaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Bizans İmparatoru II. Justinianos Abdülmelik ile aynı zamanda 685de tahta geçmişti. Daha önceki imparator IV. Konstantin'in galibiyetleri dolayısıyla Emeviler-Bizans sınırları nisbeten barışcıl idi. Fakat yeni Bizans imparatoru hemen doğu Anadolu, Ermenistan, Gürcistan ve kuzey Suriye üzerine hücumlara geçti. Fakat Bizanslı'ların ilerlemesini Abdülmelik idaresindeki Emevi ordusu önleyebildi.

Bunun üzerine 688de Emevi Abdülmelik ile Bizanslı II. Justinianos, kendilerinden daha önceki İmparator IV. Konstantin ve Halife Muaviye zamanında yapılan antlaşmaya atıf yaparak, aralarında bir antlaşma imzaladılar. Bu antlaşma başta Bizans'ın Emevilere verdiği yıllık tazminatı yükseltti. O zaman Emeviler işgali altında olan Kıbrıs adasına atıfla Emevilere bu ada dolayısıyla Bizans, eskisi gibi yılda 1.000 Bizans altını tazminat ödüyecek ve bunun yanında ek tazminat olarak o yıl içinde olan Cuma günü sayısı kadar (yaklaşık 50 küsur) esir ve at verecekti. Kıbrıs adası vergileri birlikte toplanacak ve eşit olarak bölüşülecekti. Bu nedenle adanın askerden arınması ve atanan ortak valiler tarafından ortakça özerk olarak idare edilecekti. Böylece Kıbrıs bir Emevi-Bizans kondominiyum idaresi altına girmiş olmaktaydı ve bu kondominiyum idaresi Emeviler devleti ortadan kalktından sonra ta 868de sona ermiştir. Bu antlaşmanın diğer bir şartına göre Lübnan Dağlarında yaşayan (günümüz Maronilerinin cedleri olduğu kabul edilen) ve devamlı Emevilere hücum eden Hristiyan Mardaitlerin büyük bir kısmı Bizans'a göç ettirileceklerdi. En son şart olarak Ermenistan ve Gurcistan'in doğu bölgelerinden toplanacak vergiler de iki ülke arasında eşit paylaşılacaktı, ama bu bir kondominiyum idaresi önerilmemekteydi.[2]

Ama çok geçmeden Emeviler ve Bizanslılar arasında Gürcistan ve Ermenistan üzerindeki anlaşmazlık ve çarpışmalar yeniden başladı. 691de büyük bir Emevi ordusu Doğu Anadolu üzerine yürüdü ve (şimdi Sivas ve Amasya arasında bulunan Sulusaray mevkinde) Sebastapolis Muharebesi yapıldı. Bu savaşta 20.000 kadar İslav asıllı Anadolu'ya yeni göç ettirilmiş ahaliden toplanan Bizans askeri, Leontios komutasındaki Bizans ordusunu terk etti ve Emeviler büyük bir askerî zafer kazandılar. Bundan sonra şimdiki Doğu Anadolu, Ermenistan ve Gürcistan Abdülmelik'in eline geçti.

Kuzey Afrika'da seferler[değiştir | kaynağı değiştir]

Halife Abdülmelik'in hükümdarlığı döneminde Emeviler birkaç başarısız girişimden sonra Kuzey Afrika'dakı topraklarını daha emniyet altına alıp genişletmeyi başardılar.

683da "Kuseyle" adlı bir müslümanlığa dönmüş ve müslümanlar arasında yetişmiş olan lider altında Berberler ve Bizanslılar Emevileri Ifrikiyye adı verdikleri Kuzey Afrika'dan ve özellikle Emevi Arap merkezi olan Keyrevan'dan atmayı başarmıştı. Bu şehirde yaşayan Arap asıllıların çoğu da Mısır'a göç etmişlerdi.

686da halife Abdülmelik Ifrıkiye'yi fetheden ünlü Arap komutan Ukbe bin Nafi'nin ordusunda bulunmuş olan Zuheyr bin Kays el Belevi komutasındakı bir Arap ordusu yine Ifrikiyye'ye gönderdi. Bu ordu Bizanslı Hristiyan ve Berberlerden kurulu olan Kusayila'nın komutası altında olan mahalli orduyu Keyrevan'in bulunduğu ovada yapılan Mamma Muharebesinde büyük bir yenilgiye uğrattı ve Kuseyle öldürüldü böylece Keyrevan ve Ifrıkiye tekrar Emevi Araplarin eline geçti.

Fakat bu kalıcı olmadı. Bizanslılar özellikle Sicilya'da bulunan donanmaları ve topladıkları güçleri ile Ifrikiye'de Berka'ya bir çıkartma yaptılar. Çok geçmeden sahil bölgelerini ellerine geçirdiler. Bu arada Keyrevan'dan güneye çekilmiş olan Berberler de hucuma geçti. Zübeyr bin Kays Keyrevan'da kalmayı emniyetli bulmayarak Mısır'a yürüyüşle çekilmek üzere sahile gelip Bizanslıların merkez edindikleri Derne üzerine yürüdü. Fakat küçük orduyla kalabalık Bizans birlikleri karşısında tutunamayan Arap ordusu tümüyle imha edildi ve böylece 688de Emeviler Ifrikiye'den ikinci bir defa atılmış oldular.

Abdülmelik buna çok üzülmüş ama Abdullah bin Uzeyr ile meşgul olduğu için Ifrikiyye valisi tayin ettiği Hasan bin en-Numan'a hiç destek sağlayamamış ve bu ikiside Mısır'da beklemiştir. Ifrikiyye'de Bizanslılara Kartaca ve sahillerde hakimiyetlerini devam ettirmişler ve iç kısımlarda Kuseyle olduğu için Berberler arasında geleceği görme yeteneği olduğu iddia edilen Kahine adıyla bilinen bir Berberi kadın idareyi ele almıştı. Bu durum 5 yıl Abdülmelik Abdullah bin Uzeyr gailesini ortadan kaldırıncaya kadar devam etmiltir.

692de Abdullah bin Uzeyr elimine edildikten sonra Abdülmelik Ifrikiyye'yi tekrar eline geçirmesi için Hasan bin en-Numan emrine 40.000 kişilik bir Arap ordusu vermiştir. 693de Hasan bin en-Numan Trablus'u tahkimli us yaparak Keyrevan üzerine yürümüştür. Bu şehri eline geçirdikten sonra Bizanslılara merkezi olan Kartaca üzerine yürümüştür. Kartaca önünde yerleşmiş bulunan büyük bir Bizans ordusuyla yaptığı muharebede Bizanslıları yenik düşürüp Kartaca'ya girip şehri talan edip çok sayıda esir almıştır. Kaçan Bizanslılar "Satrufe" ve "Benzert"de de ordu kurmuşlarsa da Araplar bu orduya da galip gelip bu iki şehiri ele geçirmişlerdir. Bundan sonra Hasan bin Numan Keyrevan'a dönmüş ve 694 yılını bu şehirde geçirmiştir.

695de Hasan bin Numan Kahine ve Berberler üzerine sefere çıkmıştır. Kahine'nin Berber ordusuyla kesin savaş "Meskiye Vadisi Muharebesi"'nde olmuş, bu muharebeyi Berberler kazanmıştır. Büyük kayıplar veren Hasan bin Numan sahilde Berka şehrine sığınmıştır. Buradan Abdülmelik'e haber göndererek takviye güç istemiştir. Abdülmelik zamanı gelince bu takviyenin geleceğini bildirmiş ama bu güç beş yıl gelmemiştir. Berberler Keyrevan ve Ifrikiyye'nin tümünü idareleri altına almışlardır. 697de de Bizans imparatoru Leontias Kartaca'ya Bizans donanmasını göndererek şehri tekrar Bizans eline geçirmiştir. Böylece üçüncü defa Araplar Ifrikiyye'yi ve merkezi Keyrevan'ı bırakmak zorunda kalmışlardır.

702de Abdülmelik Ifrikiyye'ye çok güçlü bir Arap ordusu gönderdi. Bu ordunun gelişi üzerine Kahine emri ile Berberler bütün ülkeyi yakıp yıkıp yaşanmıyacak hale getirme politikasına giriştiler. Terablugraptan ta Tanca'ya kadar her taraf harabeye döndü ve bir zamanlar Roma'nin zahire kaynağı olan Kuzey Afrika'da hiçbir şey yetişmez oldu. Hristiyanlar Kuzey Afrika'yı büyük bir göçle terk ettiler. Hasan yeni ordusuyla Kahine ve Berber ordusunu kovalamaya başladı. Sonunda iki ordu arasında yapılan bir muharebede Araplar galip geldi ve Kahine yakalanıp öldürülerek bir cesedi civardakı kuyuya atıldı ve bu muharabenin adı "Bir-Kahine (Kahine Kuyusu) Muharebesi" olarak tarihlere geçti.

Hasan bin Numan Keyrevan'a çekildi. Keyrevan'da yeni bir camii yaptırdı. Sonra Bizanslılar üzerine sefere çıkarak Kartaca'yı ikinci defa aldı. Fakat Bizanslıların şehri terketmek için yarışa girdiklerini görünce şehri yakıp yıktırdı ve oturulamaz bir hale getirtti. Yeni yerleşke olarak Kartaca'nın 12 mil güneydoğusunda Bizanslıların "Titis" dedikleri ufak bir köyü seçti ve bu Tunus ismini aldı. Hasan çok geçmeden burada Mısır'dan gemi yapma işçiler ve ustaları getirterek Tunus'da bir tersane yaptırdı.

Fakat Halife Abdülmelik ile Mısır valisi olan kardeşi Abdülaziz bin Mervan arasında kimin Ifrikkiye'yi idare edeceği üzerinde bir anlaşmazlık çıktı. Mısır valisi tam Hasan bin Numan ganimetler ve halifeye hediyelerle Şam'a gitmeye hazırlanırken onu azletti ve yerine Musa bin Nusayr'i vali yaptığını ilan etti. Bu idareci sorunu iki kardeş arasında büyük bir ihtilaf mevzusu oldu. Sonunda Abdülaziz bin Mervan ve çok geçmeden Abdülmelik bin Mervan 705de öldüler, vali seçme meselesi yeni halife olan I. Velid bin Abdülmelik'in kararına kaldı.

Reformları[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdülmelik halifeliği sırasında pek çok reform uygulamıştır. Bunlar arasında şunlar önemlidir: Arapça dilini tüm Emeviler ülkesinde devlet ve hükümet idaresini resmi dili olarak olarak kabul edilmiştir. İlk resmi darphaneyi kurdurtmuş; burada eskiden ülkede kullanılan Bizans ve Sasani baskısı sikkeler yerine bütün Emeviler idaresindeki ülkelerde geçen ve üstünde hiç resim bulunmayan tek örnek Emeviler sikkeleri darpettirmiştir. Ulakla posta sistemini yeniden organize edip Emeviler idaresindeki tüm ülkeleri kapsamasını uygulattırmıştır. Abdullah ibni Zübeyr tarafından yıkılıp yeni bir şekilde yaptırılan ve Haccac'ın kuşatmasında 683de yıkılmış olan bu yeni Kabe'yi 693de yeniden temeline yıktırmış ve geleneksel kub şeklinde yeniden yaptırmıştır. Kabe siyah örtüsünün her yıl yeni olarak ipekli kumaştan ve üzeri altın işlemeli olarak Şam'da yapılması geleneğini ortaya çıkarmıştır.

Sanat ve mimari eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdülmelik tarafından Kudüs'te inşa ettirilen Kubbet-üs-Sahra

Ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Abdülmelik'in hükümdarlığını son yılları nisbeten barış içinde geçmiştir.

Abdülmelik oğlu Velid'in kendine varis olmasını istemekteydi. Fakat babası Mervan'a ölürken verdiği söze göre varisinin kardeşi "Abdülaziz bin Mervan" olması gerekmekteydi. Devlet ricalından aldığı nasihatlara uyan Abdülmelik kendi isteklerini zorlamadı. Fakat o zaman Mısır valisi olan kardeşi Abdülaziz'le araları açılmaya başladı ve İfrikiyye valisi Hasan bin Numan'ın Abdülaziz tarafından azl edilmesi bu açıktan yapılmayan rekabete bir gösterge idi. Fakat sonunda Abdülaziz bin Mervan 12 Mayıs 705de öldü ve iki kardeş arasını açan veliahtlık sorunu böylece çözüldü. Abdülmelik bundan sonra iki oğlu olan Velid ile Süleyman'ın sırayla kendine varis halife olacaklarını ilan etti. Gerçekten tarihçiler Abdülmelik'e "Halifeler Babası" ünvanı vermekte çok doğrudurlar, çünkü dört oğlu da sırayla I. Velid, Süleyman, II. Yezid ve Hişam halife olmuşlardır.

Abdülmelik 8 Ekim 705'te "Sinn-en-Nabra Kasrı"nda ölmüştür.[3]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Ders notları Haccac bin Yusuf, Ali Delice, Cumhuriyet Üniversitesi. (Erişim tarihi:19.8.2008)
  2. ^ Norwich, John Julius, (1988) Byzantium: Early Centuries, Londra:Penguin (İngilizce) ISBN 0-14-011447-5 say.690
  3. ^ Yıldız, Hakkı Dursun,(1988) "Abdülmelik b. Mervan", TDV İslam Ansiklopedisi Cilt İ, Türkiye Diyanet Vakfı İŞBN 975-95480-0-3 say.269

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
  • Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emeviler- Abbasiler, Devlet Kitaplari, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
  • Çağatay, Neşet (1993),Başlangıcından Abbasilere Kadar (Dinî-İçtimaî-İktisadî-Siyasî Açıdan) İslam Tarihi: , Ankara:Türk Tarih Kurumu ISBN 975-16-0534-2
  • Yıldız, Hakkı Dursun, (1988), "Abdülmelik b. Mervan", TDV İslam Ansiklopedisi Cilt I, Türkiye Diyanet Vakfı ISBN 975-95480-0-3 say.269
  • Özkuyumcu, Nadir (2007) Mısır ve Kuzey Afrikanın Müslümanlar Tarafından Fethi, Manisa:Turizm ve Kültür Bakanlığı, ISBN 978-975-17-3326-9 Websitesi [1] (Erişme tarihi:31.8.2009)
  • Delice, Ali, (?) Haccac bin Yusuf (Hayati ve Faaliyetleri, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü İslam Tarihi Ana Bilim Dalı ders notlari, [2] (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • Muhammad ibn Jarir al-Tabari (ed. Muammad Abū l-Fal Ibrāhīm) (1967-77), Taʾrīkh al-rusul wa l-mulūk Kahire:Dār al-maʿārif (Arapça).
  • Muhammad ibn Jarir al-Tabari (ed. Ehsan Yar-Shater çev. David Stephan Powers)(1989-2007) The History of al-Ţabarī 40 Cilt, Albany: State University of New York Press ISBN 0-88706-563-5 (Cilt 24) (İngilizce)
  • Muir, William (1924), The Caliphate; Its Rise, Decline and Fall, Edinburgh, Bölüm 49-50. Websitesi: [3] (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009
  • Fransızca Wikipedia Abd al-Malik (Omeyyade) maddesi: al-Malik (Omeyyade) (Fransızca) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • İngilizce Wikipedia Abd al-Malik maddesi: al-Malik (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
Abdülmelik
Resmî unvanlar
Önce gelen
I. Mervan
Emevi Halifesi
685 - 705
Sonra gelen
I. Velid