Dinaverî

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Dineverî sayfasından yönlendirildi)
Dinaverî
Dineverî
Doğum820
İran, Kirmanşah
(Dinever Bölgesi)
Ölüm24 Temmuz 896 (76 yaşında)
Dinaver Bölgesi

Ebu Hanife Dinaverî veya sadece Dinaverî (Arapça: ابوحنیفه دینوری, Kürtçe: Dînewerî d. 820 - ö. 24 Temmuz 896), 9. yüzyıl'da yaşamış, astronomi, botanik, metalürji, coğrafya, matematik, tarih ve Kürdoloji gibi pek çok alanlarda çalışmalarda bulunmuş Fars bilim insanı.[1][2][3][4]

Hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Dinaveri bugün batı İran'da kalan, Dinaver bölgesi'nin Kirmanşah şehrinde doğmuştur. İsfahan'da astronomi, matematik ve mekanik, Kufe ve Basra'da ise filoloji ve şiir eğitimi almıştır.

Dineveri özellikle de Kitab el-Nebat ("Bitkiler Kitabı") isimli eseriyle tanınmaktadır. 8 ciltlik bu eseri sebebiyle sıklıkla Botaniğin babası olarak adlandırılmıştır.[kaynak belirtilmeli] Kitab el-Nebat isimli eserin dağınık haldeki birçok ciltlerini Muhammed Hamidullah toparlayıp yayınlamıştır.[5][6] (Fahd, Toufic, "Botany and agriculture", Encyclopedia of the History of Arabic Science, s. 815 ).

Nitekim eser bazı kaynaklarca erken İslam botaniği'nin en ünlü eserlerinden biri olarak adlandırılır.

Alman bilim insanı Bruno Silberberg eserin önemini şöyle anlatır:

"İlmi çalışmaların 1000 sene sonrasında Greklerin botaniği Theophrastus (M.Ö. 372-287) ve Dioscorides Pedanius (MÖ 1 yüzyıl)'in eserlerinde özetlenmiştir; oysa Dinaverî'nin kitabı, müslüman ilminin sadece ikinci asrında, Greklerin seviyesine çıkmakla kalmaz, fakat onları çok daha geride bırakır. Dinaverî'nin kendi eserini tasnif ettiği devirde Dioskorides'in kitabının henüz Arapçaya tercüme edilmemiş olduğunu da burada işaret etmek lâzımdır. Şu halde bu eser müslümanların orijinal bir çalışmasıdır..."[7]

Harvard Üniversitesi’nden Prof. Mehrdad Izady ise şöyle der: “Kürt ileri gelenleri içinde en mükemmeli, İslam toplumları içinde o güne dek ortaya çıkmış en büyük beyin”[8] Buna karşı birçok diğer akademik kaynak Dineveri'nin Fars kökenli olduğunu vurgular ve Kürt tezine katılmaz.[2][3][4][9][10]

Dineveri'nin günümüze ulaşamayan Tefsirü’l-Kur'an", Kur'an'nın tefsiri isminde bir eseri de mevcuttur.
Dinaveri 24 Temmuz 896'da doğduğu kent olan Dinaver'de ölmüştür.

Kürtlerle İlgili Çalışmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Dineverî Kürt tarihi, etnoloji ve aşiretleri üzerine çalışmalar yapan ilk bilim insanıdır. Bu nedenle ilk Kürdolog olarak Kürt tarihine geçmiştir. Kürtlerle ilgili çalışmalarını Ensab el-Ekrad (Kürtlerin Soyu) Kürtçe "Nîjada Kurdan" isimli eserinde toplamıştır. Henüz herhangi bir nüshası günümüze ulaşmayan bu eserin varlığı ise kendisinden çok sonra yaşamış yazarlar tarafından yapılan alıntılar ve ifadeler sayesinde öğrenilmiştir.[11]

Ensab el-Ekrad eserinden Dunbuliler (Dimili) aşireti ile ilgili olarak İbrahim Bozkurt'un "Kürt Aşiretleri" isimli eserinde bazı bilgilere yer verilmiştir.

Günümüze ulaşan Kürtçe eserleri olmasa da Dinaverî, Kitab el-Nebat (Bitkiler Kitabı) isimli eserinde Kürt coğrafyasına özgü olan bitkilerin orijinal isimleri Kürtçe yazan ilk botanikçidir.[12]

Eserleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kendisine atfedilen eserlerin bir kısmı aşağıdaki başlıklarda sıralanmıştır.[13]

Matematik ve doğa bilimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Kitab el-Nebat ("Bitkiler Kitabı") - Eserde Arapça botanik gelenekleri, bitki incelemeleri ve bilgisinin yanı sıra Farsça ve Kürtçe kökenli bitki bilgileri de mevcuttur.[14]
  2. Kitâb el-Cebr ve'l-mukâbele ("Cebir Kitabı")
  3. Kitâb-ül-Küsûf ("Güneş Tutulmaları Kitabı")
  4. Kîtab el-redd ela reşad el-İsfexanî ("Reşat El-İsfahanî'nin Astronomisine Reddiye")
  5. Kitâb el-Hisâb ("Aritmetik Kitabı")
  6. Kitâb'ül-Bahsi fî Hisâb il-Hind ("Hint Aritmetiği Analizi")
  7. Kitâb'ül-Cem ve't-Tefrîk ("Aritmetik Kitabı")
  8. Kitâb'ül-Kıble Ve'z-Zevâl ("Fıkıh ilmi üzerine yazılmış")
  9. Kitâb'ül-Envâ ("Hava Durumu Kitabı")
  10. İslâh'ul-Mantık ("Mantığın Islahı")

Sosyal ve beşerî bilimler[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Ensab el-Ekrad ("Kürtlerin Soyu") - Kitapta Kürtlerin kökeni, tarihi ve geçmişi konu alınmıştır.[12][15]
  2. Ahbâr'üt-Tivâl ("Genel Tarih")
  3. Kitâb el-Kebîr (bilim tarihinde "Büyük Kitap")
  4. Kitâb el-Fusâha ("Retorik Kitabı")
  5. Kitâb'ül-Büldân ("Coğrafya Kitabı")
  6. Kitâb eş-Şîr ve'ş-Şu'arâ ("Şiir ve Şairler Kitabı").

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Nadim (al-), Abū al-Faraj M. i. Isḥāq (1970). Dodge, Bayard (ed.). Al-Fihrist. New York & London: Columbia University Press. p. 172.
  2. ^ a b Cahen, Claude (2006). Young, M.J.L.; Latham, J.D.; Serjeant, R.B. (eds.). Religion, learning, and science in the ʻAbbasid period (1. publ. ed.). Cambridge: Cambridge University Press. p. 198. ISBN 978-0521028875. Abu Hanlfah al-DInawarl was a Persian of liberal outlook, who took an interest in botany among other sciences.
  3. ^ a b Clarke, Nicola (2018). "al-Dinawari". In Nicholson, Oliver (ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford University Press. p. 484.
  4. ^ a b Esposito, John L. (1999). The Oxford History of Islam. New York: Oxford University Press. p. 211. ISBN 9780195107999. At the same time, these treatises were being translated, the Persian botanist Abu Hanifa al-Dinawari (ca. 815-95) was compiling his botanical lexicon Kitab al-Nabat (The book of plants), which represented the culmination of a tradition in which autonomous botanical writings were part of the sciences of the Arabic language.
  5. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mayıs 2022. 
  6. ^ Fahd, Toufic, Botany and agriculture, s. 815 , in Morelon, Régis; Rashed, Roshdi (1996), Encyclopedia of the History of Arabic Science, 3, Routledge, ss. 813-852, ISBN 978-0-415-12410-2 
  7. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; sizinti isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  8. ^ Mehrdad Izady, Bir El Kitabı
  9. ^ Nadim (al-), Abū al-Faraj M. i. Isḥāq (1970). Dodge, Bayard (ed.). Al-Fihrist. New York & London: Columbia University Press. p. 172
  10. ^ Pellat, Charles. "DĪNAVARĪ, ABŪ ḤANĪFA AḤMAD". ENCYCLOPÆDIA IRANICA. Retrieved 27 April 2016
  11. ^ Nevin Güngör Reşan, Navdarên Kurd-Kürt Ünlüleri
  12. ^ a b "Kürt Bilim Adamı El Dinaveri Kimdir ? Hayatı Eserleri » Kürtler.com". web.archive.org. 31 Mart 2022. 31 Mart 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Ocak 2024. 
  13. ^ "Mihemed Ronahî, "Kürt Filozoflar 4 - Dînawerî" (Çev. Adnan Fırat)". 19 Aralık 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2013. 
  14. ^ Mehrdad İzady, Bir El Kitabı
  15. ^ İbrahim Sarı, Müslüman Bilim Adamları, s. 86