Serdarabad Muharebesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Serdarabad Muharebesi
Kafkasya Cephesi
Bölge Serdarabad (bugünkü Armavir) yakını, Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti
Sonuç Ermeni zaferi
Taraflar
Osmanlı İmparatorluğu Osmanlı Devleti Flag of the First Republic of Armenia.svg Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti
Komutanlar ve liderler
Osmanlı İmparatorluğu Mehmed Vehib
Osmanlı İmparatorluğu Kâzım Karabekir
Osmanlı İmparatorluğu Rüştü Bey
Ermenistan Movses Silikyan
Ermenistan Tovmas Nazarbekyan
Ermenistan Christophor Araratov
Ermenistan Poghos Pirumyan
Ermenistan Daniel Bek-Pirumyan
Güçler
10.000-13.000 9.000
Kayıplar
3.500 Bilinmiyor

Serdarabad Muharebesi, 21 Mayıs-29 Mayıs 1918 tarihinde Ermeni düzenli ordusu, Ermeni milisi ve Doğu Ermenstan’a saldıran Osmanlı ordusunun karşlılaştığı savaştır. Sardarapat muharebesi ‘20. yüzyılın Avarayrı’ sayılmaktadır.

Ön tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı ordusunun Doğu Ermenistan saldırısı[değiştir | kaynağı değiştir]

1917 tarihinde Rusya’da ortaya çıkan Ekim Devrimi sonrası 5 Aralık tarihinde Erzincan’da Osmanlı 3. Ordusu ile Transkafkasya komisariyat arasında imzalandığı mütarekesinden sonra Kafkas cephesinden bilhassa Doğu Ermenistan’dan geri çekilen Rus ordusunun yerine Ermeni yeni düzenlenmiş kişi sayısı az silahlı gruplar geçmeye başladılar. Mevcut olan jeopolitik vaziyetini kullanarak Osmanlı İmparatorluğu Birinci Dünya Savaşı sırasında Rus ordusunun ele geçirdiği topraklarını geri almaya ve sonra da Doğu Ermenistan ve Güney Kafkasya’ya girmeye planlamıştı.[1]

1918 yılı Şubat ayında Osmanlı 3. ordusu sırayla Batı Ermenistan yerleşimlerini ele geçirmeye başladı. Nisan ayında Trabzon barış müzakerelerinin başarısız sonuçlanmasından sonra Mehmet Vehbi Paşa ordusu Transkafkasya’ya harekete geçirdi. Yeni ilan edilmiş Transkafkasya Federal Cumhuriyeti hükümetinin zayıf politikasını kullanarak Osmanlı ordusu 25 Nisan tarihinde güçlü tahkim edilmiş Kars kalesini ele geçirip Aleksandrapol şehri için açık bir tehdit oluşturdu. Karsı ele geçirdikten sonra osmanlı kumandanlığı Transkafkasya hükümetine yeni koşullar zorladı, bilhassa Ahılkelek, Ahıska ve Aleksandrapol teslim olacak, aynı zamanda Aleksandrapol Cülfa demiryolu onlara verilecekti ve bunun aracığıyla Osmanlı ordusu Tebriz yolu açılacaktı ve Britanya ile savaşın sona ermesine dek Transkafkasya’daki tüm demiryolları kullanabilekceklerdi. Batum’de Transkafkasya heyeti ile gerçekleştirilen müzakerelerin sonuca varması beklenmeden Osmanlı ordusu hızlı hücüm ile Aleksandrapol’u ele geçirip Doğu Ermenistan tamamı için tehdit oluşturdu.[2]

Doğu Ermenistan’a girebilmek için Osmanlı askeri kumandanlığı tarafından ordusunun yeni düzenlenme yapıldı: Yakup Şevki Paşa komutanlığı altında 3. Ordusu 1. Kafkasya kolordusu (Tümgeneral Kazım Karabekir Paşa komutanlığı ile) ve 2. Kafkasya altbölümünden Kars’ta özel askeri birliği teşkil edildi. İşbu askeri birliğinde Ermeni güçlerine karşı Aleksandrapol-Yerevan yönünde 1. Kafkasya kolordusunun 36. tümeni (albay Pirselimoğlu Hamdi bey komutanlığı ile), Aleksandrapol-Hamamlı-Baş Aparan-Yerevan yönünde 9. Tümeni (Ruştu paşa komutanlığı ile), ve Aleksandrapol-Karakilise-Dilican-Yelizavetpol yönünde 2. Kafkasya kolordusu 11. Tümeni (albay Cavid Erdel komutanlığı ile), Aleksandrapol-Vorontsovka-Tiflis yönünde 5. Tümeni (albay Mürsel Paşa komutanlığı ile) Ermeni güçlerine karşı taarruza geçildi. Bu askeri birimi hariç Doğu Ermenistan saldırısına Sardarapat muharebesinden önce Surmalu dağ geçitlerini muhafaza eden 2. Ordu 3. Kolordusunun 12. tümeni de katlıyordu ve Iğdır bölgesine girmeye askeri talimatı vardı.[3][4][5]

Muhalif tarafın saldırısına karşı koyabilmek için Ermeni kolordusu komutanı, Ermeni silahlı kuvvetlerinin genel komutanı tümgeneral Tovmas Nazarbekyan Yerevan ve Tiflis’e giden stratejik önem taşıyan bu iki yolunu savunmaya karar verdi.[6]

Aleksandrapol’dan çıkmış olan Ermeni güçlerin bir kısmı, Ermeni tümeninin bazı altbölümleri ve aynı zamanda Ermeni özel toplam bölüğünün içinde olan bazı altbölümler, Aleksandrapol-Sardarapat yönüyle Ararat sahasına geri çekildiler.[7] Movses Silikyan genel komutanlığıyla Yerevan yönünde osmanlı saldırısını geri püskürtmeye hedef alan Ermeni ordusunun Yerevan askeri birimi teşkil edildi.

Muharebeden önce Yerevan’da vaziyet

Osmanlı ordusunun saldırısı hem Yerevan’da, hem Tiflis’te Ermeni siyasal iktidarını ağır duruma düşürdü. 19 Mayıs tarihinde Suramlu’ya girdikten sonra Osmanlı albay Halil bey (Enver Paşa’nın amcası) Batum’da Ermeniler kaybetti ve teslim olmalı diye açıklama yaptı. Diğer taraftan da Batum’daki müzakerelere katılan Ermeni heyeti (Aleksandır Hatisyan, Hovhannes Kacaznuni) Transkafkasya hükümeti Ermeni üyesi Haçatur Karçikyan Osmanlı’nın saldırısına askeri direniş göstermemeye dair çağrı yaptılar.[8]

Osmanlı ordusunun saldırısından dolayı Aleksandrapol bölgesinde, Ararat sahasında ve Yerevan’da var olan panik neticesinde Yerevan belediye meclisi 18 Mayıs tarihinde yaptığı geniş duruşmada Yerevan belediye başkanı Tadevos Toşyan’ın önerisiyle şehri direnmeden Osmanlı’ya teslim etme, nüfusünü tahliye ederek Kanaker yüksekliklerde pozisyon almasına dair karar aldı. Ancak Yerevan’ı teslim etme kararı gerçekleştirmedi, çünkü Yerevan’da bulunan Tiflis Ermeni milli meclisi yetkili yürütme organı olan Özel Komitesi, Yerevan milli meclisi başkanı Aram Manukyan başta olmak üzere kesin bir şekilde böyle bir gelişmeye karşı konuldu ve kararını reddetti (Yerevan’da iktidar fiilen Özel Komitesinin elinde idi).[9] 1500’ü aşkın kişi yardımıyla Aram Manukyan talimatıyla Yerevan’ın girişinde özellikle Yerablur’da tahkimat faaliyetleri gerçekleştirildi.[8]

18 Mayıs tarihinde Aram Manukyan Yerevan’da devriye yapan Arşavir Şahhatun ile beraber Ecmiatsin’e gidip 5. Gevork Katolikosa güvenlik meselelerden dolayı katolikosun bir müddet için Byurakan’a gitmesini önerdi. Fakat Katolikos reddetmekle beraber orduya muhalif tarafına kesin bir direniş gösterme çağrısı yaptı.[10]

Aram Manukyan gelecek günlerde Yerevan ve çevresinde durumu istikrar hale getirme ve gelişmeleri Ermenilerin lehine çevirme konusunda belirleyici bir rol oynadı. 19 Mayıs sabah 1. Ermeni tümeni komutanı general Movses Silikyan’a Ermeni ordusunun çekilmesini durdurulma ve ne olursa olsun Osmanlı ordusunun Yerevan’a saldırısını engellemeye dair talimatlar verdi. Aram Manukyan da en kısa zamanda insan ve silah toplama gibi gerekli hazırlamalarını yapmaya söz verdi.[11] Gelecek günlerde Astafyan sokağında, İngiliz parkında ve Öğrentmenler seminaryası önünde ve diğer yerlerde savaşın başlangıcında ordusuna katılan gönüllülerin askere toplama faaliyetleri yapıldı.

Sardarapat Muharebesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Taraflarin güçleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Osmanlı tarafı[değiştir | kaynağı değiştir]

Aleksandrapol yönünde saldırıya geçen 36. tümen içinde106. piyade alayı, 107. piyade alayı, 108. piyade alayı, bir saldırı taburu ve iki topçu taburu yer alıyordu. Osmanlı ordusu kolordusunun bağımsız süvarisi ve Kürtlerden oluşan 1500 kişilik süvari alayı ile güçlendirilmişti. Osmanlı güçlerin toplam sayısı Kürt güçlerini de dahil ederek 7 500-10 000 subay ve asker idi. Osmanlı güçlerinde 40 top mevcuttu.[12]

Ermeni tarafı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ermeni güçleri kumandanlığı. Orta sırada soldan sağa Drastamat Kanayan, Movses Silikyan, Tovmas Nazarbekyan, Daniyel Bek-Pirumyan.

Sardarapat cephesindeki Ermeni güçleri Yerevan askeri biriminin içinde idiler. Diğer kısmı ise 9. Osmanlı tümenine karşı Baş-Aparan muharebesine katıldı. Askeri birimin komutanı tümgeneral Movses Silikyan, genelkurmay başkanı  albay Aleksandr Vekilyan. Karargah kıtaatı Ecmiatsin Gevorgyan dini okulunun içinde, Vağarşapat şehrinde bulunuyordu. Sardarapat cephesinde savaşan güçlerin genel kumandanı Yerevan askeri biriminin komutanının yardımcısı albay Daniyel Bek-Pirumyan, genelkurmay başkanı ise yüzbaşı Aleksandr Şneur oldu. Burada kısmen Ermeni kolordusu 2. tümeni, ve Ermeni Özel Ümumi Taburunun (1917 yılında Batı Ermenilerden oluşan bir askeri birimi, Sardarapat muharebesinden önce Kafkasya cephesinde savaşmıştı) bazı alt birimleri savaşıyorlardı. 2. tümen (komutan Movses Silikyan) 5. alayı (3 tabur, komutanı Poğos Bek-Pirumyan), 6. alayı (12 bölük, komutanı yarbay Abraham Doluhanyan), 2. süvari alayı 4 süvari bölüğü (albay Zalinyan), partizan piyade alayı 8 bölüğü (albay Aleksey Perekryostov), partizan süvari alayı 3 bölük (albay Korolkov), sınır korucu taburu (yarbay Silin), 2. tümeni karargahın nöbet bölüğünden ibaretti. 1. tümeni 4 alayın bir taburu Davalu’da güney tarafında savunması için yerleştirildi.

Ermeni Özel Ümumi taburun altbölümlerden Yerevan askeri birimin içinde 3. özel tugayın Van 1. (albay Yüzbaşev) ve 2. piyade (albay Çahmahçev) alayları ikişer bölüğü (Iğdır bölgesinde yerleştirişmiştir), Maku taburu, 2. özel Zeytun süvari alayı (4 süvari bölüğü, albay Salibekyan), 2. özel tugay Hınıs ve Karakilise (eski Beyazıt ilinde kasaba) piyade alayları (albay Kazmirski), 1. özel tugay Erzincan alayı (6 bölük, komutan Karapet Hasan-Paşayan), 1. özel süvari alayı (komutan üsteğmen Zolotaryov).[13][14][15] Yerevan askeri biriminin içinde Kristapor Araratyan genel kumandanlığı altında 5 topçu bataryası vardı. Askeri birimin içinde dahil olarak muharebede Batı Ermeni gönüllülerden oluşan birkaç bölük (Trutsik Hovsep, Makedon, Bulanıklı Murat ve diğerlerin kumandanlığı altında), ezidi süvari taburu (Usub bek, Cangir ağa), çok sayıda milisli. Ermeni güçlerin toplam sayısı muharebinin ilk günlerinde 9 000 – 10 000 asker ve subaydı, güçlerin bir kısmın Baş-Aparan cephesine yerleştirdikten sonra 6 000 6 500 kişi oldu. Ermeni güçlerinde 28 top vardı, onlardan 16-20’si taarruzda kullanıldı.

References[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Hovannisian, Richard G. (1971). The Republic of Armenia. University of California Press. pp. 20–30. ISBN 9780520019843
  2. ^ Allen, William Edward David; Muratoff, Paul (2011-02-17). Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Cambridge University Press. pp. 457–469. ISBN 9781108013352.
  3. ^ Allen, William Edward David; Muratoff, Paul (2011-02-17). Caucasian Battlefields: A History of the Wars on the Turco-Caucasian Border 1828-1921. Cambridge University Press. pp. 470–476. ISBN 9781108013352.
  4. ^ Bal, Halil. "Brest-Litovsk Antlaşması'ndan Sonra Türkiye ve Ermeniler". Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, Caucasus Divisions, Axis History Forum.: 40–47.
  5. ^ "Caucasus Divisions • Axis History Forum". Axis History Forum. Retrieved 2018-05-21.
  6. ^ Աֆանասյան, Սերժ. Սարդարապատի հաղթանակը, Հայաստան, մայիս 1918. Իրավաբան. գրակ. հրատ. pp. 34–35.
  7. ^ Նազարյան, Արամ. "Արևմտյան Հայաստանի մասին դեկրետը. արևմտահայ զորամասերի կազմավորումը". Հայագիտությունը դպրոցում: 11–17.
  8. ^ a b Հայոց պատմություն, գիրք երկրորդ (XVII դ. երկրորդ կես - 1918 թ.), volume 3. Երևան. p. 641.
  9. ^ Աստվածատրեան, Արշալոյս. Սարդարապատի պատմաշինութիւնը. Պէյրութ. p. 82.
  10. ^ Շահխատունի, Արշալույս. Արշ. Շահխաթունու հուշերը․ 1918 թվի մայիսյան հերոսամարտերը մասնակիցների հուշերում,. Երևան. pp. 21–25.
  11. ^ Ասրյան, Արմեն. "Արամ Մանուկյանի գործունեությունը Սարդարապատի հերոսամարտի օրերին". Կանթեղ. — volume. 2.: 164–172.
  12. ^ Սարդարապատ Բաշ-Ապարան Ղարաքիլիսա: 1918 թ. մայիսյան հերոսամարտերը, Երևան էջ 174։
  13. ^ Արամ Նազարյան, Արևմտյան Հայաստանի մասին դեկրետը. արևմտահայ զորամասերի կազմավորումը, Հայագիտությունը դպրոցում էջ 11-17։
  14. ^ Մ․ Կարապետյան, Հայկական ազգային բանակային կորպուսի ստեղծման պատմությունից, 1 (82), Երևան, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», էջ 6-12։
  15. ^ Հովակիմ Մելիքյանի հուշերը․ 1918 թվականի մայիսյան հերոսամարտերը մասնակիցների հուշերում, Երևան, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», էջ 68։