Kariye Camii

Kariye Camii

Temel bilgiler
Konum	Fatih, İstanbul Türkiye
Koordinatlar	41°01′52″K 28°56′21″D
İnanç	Ortodoks Hristiyanlık (ilk) Sünni İslam (sonra)
Durum	Manastır ve Kilise (11.yy-1511) Cami (1511-1945) Müze (1945-2020) Cami (2020-günümüz)
Dünya miras yılı
UNESCO Dünya Mirası
Tür	Kültürel
Kriter	i, ii, iii, iv
Belirleme	1985 (9. oturum)
Parçası	İstanbul'un Tarihî Alanları
Referans no.	356
Ülke	Türkiye
Bölge	Avrupa ve Asya
Mimari
Mimari tür	Yunan haçı planı
Mimari biçim	Bizans mimarisi Osmanlı mimarisi
Tamamlanma	11. yüzyıl
Özellikler
Kubbe sayısı	5
Minare sayısı	1
Malzemeler	Tuğla, kesme taş, mermer

Kariye Camii (Osmanlı Türkçesi: قعريه جامع شريفى Ka'riye Câmi-i Şerîfi) veya eskiden Azize Kurtarıcı Hora Kilisesi (Yunanca: Ἐκκλησία τοῦ Ἁγίου Σωτῆρος ἐν τῇ Χώρᾳ Ekklisía toú Agíou Sotíros en tí Chóra), İstanbul'un Fatih ilçesinin Edirnekapı semtinde camiye çevrilmiş bir Rum Ortodoks kilisesi ve müze.

Kariye Camii arka cepheden görünümü

Edirnekapı semtinde, hâlâ ayakta duran Theodosius Surları'na yaklaşık yüz metre uzaklıkta bulunan yapı, Doğu Roma İmparatorluğu döneminde büyük bir yapı topluluğu olan Hora Manastırı'nın merkezini oluşturmaktaydı. İstanbul'un Fethi'nden sonra elli sekiz yıl daha kilise olarak işlevini sürdürdü. Mozaikleri ile ünlü kilise, 1511'de cami olarak kullanılmaya başladı. 1945'te ulusal anıt ilan edilen yapı, Bakanlar Kurulu kararı ile 1948 yılında Müzeler İdaresi'ne bağlı bir müze hâline getirildi. Türkiye'nin en çok ziyaret edilen müzelerinden birisi olan Kariye, 2019 yılında Danıştay'ın iptal kararı sonucu Cumhurbaşkanı tarafından Diyanet İşleri Başkanlığı'na devredilmiş olup, 6 Mayıs 2024 tarihinde ibadete açılmıştır.

Kariye, iyi korunmuş mozaik ve freskleriyle dünya çapında tanınmıştır. Kiliseden camiye dönüştürülmesinden sonra, içindeki Hristiyanlık sembolleri, yazılar, bütün freskolar, mozaikler ince bir boya ve kireç badanası ile yapı tahrip edilmeden örtülmüş, bu sayede günümüze kadar ulaşmıştır.

Tarihçe

Kariye Kilisesi, 6. yüzyıla kadar giden bir geçmişe sahiptir. Günümüze ulaşmış hali, Osmanlı döneminde ve 20. yüzyılın ikinci yarısında geçirdiği onarımların sonucudur. Daha önceleri kilise çevresinde, manastır kompleksi de ihtiva etmekteyken bu yapılar geçen zamana dayanamamıştır.

Birinci devre

Yapının tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte kimi kaynaklara göre ilk defa 536 yılında Doğu Roma İmparator I. Justinianus döneminde, eşi Theodora'nın amcası olan ve kimliği hakkında ayrıntılı bilgi bulunmayan Aziz Theodore tarafından yaptırılmıştır. Üzerine inşa edildiği arazi, Hristiyanlığın erken dönemlerinde İzmit (Nicomedia)'te şehit edilen Aziz Babylas’ın röliklerinin 4. yüzyılda gömülmesiyle bir nekropol (kutsal mezarlık alanı) olarak önem kazandığı iddia edilir (Ancak Aziz Babylas’ın Nikomedialı değil Antakyalı olduğunu, bütün bu iddiaların geç dönemlerde ortaya atıldığını iddia edenler de vardır. ddia edenler de vardır.) Kent surlarının dışında kalması nedeniyle manastıra Grekçe "Kırsal alan" veya "Kent dışı" anlamına gelen Hora ismi verildi. Bu ilk yapı henüz bitirilemeden 6 Ekim 557 tarihindeki depremle yıkılınca üzerine imparator tarafından daha büyük bir manastır inşa ettirilmiştir.

Manastır ilk kez, 8. yüzyılda Patrik I. Germanos'un buraya gömülmesiyle, yazılı kaynaklarda yer aldı. İkonakırıcılık döneminde tahribata uğradı ve çeşitli onarımlar gördü.

İkinci devre

843'te toplanan ve İkinci İznik Konsili'nin kararlarını teyit eden yeni bir konsil ile ikona kültü bir kez daha serbest bırakıldıktan sonra baş rahip olarak atanan Mikhael Synkellos'un gerçekleştirdiği büyük yapım kampanyası ile kilise büyütüldü ve üç yeni şapel eklendi.

Üçüncü devre

11. yüzyılda Komninos Hanedanı Büyük Saray yerine Edirnakapı'daki Blakernai Sarayı (Tekfur Sarayı)'nı kullanmayı tercih edince Blakernai Sarayı'na yakın olan Hora Manastırı kilisesinin önemi arttı. Harap durumda olan manastırı I. Aleksios'un kayınvalidesi Maria Dukaina himayesine aldı ve yeniden inşa ettirdi. Manastır, Komnenos hanedanının her zaman tercih ettiği gibi, “Kurtarıcı İsa”ya adandı. Manastırın restorasyonundan ardından Patrik I. Kosmas istifa etmiş ve öldüğünde de bu manastıra gömülmüştür.

Dördüncü devre

Maria Dukaina'nın yaptırdığı onarımdan yarım yüzyıl kadar sonra bilinmeyen bir sebeple manastırda yeniden büyük çaplı onarım gerekti. I. Aleksios'un küçük oğlu İsaakios Komnenos, manastırın büyük bölümünü 1120 yılında yeniden inşa ettirdi. Yeniden inşa sırasında kapalı Yunan haçı planlı yapı, kiborion planlı bir yapıya çevrildi.

Beşinci devre

Manastır, 1204-1261 yıllarındaki Latin istilasında harap oldu. Palaiologoslar'ın şehri geri almayı başarmasından; Blakhernai Sarayı imparatorların ikametgâhı oldu ve Hora Manastırı önem kazandı. Kilisenin kubbesinin çökmesi üzerine yapı büyük bir onarım görmüştür II. Andronikos zamanında İmparator'dan sonra devlet bürokrasisi içindeki en yüksek memurluk olan baş hazinedar (Büyük Logothetes) görevine getirilen Bizans aristokratı Teodor Metokhites, yakınında oturduğu manastırı yeniledi. Bizans aristokrasisi arasında dinsel bir kurumu yaptırmak veya onarmak, onlara bu dünyada prestij, öbür dünya için yatırım olarak düşünülürdü. Büyük bir bilgin ve hümanist olan Metokhites, II. Andronikos Palaiologos tarafından manastırın ktetor'u (kurucusu) olarak atandı ve servetini manastırın tamirine harcadı. Dış narteks ve pareklezyon (yan şapel) bu dönemde yapıya eklendi. Bu bölümlerin içi 1310-1317 yılları arasında en güzel fresk ve mozaiklerle süslendi. Metokhites'in çalışmaları 1317 yılının önce tamamlandı. Meşhur kütüphanesini de vakfa bağışlayan Metokhites'in manastırın içinde özel dairesi vardı. 1328 yılı dolaylarında gözden düşüp sürgün edilen Metokhite'in, 1330 yılında Theoleptos adıyla, rahip olarak manastıra dönüp orada yaşamasına izin verildi. Metokhites, 13 Mart 1332 tarihinde öldüğünde kendisi için hazırlattığı mezar şapeline gömülmüştür.

Bu kapsamlı restorasyondan sonra şehrin Osmanlılar tarafından ele geçirilmesine kadar Hora Manastırı'ndan önemli bir değişiklik olmadı. Bizans Devri kaynaklarında Kariye'nin bahsedildiği son olay, 1453 kuşatmasında Hodegon Manastırı'nda bulunan ve şehri koruduğuna inanılan Meryem Ana ikonasının buraya getirilmesidir. Kimi kaynaklara göre ikona, fetih sırasında tahrip edilmiştir.

Osmanlı Devri

Kariye Camii içinde muhafaza edilmiş mozaikler

Yapı, Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'un fethi sırasında hiçbir zarar görmedi. Fetihten 58 yıl kadar kilise olarak kullanılmaya devam etti. 1511 yılında Sultan II. Bayezid sadrazamlarından olan Atik Ali Paşa tarafından camiye dönüştürüldü. Bu dönüştürme sırasında bu eski kilisenin duvarları üzerinde bulunan mozaik ve freskler sıva ile kaplandı. Camiye dönüştürülürken güneybatı köşesindeki çan kulesinin yerine minare inşa edildi ve güneydoğu köşesine mermer bir mihrap eklendi. Kentteki diğer kiliseden çevrilmiş camilerde olduğu gibi, bu yapı da bir süre "Kilise Camii" olarak anıldı. Zamanla "Kahriye" ya da "Ka’riye" Camii adı da kullanılmaya başladı. Atik Ali Paşa'nın Kariye Camii'nin yanına bir de medrese yaptırdığı bilinmektedir. Medrese yapısının 20. yüzyılın ikinci çeyreğinin başlarında ortadan kalktığı düşünülür.

1766 Büyük İstanbul depreminden sonra Mimar İsmail Halife'nin yaptığı bilinen önemli bir onarım geçirdi. Yapı, 1860 yılında Rum mimar Peloppida Kouppas tarafından onarılarak mozaiklerinin bir kısmı temizlendi; ortaya çıkarılan tasvirler ahşap kapaklar ve perdelerle örtüldü. Yapı daha sonra 1875-1876'da onarım gördü. 1894 yılında depremden hasar gören yapı II. Abdülhamid tarafından restore ettirildi.

Cumhuriyet Devri

Kariye Camii, Bakanlar Kurulunun 29 Ağustos 1945 tarihinde aldığı karar ile müzeye çevrildi. 1947'de Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Amerikan Bizans Enstitüsü ve Bizans İncelemeleri için Dumbarton Oaks Merkezi, bu camideki sıvalar altında kalmış mozaik ve freskler ile birçok kez depremlerden zarar görüp restore edilmiş yapının restorasyonu için çalışmalara başladı. Bu restorasyon çalışmaları, adı geçen Amerikan akademik kurumları mensupları olan Thomas Whittemore ve Paul A. Underwood idaresi altında başlatılmış; 1948'den 1958'e kadar yapılan çalışmalar sonucunda tüm mozaik ve freskler ortaya çıkarılmış ve müze ziyarete açılmıştır. Kariye, yakın geçmişe kadar İstanbul'un en çok ziyaret edilen müzelerinden birisi haline gelmiştir.

Kariye Camii'nin müze ve müze deposu olarak kullanılmasına yönelik 2 Ağustos 1945 tarihli 2 Ağustos 1945 tarihi Bakanlar Kurulu Kararı 2019 yılında Danıştay tarafından iptal edildi. Danıştay, kararında "Devlet, vakıfları muhafaza edebilir, onlara müdahale edemez," demektedir. Yapı, 21 Ağustos 2020 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan Cumhurbaşkanı kararıyla Diyanet İşleri Başkanlığına devredilmiş ve ibadete açıldığı belirtilmişse de açılışına saatler kala restorasyona alındı. Mayıs 2024'e kadar restorasyonu devam etti ve 6 Mayıs 2024'te ibadete açıldı.

• 
  Öğle namazında cemaat yeri
• 
  Cemaat yerindeki mozaikleri kapatan açılır-kapanır perde
• 
  Cemaat yerindeki mozaikleri kapatan açılır-kapanır perde (ana giriş üstü)

Mimari özellikleri

Kariye Müzesi rölevesi

Kariye Müzesi planı

Kariye Kilisesi, tipik bir Bizans yapısıdır. Dışarıdan tuğla duvarlarıyla oldukça sade görünmekle birlikte içi en süslü kiliselerden biridir. Güney cephede uzanan dar uzun tek nefli bir şapel olan "pareklezyon" bir bodrum üzerine yapılmıştır. Üstü kısmen kubbe, diğer kısımları tonozla örtülüdür. Tek apsisi vardır. Bütün batı cephesi boyunca uzanan dış narteks bugünkü cepheyi oluşturur. Yapının orta mekanını örten kubbe yüksek kasnaklıdır. Osmanlı döneminde onarım görmüştür ve ahşaptır. Dış cephelerde yuvarlak kemerler, yarım payeler, nişler ve taş tuğla örgü sıraları ile plastik ve hareketli bir görünüm sağlanmıştır. Doğu cephesi dışa taşkın apsislerle bitmektedir. Orta apsis dıştan yarım kemerli bir "payanda" ile desteklenmiştir. Bu payanda, gotik mimarlıkta yaygın olarak kullanılan bir destek ögesidir. Haç tonozları, yük etkisiyle sütun, paye gibi taşıyıcı destekleri iterek yıkılmalarını önleme amaçlıdır. Yarım kemer biçimlidir, dıştan destek sağlar.

Esas ibadet mekanı işlevini gören "naos", yapının merkezinde yer alır. Naos pandantifler ile geçilen bir kubbeyle örtülüdür. Naosun doğu uzantısı, "sunak masası"nın yer aldığı "bema" ya da kutsal mekandır. Bema'nın iki yanında pastoforium odası yer alır. Şükran ayininin hazırlandığı kuzey şapel "prothesis", giyinme odası olarak kullanılmış güney şapel "diakonikon" olarak adlandırılır. 14. yüzyıldan itibaren "diakonikon" özel şapel işlevi görmüştür.

İki katlı kuzey ek bölüm naosa birleşir. Geçiş niteliğindeki alt katı giyinme odası olarak kullanılmış olabilir. Manastır kütüphanesini barındıran ve naosa bir pencere ile açılan üst katı büyük olasılıkla kurucunun çalışma mekanıdır.

Batıda, mozaiklerle süslü iki geniş narteks yer almaktadır. Özgün planında güneybatı köşesinde bir çan kulesinin yer aldığı dış "narteks", kapının bulunduğu revaklı cephesi ile dışa açılır. Nartekslerde mozaikler, mermer kaplamalar ve kabartmalar görünmektedir. Ek şapel konumundaki "pareklezyon" mezar şapeli işlevini görmüştür. Buradaki fresklerin hemen hemen tümü korunmuştur. "Pareklezyon"la "naos" arasında, tamamlanmamış depo ve muhtemelen keşiş odası olarak kullanılan özel bölümü bağlayan geçit bulunmaktadır. Özel bölüm "naos"a bir pencere ile açılmaktadır.

Mozaikler ve Freskler

Kariye'nin mozaik ve freskleri, mimari mekanla sıkı bir bütünlük gösterir. Sedat Bornovalı ve İlknur Kolay'a (2009) göre, Meryem Ana döngüsündeki "Tapınağa Giriş" sahnesi naos kapısına yerleştirilerek dini anlatının mimari akışla entegre edilmesi sağlanmıştır. Ayrıca, mekanın kuzey-güney yönelimi, fresklerdeki 'sağ-sol' (iyi-kötü) sembolizmini yansıtacak şekilde kullanılmıştır; bu, Bizans ikonografisinde mimari entegrasyonun özgün bir örneğidir.

Mozaikler

Kariye Camii, Thedoros Metokhites tarafından büyük ölçüde yeniden inşa edildiği 1316-1321 yılları arasında yapı mozaikler ve freskler ile bezenmiştir. Kariye'deki günümüze ulaşan mozaik ve freskolardan oluşan sahneler, Bizans resminde olduğu kadar dünya resim tarihinde de önem taşır. Bizans sanatçılarının bu yapıda gerçekleştirdiği betimleme tarzı ve resimsel özellikler, "Bizans Rönesansı" olarak değerlendirilmektedir.

Hristiyanlıkta dini yapılar, okur yazarlığı olmayan Hristiyanlara dini konuları görsel olarak aktarmak, yapıların iç mekanlarını zenginleştirmek ve görkem katmak amacı ile dini sahnelerin betimlendiği mozaik ve fresklerle bezenirdi. Kariye de Portreler, Eski Ahit, Yeni Ahit ve Apokrif İncillerden alınmış sahneler içeren mozaik ve resimler ile bezelidir. Yapı, sanat tarihçileri tarafından içindeki bezemeler bakımından genellikle İtalya'nın Padova kentindeki Arena Şapeli'nde aşağı yukarı aynı tarihlerde Rönesans resminin öncüsü Giotto tarafından yapılan Arena Şapeli ile karşılaştırılır. İkisinde de Meryem Ana'nın annesi Anna, babası Yohakim, Meryem'in kendisi ve İsa'nın yaşamından birçok sahne yer alır. Yüzyıllardır aynı donuk ve cansız şekilde resmedilen dinî sahneler ve yüzler, bu iki yapıda farklı biçimde resmedilmeye başlamıştır. Resimsel biçem olarak antikiteye dönülmüştür. Arena Şapeli'nde sahneler kronolojik olarak sıralanmış; Kariye'deki ise sahneler, kronolojik bir sıra takip etmenin yanı sıra benzer konular ortak alanlarda betimlenecek şekilde düzenlenmiştir. Kompozisyonlarda arka fonlar sahne dekoru gibidir ve kumaş, bitki gibi ayrıntılarla doludur. Seyirciye bakmayan, sahnedeki diğer figürlerle iletişim kuran figürler görülür. İstanbul'daki Arap Camii ve Fethiye Camii üslupsal benzerlikler gösterir.

İsa'nın hayatı ile ilgili sahneler dış nartekste, Meryem'in hayatı ile ilgili sahneler iç nartekste yer alır. Kronolojik sıraya göre, dış narteksteki ilk mozaik Yusuf'un düşünü betimleyen mozaiktir. Solda İsa'nın doğumu, vali Quirinus'un önünde nüfus sayımı, meleğin Yusuf'a görünüp Meryem'i alıp gitmesini öğütlemesi, ekmeğin çoğaltılması, suyun şaraba dönüştürülmesi; sağ tarafta ise haberci kralların İsa'nın doğumunu haber vermesi, felçlilerin iyileştirilmesi ve çocukların katli gibi sahneler vardır.

İç nartekste kronolojik anlatım solda Meryem'in annesi Anna'ya Müjde, Meryem'in babası Yohakim'in İnzivası, Anna ve Yohakim'in Altın Kapı'da Buluşması sahneleriyle başlar, Meryem'in ilk adımları, takdis edilmesi gibi sahnelerle devam eder; Meryem'in Evlenmesi ve Meryem'e İsa'nın Doğumu'nun Müjdelenmesi sahneleri ile tamamlanır. Bu bölümdeki en eski mozaik "deisis"tir. Bu bölümdeki iki kubbeden güneydekinde İsa ve dilimler içinde İsa'nın Ataları, kuzeydekinde Meryem ve Ataları gösterilmiştir.

Ana nefe giriş kapısı üzerinde ortada İsa, sol tarafta kiliseyi onaran ve mozaiklerle süsleyen Theodoros Metokhites kilisenin maketini sunar şekilde gösterilmiştir. Dış narteksten iç nartekse geçilen kapının üzerinde ise bir "Pantokrator İsa" mozaiği vardır. Kilisenin ana ibadet kapısının üzerinde Meryem'in ölümünü betimleyen mozaik, yan duvarlarda ise çocuk İsa'yı taşıyan Meryem ve bir aziz mozaiği yer alır.

Gerek duvarlarda, gerekse tavandaki mozaik betimlemeler günümüze çok az hasarla ulaşmıştır. Mozaiklerin yanı sıra renkli ve desenli mermer süslemeler de vardır.

Mozaik Listesi

Sahne Adı	Bölüm	Konu / Döngü	Konum / Açıklama
Koimesis (Meryem’in Ölümü)	Naos	Meryem'in Ölümü	Batı duvarı (Girişin hemen karşısı)
İsa Mozaiği	Naos	Panolar	Sol pano
Hodogedria (Yol Gösterici Meryem)	Naos	Panolar	Sağ pano
Metokhites’in Maketi Sunması	İç Narteks	İthaf Sahnesi	Giriş kapısı üzerindeki lunet
Deesis	İç Narteks	Deesis (Yakarış)	Doğu duvarı; İsa, Meryem, İ. Komnenos ve M. Dukaina
İsa ve Ataları	İç Narteks	Soyağacı	Güney Kubbe
Meryem ve Ataları	İç Narteks	Soyağacı	Kuzey Kubbe
Yohakim'in Tapınaktan Kovulması	İç Narteks	Meryem'in Hayatı	Kuzeybatı köşesi
Kırda Yohakim	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Azize Anna'ya Müjde	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Altın Kapı'da Buluşma	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Meryem'in Doğumu	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Rahipler Tarafından Meryem'in Kutsanması	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Ebeveynleri Tarafından Meryem'in Kucaklanması	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Meryem'in Tapınağa Takdimi	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Meryem'in Bir Melek Tarafından Beslenmesi	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Eflatun Yün Çilesi	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Zekeriya'nın Dua Etmesi	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Meryem'in Yusuf'a Emanet Edilmesi	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Yusuf'un Meryem'i Eve Götürmesi	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Meryem'e Müjde	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Meryem'den Ayrılan Yusuf; Yusuf'un Meryem'i Kınaması	İç Narteks	Meryem'in Hayatı
Kör ve Dilsiz Adamın İyileştirilmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
İsa'nın İki Kör Adamı İyileştirmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
Aziz Petrus'un Kayınvalidesinin İyileştirilmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
İsa'nın Kanayan Kadını İyileştirmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
Kurumuş Elli Adamın İyileştirilmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
İsa'nın Cüzzamlıyı İyileştirmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
İsa'nın Kalabalığı İyileştirmesi	İç Narteks	İsa'nın Mucizeleri
Pantokrator İsa	Dış Narteks	Panolar	Kapı üstü (lunet)
Blakhernitissa Meryem'i	Dış Narteks	Panolar	Kapı üstü (lunet)
Yusuf'un Rüyası; Beytehem Yolculuğu	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Suriye Valisi Kirenius Önünde Nüfus Sayımı	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
İsa'nın Doğumu	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Müneccimler'in Yolculuğu; Herodes Huzurunda Müneccimler	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Rahipleri ve Yazıları Sorgulayan Herodes	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Müneccimlerin Doğuya Dönüşü	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Mısır'a Kaçış	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Masumların Öldürülmesi	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Askerlerin Çocukları Öldürmesi	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Çocuklarına Ağlayan Kadınlar	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Elizabeth ve Yahya'nın Kaçışı	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Yusuf'un Rüyası; Kutsal Aile'nin Mısır'dan Dönüşü	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
İsa'nın Kudüs'e Götürülüşü	Dış Narteks	İsa'nın Çocukluğu
Vaftizci Yahya'nın İsa'ya Şahitlik Etmesi ve İsa'nın Vaftizi	Dış Narteks	İsa'nın Hizmet Dönemi
İsa'nın Günaha Teşvik Edilmesi	Dış Narteks	İsa'nın Hizmet Dönemi
Kana Mucizesi	Dış Narteks	İsa'nın Hizmet Dönemi
Ekmeklerin Çoğaltılması	Dış Narteks	İsa'nın Hizmet Dönemi
İsa'nın Cüzzamlıyı Tedavi Etmesi	Dış Narteks	İsa'nın Mucizeleri
Beytsayda Havuzunda İsa'nın Felçliyi İyileştirmesi	Dış Narteks	İsa'nın Mucizeleri
Kefernahum'da İsa'nın Felçliyi iyileştirmesi	Dış Narteks	İsa'nın Mucizeleri
Zakkay'ı Çağıran İsa	Dış Narteks	İsa'nın Hizmet Dönemi

Mozaiklerden Görünümler

• 
  Metokhites'in kilise maketini İsa'ya sunması
• 
  İsa
• 
  Güney kubbe tepesinde İsa Pantokrator
• 
  Koimesis (Meryem’in Ölümü)
• 
  İsa ve Ataları
• 
  Meryem ve Ataları
• 
  Meryem ve Yusuf'un Beytüllahim'e yolculuğu
• 
  Meryem ve Yusuf'un Beytüllahim'deki nüfus sayımı
• 
  Nüfus sayımı sahnesi detayı (Meryem)
• 
  İsa'nın Doğumu
• 
  Doğum sahnesi sol kemerindeki aziz
• 
  Doğum sahnesi sağ kemerindeki aziz
• 
  Kral Herodes'in kâhinleri sorgulaması
• 
  Masumların Katliamı
• 
  Azize Elizabet ve kucağında Vaftizci Yahya (Çölde kaçış)
• 
  Mısır'a kaçış sahnesi detayı
• 
  İsa'nın çölde Şeytan tarafından denenmesi
• 
  İsa'nın çölde denenmesi (Alternatif açı)
• 
  Aziz Petrus
• 
  Aziz Pavlus
• 
  Deisis mozaiğinin sağ alt köşesindeki Maria Dukaina
• 
  Tavus kuşu
• 
  Kana'daki Düğün

Freskler

Kariye'nin süslemelerinde mozaiklerin yanı sıra fresk tekniği de önemli bir yer tutar. Bu teknik, özellikle mezar şapeli olarak kullanılan Pareklezyon (yan şapel) bölümünde yoğunlaşmıştır. Buradaki fresklerin hemen hemen tümü korunmuştur.

Anastasis (Diriliş) sahnesi. İsa, Adem ve Havva'yı bileklerinden tutarak kaldırmaktadır.

Anastasis (Diriliş) Sahnesi

Pareklezyon'un apsis yarım kubbesinde yer alan Anastasis (Diriliş) freski, Kariye'nin en tanınmış sahnelerinden biridir ve Geç Bizans sanatının (Paleologos dönemi) başyapıtı olarak kabul edilir. Şapelin bir mezar alanı olarak işleviyle uyumlu bir şekilde, sahne ölümden sonraki kurtuluşu ve ebedi hayatı simgeler.

Kompozisyon ve İkonografi

Sahnenin merkezinde, beyaz ve altın sarısı parlak giysiler içinde, yıldızlarla bezeli badem şeklinde bir ışık halesi (Mandorla) ile çevrelenmiş İsa yer alır. İsa figürü, koyu lacivert arka planla güçlü bir tezat oluşturur ve sahneye hakimdir. İsa'nın duruşu ve uçuşan giysileri, sahneye ilahi bir rüzgar ve dinamizm katar.

Figürler ve Anlatım

• İsa ve İlk İnsanlar: İsa, cehennemin kapılarını kırmış olarak betimlenir. İki eliyle, mezarlarından (lahitlerden) doğrulan Adem ve Havva'yı güçlü bir şekilde yukarı çekmektedir. İsa'nın onları ellerinden değil, bileklerinden kavraması teolojik bir vurgudur; insanlığın kendi çabasıyla değil, ancak Tanrı'nın gücü ve lütfuyla kurtulabileceğini (ölümden dirilebileceğini) anlatır.
• Şahitler: İsa'nın sağında (izleyiciye göre sol), Adem'in hemen arkasında Vaftizci Yahya, peygamber krallar Davud ve Süleyman ile diğer dürüst krallar sıralanır. İsa'nın solunda (izleyiciye göre sağ), Havva'nın arkasında ise genellikle insanlık tarihinin ilk kurbanı kabul edilen Habil ve diğer peygamberler yer alır.
• Hades ve Cehennem: İsa'nın ayakları altında, cehennemin kırılmış kapıları, parçalanmış kilitler, menteşeler ve zincirler kaotik bir şekilde etrafa saçılmıştır. En altta ise elleri ve ayakları zincirlenmiş, ölümü ve yeraltı dünyasını simgeleyen Hades, koyu tenli ve mağlup bir şekilde yatar vaziyette tasvir edilmiştir.

Bu sahne, Hristiyan inancındaki "Harrowing of Hell" (İsa'nın cehenneme inişi ve ruhları kurtarışı) dogmasının görsel bir anlatısıdır.

Fresk Listesi

Sahne Adı	Bölüm	Konu / Tür	Konum / Açıklama
Kuzeybatı'daki Mezar Nişi	Dış Narteks	Mezar Süslemesi
Güneybatı'daki Mezar Nişi	Dış Narteks	Mezar Süslemesi
İrene Raoulaina Palaiologos'un Mezar Nişi	Dış Narteks	Mezar Süslemesi
Anastasis (Cehenneme İniş / Diriliş)	Pareklezyon	Diriliş	Apsis yarım kubbesi
İsa'nın Bir Dulun Oğlunu Diriltmesi	Pareklezyon	İsa'nın Mucizeleri
İsa'nın Jairos'un Kızını Diriltişi	Pareklezyon	İsa'nın Mucizeleri
Son Yargı (Kıyamet)	Pareklezyon	Mahşer	Apsis kemeri ve tavanı
Meryem ve On İki Melek	Pareklezyon	Göksel Litürji	Kubbe
Aziz Ioannes Dameskenos	Pareklezyon	Aziz Tasvirleri
Aziz Kosmas	Pareklezyon	Aziz Tasvirleri
Aziz Yusuf	Pareklezyon	Aziz Tasvirleri
Aziz Theophanes	Pareklezyon	Aziz Tasvirleri
Yakup'un Merdiveni ve Yakup'un Melekle Güreşi	Pareklezyon	Eski Ahit
Musa ve Yanan Çalı	Pareklezyon	Eski Ahit	Meryem'in bekaretini simgeler
Musa'nın Yüzünü Gizlemesi	Pareklezyon	Eski Ahit
Kutsal Eşyaların Taşınması	Pareklezyon	Eski Ahit
Ahit Sandığının Taşınması	Pareklezyon	Eski Ahit
Ahit Sandığının Yerleştirilmesi	Pareklezyon	Eski Ahit
İşaya'nın Kehaneti	Pareklezyon	Eski Ahit
Harun ve Oğulları Sunak Önünde	Pareklezyon	Eski Ahit
Apsisteki Azizler	Pareklezyon	Aziz Tasvirleri	Apsis alt kuşağı

Fresklerden Görünümler

• 
  Pareklezyon apsisinde yer alan Anastasis (Diriliş)
• 
  "Son Yargı" freskinin detayında Deisis
• 
  Pareklezyon kubbesinde Meryem ve Çocuk İsa
• 
  Yakup'un Merdiveni ve Yakup'un Melekle Güreşi
• 
  Teolog Aziz Nenizili Gregor
• 
  Büyük Melek Mikâil

Galeri

• 
  Eskiz, 1877
• 
  Renklendirilmiş fotoğraf (1890-1900)
• 
  Ön cephe 1912
• 
  Ön cephe
• 
  Minare tarafından görünüm
• 
  Arka cephe
• 
  İç görünüm
• 
  İç nartekste kuzey kubbe
• 
  İç nartekste güney kubbe
• 
  Parekklesion
• 
  Koimesis mozaiği bulunan naos

Ayrıca bakınız

• Camiye çevrilen kiliseler listesi

Konuyla ilgili yayınlar

• Chora: The Kariye Museum. Net Turistik Yayınlar. 1987. ISBN 978-975-479-045-0. 
• Dirimtekin, Feridun (1966). The historical monument of Kariye. Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu. ASIN B0007JHABQ. 
• Eyice, Semavi (1997). Kariye Mosque Church of Chora Monastery. Net Turistik Yayınlar A.S. ISBN 978-975-479-444-1. 
• Gülersoy, Çelik. Kariye (Chora). İstanbul: Turing ve Otomobil Kurumu. 
• Karahan, Anne (2010). Byzantine Holy Images – Transcendence and Immanence. The Theological Background of the Iconography and Aesthetics of the Chora Church. Orientalia Lovaniensia Analecta No. 176. Leuven-Paris-Walpole, MA: Peeters Publishers. ISBN 978-90-429-2080-4. 
• Karahan, Anne (1997). "The Paleologan Iconography of the Chora Church and its Relation to Greek Antiquity". Journal of Art History. 66 (2-3). Routledge. ss. 89-95. doi:10.1080/00233609708604425. 
• Harris, Jonathan (2007). Constantinople: Capital of Byzantium (İngilizce). Hambledon/Continuum. ISBN 978-1-84725-179-4. 
• Akyürek, Engin (1996). Bizans'ta sanat ve ritüel: Kariye güney şapelinin ikonografisi ve işlevi. Cağaloğlu, İstanbul: Kabalcı Yayınevi. ISBN 9789757942511. 
• Eracun, Selçuk (2004). Kariye Müzesi (Chora Manastırı) Tarihi Mimarisi Mozaik Fresk ve Mermer Süslemeleriyle. İstanbul: Hitit Color. ISBN 975-7487-88-0. 
• Klein, Holger (2007). Bir anıt, iki anıtsal kişilik: Theodoros Metokhites'ten Thomas Whiteemore'a Kariye. İstanbul: Pera Müzesi. ISBN 9789759123345. 
• Ousterhout, Robert G. (1988). The Architecture of the Kariye Camii in Istanbul (İngilizce). Dumbarton Oaks Research Library and Collection. ISBN 978-0-88402-165-0. 
• Ousterhout, Robert (2002). Sanatsal açıdan Kariye Camii. İstanbul, London: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, Scala Publishers. ISBN 975689993X. 
• Ousterhout, Robert G. (2011). "Zor Yapıları Okumak: Kariye Camii'nden Dersler". Kariye Camii Yeniden. İstanbul Araştırmaları Enstitüsü & Pera Müzesi. ISBN 978-975-9123-89-5. 2 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
• Ousterhout, Robert G. (2019). Eastern medieval architecture: The building traditions of Byzantium and neighboring lands. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-027273-9. 

Dış bağlantılar

• T.C. İstanbul Valiliği (Harika İstanbul) / Kariye Müzesi ve Tanıtımı
• Byzantium 1200 | Chora Monastery 10 Temmuz 2020 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Viki Anıtları Seviyor kapsamındaki bu madde için fotoğraf yükleyebilirsiniz