Çan Kay Şek

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Çan Kay Şek
蔣介石 / 蒋介石
Milliyetçi Çin Hükümeti Başkanı
Görev süresi
10 Ekim 1928 – 15 Aralık 1931
Premier Tan Yankai
Soong Tse-ven
Yerine geldiği Gu Weijun (vekaleten)
Yerine gelen Lin Sen
Görev süresi
1 Ağustos 1943 – 20 Mayıs 1948
Premier Soong Tse-ven
Yerine geldiği Lin Sen
Yerine gelen Kendisi (Çin Cumhuriyeti Başkanı olarak)
Çin Cumhuriyeti Başkanı
Görev süresi
20 Mayıs 1948 – 21 Ocak 1949
Premier Chang Chun
Wong Wen-hao
Sun Fo
Yerine geldiği Kendisi (Milliyetçi Çin Hükümeti Başkanı olarak)
Yerine gelen Li Zongren (vekaleten)
Görev süresi
1 Mart 1950 – 5 Nisan 1975
Premier Yen Hsi-shan
Chen Cheng
Yu Hung-Chun
Chen Cheng
Yen Chia-kan
Chiang Ching-kuo
Başkan Yardımcısı Li Zongren
Chen Cheng
Yen Chia-kan
Yerine geldiği Li Zongren (vekaleten)
Yerine gelen Yen Chia-kan
Kişi bilgileri
Doğum 31 Ekim 1887
Zhejiang, Çin
Ölüm 5 Nisan 1975 (87 yaşında)
Taipei, Tayvan, Çin Cumhuriyeti
Partisi Naval Jack of the Republic of China.svg Kuomintang (KMT)
Eşi Soong Mei-ling
İmzası
Askeri hizmeti
Takma adı "Kızıl General" veya "Generalissimo"
Bağlılığı Çin Cumhuriyeti Çin Cumhuriyeti
Hizmet yılları 1923–1975
Rütbesi Orgeneral

Çan Kayşek (İngilizcedeki kullanımı: Chiang Kai-shek, Çince: 蔣介石 / 蒋介石 Pinyin: Jiǎng Jièshí; Wade-Giles: Chiang Chieh-Shih, d. Ekim 31 1887 – ö. Nisan 5 1975), Çin Cumhuriyeti'nin asker ve siyasetçidir. Aslı adı 蔣中正 / 蒋中正 Çan Çongçeng (Jiǎng Zhōngzhèng); soy kütüğünde 蔣周泰 Jiǎng Zhōutài), çocukluk adı: 蔣瑞元 (Jiǎng Ruìyuán), okul adı: 蔣志清 (Jiǎng Zhìqīng), Japonya'da kaldığı dönemde kullandığı Japonca soyadı: 中村 Nakamura'dır.

Çin'de Sun Yat-sen'in 1925 yılındaki ölümünden sonra Kuomintang'ın (Çin Milliyetçi Partisi: ÇMP) başına geçen askerî ve siyasi bir liderdir. Kuzey Seferi'nde komutan olarak Çin'i mahalli diktatörlere karşı birleştirerek 1928 yılında Çin Cumhuriyeti'nin lideri olmuştur. Çan, Çin-Japon Savaşı'nda Çin içerisindeki önemi zayıflamış uluslararası şöhreti ise artmıştır. Çin İç Savaşı'nda (1927–1949), Çan Çin komünistlerini kökünden yok etmek istese de bunda başarısız olup hükümetini Tayvan'a taşımak zorunda kalmıştır. Burada hayatını Çin Cumhuriyeti'nin Başkanı ve ÇMP'nin genel direktörü olarak sürdürmüştür.

Çocukluk yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Seferi döneminde (8 Temmuz 1926)
Wuhan Devlet Üniversitesinde teftiş ederken (Aralık 1937)
Başkomutan Çan Kay Şek, Franklin D. Roosevelt, ve Winston Churchill ile 1943'te Kahire Konferansı'nda iken.
Çan Kay Şek

Çan, Çin'de Xikou adlı bir kasabada doğdu, ama gerçek memleketi olan Heqiao adlı kasaba Çin için önemli bir yerdir.

Öğrenim[değiştir | kaynağı değiştir]

1905'de Ningbo (寧波)'daki Çiançin okulu (箭金學堂; Jiànjīn Xuétáng) ve 1906'da Şiançeng (県城)'deki Lonçin okulu (龍津學堂; lóngjīn xuétáng)'da okuduktan sonra Tokyo'ya giderek Seika Gakkō (精華学校)'ya girmeye çalıştıysa kışın Çin'e geri dönmüştür. 1907'de Baoding'deki Kara Kuvvetleri Subay Okulu (保定陸軍軍官學校; Bǎodìng lùjūn jūnguān xuéjiào)'na girerek Japonya'da okuyacak öğrenci seçilmiş ve 1908'de Japonya Harp Okulunun hazırlık okulu olan Tokyo Shinbu Kakkō (東京振武学校)'ya kaydedilmiştir. Aynı yıl Chen Qimei (陳其美) bastasıyla Tongmenghui (中國同盟會)'ne üye olmuştur. 1910'da karargâhı Takada (高田)'da bulunan Japon İmparatorluğu Kara Kuvvetleri 13. Tümen 19. Topçu Alayı (陸軍第十三師團野砲兵第十九聯隊)'na subay adayı olarak atanmıştır.

Güçlenmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Birinci Milliyetçi-Komünist birleşimi[değiştir | kaynağı değiştir]

20 Ocak 1924

Çan'ın liderliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Sun Yat-sen'in 1925 yılında ölmesi ile ÇMP'de bir liderlik boşluğu oluştu. Bu boşluğu doldurmak için ÇMP'nin sağ kanadını temsil eden Çan ve Sun Yat-sen sağ kolu olan ve ÇMP'nin sol kanadını temsil eden Wang Jingwei mücadele etti. Çan, sivil hiyerarşi içerisinde Wang'a göre aşağıda olması ve Wang'ın Sun'u Milli Hükümet'in başkanı olarak seçtirme başarısına rağmen, akıllı politik manevralarında başarılı olmuştur.

Kuzey Seferi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çan, 1925 yılında Milliyetçi Devrimci Ordu güçlerinin başına geçerek, 1 Temmuz 1926 - 29 Aralık 1928 tarihleri arası süren Kuzey Seferi'ni yönetti. Bu sefer sayesinde Çin'in kuzeyindeki mahalli diktatörler temizlenerek bütün Çin ÇMP altında birleşti.

Şanghay Darbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Çan Kay Şek liderliğindeki milliyetçiler, 12 Nisan 1927 tarihinde komünistleri öldürterek Çin İç Savaşı'nı başlattı. Mao Zedong önderliğindeki Komünistler ve Çan Kay Şek liderliğindeki milliyetçiler Japonya'nın Çin'i işgaline kadar geçen yaklaşık 10 yıllık sürede savaştılar.

Savaş zamanı liderliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Şi'an olayı ve İkinci Milliyetçi-Komünist birleşimi[değiştir | kaynağı değiştir]

İşgalden sonra komünistler ve milliyetçi kanat anlaştılar. İki grup da Japonlara karşı direniş kararı aldı ve başkomutan Çan Kay Şek oldu.

Çin İç Savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

Japonların geri çekilmesinden sonra iki grupta iktidar için görüşmelere başladılar. Fakat, sonuç alınamayınca İç Savaş 1946'da tekrar başladı. 3 yıl süren (1946-1949) sonunda Çan Kay Şek ve yandaşları savaşı kaybederek Tayvan'a kaçtılar. Çan Kay Şek sağlam kalan kendisine bağlı birkaçbin adamıyla 1949'da Tayvan'ı işgal etti ve burada kendi yönetimini ilan etti.

Çin'i Kaybetmesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Tayvan'daki Başkanlık Yılları[değiştir | kaynağı değiştir]

Çan hükümetini 1 Mart, 1950 yılında Tayvan, Taipei'ye taşıdı. Burada Çin Cumhuriyeti Başkanlığı görevine devam etti. Başkanlığını ilki 20 Mayıs 1954 olmak üzere 1960, 1966 ve 1972 yıllarında yapılan seçimlerde seçimi kazanarak sürdürdü. Soğuk Savaşın da devam etmesi nedeniyle Çin Cumhuriyeti Başkanlığı görevi Batı ülkelerince de tanındı ve uluslararası organizasyonlara bu başkanlık sıfatıyla katılması kabul edildi. Fakat, Birleşmiş Milletler Çin'in resmi hükümeti olarak Mao Cumhurbaşkanlığındaki Çin Halk Cumhuriyeti'ni tanıdı.

Wikimedia Commons'ta Çan Kay Şek ile ilgili çoklu ortam kategorisi bulunur.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]