Trinitrotoluen

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Trinitrotoluen
Trinitrotoluene.svg
TNT-from-xtal-1982-3D-balls.png
katı trinitrotoluen
Tanımlayıcılar
Kısaltmalar TNT
CAS numarası 118-96-7
PubChem 8376
EC numarası 204-289-6
UN numarası 0209Kuru veya < %30 suyla ıslatılmış
0388, 0389Trinitrobenzen, hekzanitrostilben ile karışımlar
DrugBank DB01676
KEGG C16391
RTECS numarası XU0175000
SMILES
InChI
ChemSpider 8073
Özellikler
Kimyasal formül C7H5N3O6
Molekül kütlesi 227,13 g mol−1
Görünüm Soluk sarı katı. Gevşek "iğneler", eriyik dökümden önce pul veya priller halinde. Bir kovana dökümü yapıldıktan katı bir blok.
Yoğunluk 1.654 g/cm3
Erime noktası

80.35 °C

Kaynama noktası

240 °C ((bozunur)[2])

Çözünürlük (su içinde) 0.13 g/L (20 °C)
Çözünürlük (eter, aseton, benzen, piridin içinde) çözünür
Buhar basıncı 0.0002 mmHg (20°C)[1]
Patlayıcı veri
Şok duyarlılığı Duyarsız
Sürtünme duyarlılığı 353 N’a duyarsız
Patlama hızı 6900 m/s
REFaktörü 1.00
Tehlikeler
GHS piktogramları GHS01: Patlayıcı GHS06: Zehirli GHS08: Sağlığa zararlı GHS09: Çevreye zararlı
GHS İşaret sözcüğü TEHLİKE
NFPA 704
NFPA 704.svg
4
2
4
ABD maruz
kalma limiti (PEL)
TWA 1.5 mg/m3 [deri][1]
LD50 795 mg/kg (sıçan, oral)
660 (fare, oral)[3]
Benzeyen bileşikler
Benzeyen bileşikler
Pikrik asit
Hekzanitrobenzen
2,4-Dinitrotoluen
Belirtilmiş yerler dışında verilmiş olan veriler, Standart sıcaklık ve basınçtadır. (25 °C, 100 kPa)
Bilgi kutusu kaynakları

Trinitrotoluen (TNT), veya daha özel olarak 2,4,6-trinitrotoluen, C6H2(NO2)3CH3 formülüne sahip bir kimyasal bileşiktir. Bu sarı katı bazen kimyasal sentezde bir reaktif olarak kullanılsa da, daha çok uygun kullanım özelliklerine sahip bir patlayıcı madde olarak bilinmektedir. TNT'nin patlayıcı verimi, bombaların standart karşılaştırmalı kuralı ve patlayıcıların yıkıcılığı olarak kabul edilir. Kimyada, TNT yük transfer tuzları üretmek için kullanılır.

Sentezi[değiştir | kaynağı değiştir]

TNT, üç adımda sentezlenir. İlk adımda toluen, sülfürik ve nitrik asit karışımı bir çözeltide nitrolanarak MNT (mononitrotoluen) sentezlenir. Bu çözeltideki nitrik asit nitrolama için gerekli nitro grubunu sağlarken, sülfürik asit katalizör görevi görür. MNT tekrar nitrolanıp dinitrotoluen (DNT)'e dönüştürüldükten sonra üçüncü bir nitrolama ile TNT elde edilir.

Fiziksel ve kimyasal özellikeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Trinitrotoluen 80,6 °C'de erir ve donduğunda iğne gibi renksiz kristaller meydana getirir. Alkol, aseton, benzin ve toluende çözünürken suda çözünmez. Suda çözünmeme ve suyu soğurmama özellikleri, nemli ortamlarda kullanımını kolaylaştırır. TNT, diğer güçlü patlayıcılar ile kıyaslandığında, görece kararlı bir bileşiktir.

TNT’nin patlama tepkimesi şöyledir;

2 C7H5N3O6 → 3 N2 + 5 H2O + 7 CO + 7 C

Tepkime ısıveren olmasına karşın aktivasyon enerjisi yüksektir.

Kullanım alanları[değiştir | kaynağı değiştir]

TNT, yaygın olarak bomba, mayın ve torpidolarda patlayıcı madde olarak kullanılır. Top şekline getirildiğinde, patlama sırasındaki sıkışmaya karşı koyar. Şoka dayanıklılığı patlayıcının fiziki haliyle ilgilidir. Bu nedenden dolayı buharla eritilen ve sıvı olarak bomba biçiminde dökülen TNT, kristal TNT'ye nazaran şoka karşı daha az duyarlıdır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

TNT, ilk kez 1863 yılında Alman kimyager Joseph Wilbrand tarafından sentezlendi. Uzun yıllar boyunca patlayıcı özelliği keşfedilmeyen TNT, boyar madde olarak kullanıldı. TNT’nin patlayıcı özelliğinin keşfiyle birlikte önce 1902 yılında Almanlar, 1907'de de İngilizler tarafından kullanıldı. Bileşik, günümüzde yaygın şekilde kullanılır.

Canlılar üzerine etkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

TNT'nin tozu cildin, tırnakların, saçın ve mukozanın sararmasına, deriye değmesi ise kaşıntılı egzama sebep olur. Nefesle veya yutma ile vücuda girmesi mide rahatsızlıklarına, zehirlenmeye, bazı kimselerdeyse böbrek ve idrar yolları hastalıklarına, hatta komaya sebep olur. Birinci dünya savaşı’nda TNT ile iç içe çalışan kadın cephane işçilerinin deri renklerinin sarardığı görülmüştür. Bu işçilere, derilerinin renginden dolayı “canary girls” (kanarya kızlar) denir.[4]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; PGCH isimli refler için metin temin edilmemiş (Bkz: Kaynak gösterme)
  2. ^ 2,4,6-Trinitrotoluene. inchem.org
  3. ^ Şablon:IDLH
  4. ^ http://www.bbc.co.uk/insideout/eastmidlands/series2/blast_chilwell_somme.shtml

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]