Koordinatlar: 41°22′39″K 29°12′48″D / 41.37750°K 29.21333°D / 41.37750; 29.21333

Struma Olayı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Struma Saldırısı
Koordinatlar 41°22′39″K 29°12′48″D / 41.37750°K 29.21333°D / 41.37750; 29.21333
Tarih 24 Şubat 1942 (1942-02-24)
Saldırı türü
Gemi batırma
Silahlar Torpido
Ölü 768 Yahudi mülteci
çoğu Bulgar 10 mürettebat
İşleyenler direkt - SSCB[1]
dolaylı - Romanya, Almanya, Birleşik Krallık, Türkiye

Struma Olayı veya Struma Fâciası, II. Dünya Savaşı sırasında Nazilerden kaçan Yahudileri Filistin'e götürmek üzere Romanya'dan yola çıkan Struma gemisinin İstanbul açıklarında Ş-213 Sovyet denizaltısı tarafından batırılmasıdır.

Arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

1940 yılında Nazi orduları Türkiye'nin Balkan sınırlarına dayanmışlardı. Naziler Polonya'da yürürlüğe koydukları Yahudi karşıtı yasaların benzerlerini müttefikleri Romanya'da da yürürlüğe koymuşlardı. 1941 yılına gelindiğinde Romanya'nın Yaş şehrinde 4 bin Yahudi'nin Nazilerce katledilmesiyle Romanya Yahudileri için Filistin'e gitmekten başka çare kalmamıştı.[2] Türkiye karasularını kullanarak Filistin'e kaçmayı planlayan Romanyalı zenginlerden ve entelektüellerden oluşan büyük bir Yahudi grubu bir araya getirdikleri para ile Struma isimli gemiyi Campania Mediteranea de Vapores Limitada isimli acenteden kiraladılar. Kiraladıkları bu geminin basında çıkan resimlerinde bir transatlantik fotoğrafı kullanılmıştı. Acente, aldatıldıklarını anlayan Yahudileri sakinleştirmek için, kendilerini götürecek geminin karasuları dışında beklediğini söylemişti.[3][4]

Struma, 1830 model bir motora sahip, 46 metre boyunda, Panama bandıralı bir Bulgar kömür gemisiydi.[5] 1867’de İngiltere'de Newcastle'daki bir tersanede inşa edilmişti ve 100 yolcu kapasitesi vardı. Balkan Savaşları'nda görevlendirilmiş, savaş sonrasında hayvan nakliyesinde kullanılmıştı.[3]

Geminin İstanbul'a ulaşması[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Aralık 1941'de Romanya'nın Köstence limanından yaklaşık 790 yolcu ve 10 mürettebatla yola çıkan Struma'nın dizel motoru İstanbul'a ulaşamadan açık denizde çatladı.[3] Yolcuların aralarında topladıkları para ve mücevherler karşılığında, yakından geçen bir geminin mürettebatı gemiyi onardı.[4] Gemi ikinci bir motor arızası sebebiyle 15 Aralık'ta İstanbul Boğazı'nda, Sarayburnu açıklarında demir atmak zorunda kaldı.[4]

Almanya'nın İstanbul başkonsolosu gemide salgın hastalık olduğu ihbarında bulundu ve Almanya tarafından yolcuların karaya çıkarılmaması için baskı yapıldı.[4] O dönemde Filistin'e Yahudi göçünü kısıtlayan Britanya'nın da baskısıyla ne geminin yola devam etmesine, ne de yolcuların karaya çıkmasına izin verildi. Zaten Ağustos 1938’de çıkarılan ve "tebaası oldukları devlet arazisinde yaşama ve seyahat bakımından baskılara tabi tutulan Musevilerin, bugünkü dinleri ne olursa olsun, Türkiye’ye girmeleri ve ikametleri yasaktır…" denilen 2/9498 sayılı kararname ile bu kapı kapatılmıştı.[6] Almanya ile müttefik olan Romanya gemiyi geri kabul etmedi.[7]

Tarihi geçmiş Filistin vizesi bulunan birkaç yolcu Birleşik Krallık hükümetinin onayıyla, Martin Segal ve ailesi de ABD'nin ricası üzerine Vehbi Koç'un aracı olup Türkiye hükûmeti nezdindeki girişimleriyle gemiden indirildi.[4] Segal, Standard Oil Company of New York isimli bir ABD petrol şirketinin Romanya müdürüydü.[4] Vehbi Koç ise aynı şirketin Türkiye temsilcisi idi. Koç, Segal ailesi için İçişleri Bakanı Faik Öztrak ve İstanbul Emniyet Müdürü İhsan Sabri Çağlayangil ile bir dizi görüşme yapmıştı.[4]

Kıyıda bekleyiş[değiştir | kaynağı değiştir]

9 hafta boyunca kıyıda demirli vaziyette bekleyen gemiye Kızılay ve İstanbul'daki Yahudi toplumu tarafından yardım malzemeleri ulaştırıldı.[7] Yardımları İstanbul'daki Yahudi toplumunun önderlerinden Simon Brod ve Rifat Karako organize ediyordu.[4] Struma'nın arızalı olan motoru da tamir edilmek üzere söküldü.[4]

Olay esnasında 15 yaşında olan ve yardım faaliyetlerinde görev alan, Türkiye Yahudisi iş adamı İshak Alaton, Kızılay tarafından yapılan yardımların göstermelik olduğunu, yardımın büyük kısmının Türkiye Yahudi toplumu tarafından toplandığını belirtiyor. Alaton, kendisi ile yapılan bir mülakatta, ayrıca, geminin halatlarının gizlice kesilerek içerisindekilerin ölüme terk edildiğini iddia ederek, bu olay dolayısıyla Türkiye'nin özür dilemesi gerektiğini ifade etmiştir.[7]

Batırılma[değiştir | kaynağı değiştir]

1. Geminin demir attığı konum
2. Geminin batırıldığı konum (41º23'K, 29º13'D

Gemide kalan yolcuların akıbeti ile ilgili haftalar süren müzakereler sonuç vermeyince, 23 Şubat 1942'de Türkiye hükümeti, motoru halen çalışmayan gemiyi Karadeniz'de Şile açıklarına çektirdi. Gece boyunca sürüklenen gemi, 24 Şubat sabahı büyük bir patlamanın ardından battı. 103'ü çocuk olmak üzere 768 kişi öldü. Sadece David Stoliar adlı 20 yaşında bir yolcu ve Ivanof Diko isimli ikinci kaptan sağ kurtuldu. Stoliar ve Diko sabaha kadar bir tahta kirişe tutunarak hayatta kalmaya çalıştılar. İkili bu sırada donmak üzereydi. Daha sonra tüm umutları tükenen Diko kendini akıntıya bıraktı ve yaşamına son verdi. Stoliar ise çaresizlikten bileklerini kesmek istedi ancak donmak üzere olan elleri çakıyı açamadı. Ölmek üzereyken Türkiye'ye ait 12 kürekli kurtarma kayığı tarafından bulundu ve karaya çıkartıldı.[7]

Uzun yıllar geminin neden battığı bilinemedi. Sağ kurtulan tek yolcu olan David Stoliar, İsrail Silahlı Kuvvetler Radyosu'na verdiği bir demeçte geminin Türkiye'ye ait bir torpido botunun açtığı ateş ile batırıldığını iddia etti.[8] 1960'larda Sovyet arşivlerinden çıkan belgeler ışığında Struma'nın Sovyet denizaltısı Shch-213 tarafından torpido ile vurularak battığı anlaşıldı.[9][10] Aynı denizaltı 23 Şubat akşamı Türkiye'ye ait kargo gemisi Çankaya'yı da batırmıştı.[10][11] Sovyet denizaltısı Nazi Almanyası'na stratejik malzeme akışını önlemek amacıyla Karadeniz'e giren tüm tarafsız ya da düşman gemilerini batırması yönündeki gizli talimatı yerine getiriyordu.[12] Struma'nın batırılması hadisesi Sovyet askerî arşivlerine şu şekilde işlendi:[13]

24 Şubat 1942 sabahı Teğmen D.M.Denejko ve Siyasi Komiser A.G.Rodimatzav komutasındaki Sc-213 denizaltısı, 7 bin ton ağırlığında ve korumasız vaziyetteki düşman gemisi Struma'ya rastladı. Denizaltıdan 1118 metreden atılan torpido hedefini vurdu ve gemiyi batırdı. Harekât sırasında Astsubay Başçavuş V.D.Çernov, takım komutanı Çavuş G.G.Nusov ve torpido operatörü Er I.M.Filtov üstün cesaret örneği sergilemişlerdir.

Yorumlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Konuyla ilgili "Death on the Black Sea" adlı detaylı bir araştırma kitabı kaleme alan yazarlar Douglas Frantz ve Catherine Collins, Struma'nın akibetinden İngiltere, Türkiye ve Sovyetler Birliği'nin sorumlu olduğunu belirtirler. Buna göre İngiltere, Yahudi yerleşimcilerin Filistin'e gitmeleri için onlara gerekli izinleri çıkartmaması sebebiyle, Türkiye ise tartışmalı tarafsızlık politikasını sürdürme ve Yahudi karşıtı Nazilere şirin gözükmek pahasına mültecilerin topraklarına girmesine izin vermeyerek, Sovyetler birliği ise Karadeniz'de Nazi donanmasının faaliyetlerine son verme gerekçesiyle tarafsız ülkelere ait gemileri batırmasıyla yaşanan ölümlerden sorumludur.[14]

Alternatif yorumlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Rus tarihçi Mihail Kojemyakin 15 Mayıs 2010 tarihli tarih çalışmasında arşivlerde konuyla ilgili belgeleri inceledikten sonra Struma Olayına dair alternatif bir bakış açısı ortaya koymuştur.[15] Buna göre genç komutan Denejko bir önceki gün başarıyla batırdığı Çankaya gemisinin tonajını yaklaşık 300 GRT olarak ve bandırasını gayet doğru şekilde kayıtlara geçirmiştir. Ancak ertesi gün batırdığı gemiye dair kayıtlarda Moskova saatine göre sabah 10.30 sularında görülen geminin 3 knot hızda ilerlediği, 7 bin GRT ağırlığında olduğu ve muhtemelen Bulgaristan bandıralı olduğu yazılmaktadır. Atılan tek torpidoyla batırılan geminin Struma olduğuna tek kaynak Sovyet tarihçi G.I. Vanayev'in 1978 yılında yazdığı Büyük Anayurt Savaşında Chernomorets kitabıdır. Ancak Struma gemisinden sağ kurtulan Stolyar'a göre Struma'da meydana gelen patlama sabahın ilk ışıklarıyla beraber yaşanmıştır. 24 Şubat 1942 sabahı İstanbul'da güneş sabah 06:47'de doğmuştur. Yolcuların çoğu güvertenin altındaki bölümde uyumakta oldukları için patlamayla beraber uyurken gemiyle beraber suların derinliklerine gömülmüştür. Ayrıca İsrailli gazeteci D. Malkin tarafından 1970'lerde denizaltında görev yapan eski bir askerle çalışmakta olduğu Leningrad uçak motoru fabrikasında görüşmüş, buna göre denizaltının Çankaya'nın ardından peşine düştüğü bir başka gemiyi vuramadığı cevabıyla karşılaşmıştır. Ayrıca denizaltı komutanının da konuyu araştırmak istediği ancak denizaltısının 24 Mart 1942 tarihinde Tuapse'de yaşadığı hava saldırısında öldüğü için araştırmasının yarım kaldığını belirtir. Struma'nın belirtilen hızda olmadığı, yanlış tonaj rapor edildiği ve önceden Panama bandıralı şekilde ilerlediğinden hareketle Mihail Kojemyakin, Struma'nın denizaltı torpidosu yüzünden değil gemideki bir patlama sonrasında batmış olma ihtimalinin kuvvetli olduğunu öne sürmektedir.

Sonuçlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Olaydan sonra dönemin başbakanı Refik Saydam "Biz bu hususta elimizden gelen her şeyi yaptık. Maddî, manevî en ufak mesuliyetimiz yoktur. Türkiye, başkaları tarafından arzu edilmeyen insanlara meclâ olamaz. Türkiye, başkaları tarafından arzu edilmeyen inanlar için vatan hizmeti göremez. Bizim tuttuğumuz yol budur. Kendilerini bu sebepten İstanbul’da alıkoyamadık." dedi.[16]

Struma Olayı, daha önce gerçekleşen Patria Olayı ile birlikte Yahudi yeraltı örgütlerinin Filistin'deki Britanya mandasına karşı saldırılarını şiddetlendirmesinde önemli bir kilometre taşı oldu.[17] Bu örgütlerden biri olan Lehi, olayların sorumlusu olarak Filistin Yüksek Komiseri Harold MacMichael'ı gösterdi. Lehi üyesi iki genç Britanya'nın bu faciadaki sorumluluğu nedeniyle Lord Moyne'u öldürdüler.[18]

Struma faciası için Türkiye'de ilk resmi anma, Kültür ve Turizm Bakanı Ömer Çelik'in hükûmet adına katılımı ve taziye konuşması ile 24 Şubat 2015'te gerçekleşti.[19]

Popüler kültürde Struma[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Aksi yönde iddialar için Bakınız Alternatif Yorumlar
  2. ^ "'Türk Schindleri' efsaneleri". 17 Şubat 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Şubat 2012. 
  3. ^ a b c Hür, Ayşe (1 Mart 2015). "73 yıldır kanayan yara: Struma Faciası". Radikal gazetesi. 2 Mart 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Haziran 2020. 
  4. ^ a b c d e f g h i Struma'nın intikamı mı? 18 Ekim 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. HaberTurk.com. Erişim: 25 Şubat 2012.
  5. ^ Chronik des Seekrieges 1939-1945, Jürgen Rohwer, Gerhard Hümmelchen, 1968, s.223 Chronik des Seekrieges 1939-1945
  6. ^ RUSSO, Marsel. "St. James’ten Struma’ya: Ateşe itilenler" Şalom Gazetesi 21 Şubat 2018, İnternet sürümü. <http://www.salom.com.tr/haber-105938-st_jamesten_strumaya_atese_itilenler.html 16 Eylül 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.>.
  7. ^ a b c d Deliklitaş, Murat. "Ankara emir verdi, 768 Musevi öldü." Radikal Gazetesi 24 Şubat 2012, İnternet sürümü. <http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalDetayV3&ArticleID=1079802&CategoryID=77 29 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.>. Arşiv. <http://www.webcitation.org/65hZiRCmn>.
  8. ^ "Sağ kurtulan tek adam "Türkler torpilledi," diyor". 2 Eylül 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2012. 
  9. ^ Rohwer, Jürgen (1997). Rohwer, Jürgen (1997), Allied submarine attacks of World War Two: European theatre of operations, 1939-1945. Naval Institute Press s.107. s. 107. 
  10. ^ a b ShCh-213 28 Ekim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Uboat.net. Erişim: 24 Şubat 2012.
  11. ^ Rohwer, Jürgen (1997). Allied submarine attacks of World War Two: European theatre of operations, 1939-1945. Naval Institute Press. sf. 107.
  12. ^ D. Frantz, C. Collins, Death on the Black Sea: The Untold Story of the Struma and World War II's Holocaust at Sea, HarperCollins, 2003, s. 254 ISBN 0-06-621262-6
  13. ^ D. Frantz, C. Collins, Death on the Black Sea: The Untold Story of the Struma and World War II's Holocaust at Sea, HarperCollins, 2003, ISBN 0-06-621262-6 s.253 içindeki metnin aslı şu şekildedir:
    On the morning of 2/24/1941 the sub SC 213 under the command of Lieutenant D.M. Denezhko and Political Commissar A.G. Rodimatzav sighted the enemy freighter Struma, of 7,000 tons and no defences. The submarine launched a torpedo from a distance of 1111.8 meters that found its target and sunk the ship. Sergeant Major V.D. Tchernov, unit leader Sergeant G.G. Nusof, and torpedo operator Sailor I.M. Filtov showed courage during the operation.
  14. ^ D. Frantz, C. Collins, Death on the Black Sea: The Untold Story of the Struma and World War II's Holocaust at Sea, HarperCollins, 2003, s. 255
    The tragic events that led to the sinking of the Struma had unfolded not only on the Bosporus, but in the marble corridors of power in London, Ankara, and Moscow. The passengers were victims of the British geopolitical strategy of keeping the Arabs pacified, the Turkish insistence on maintaining the façade of neutrality, and the heartless pragmatism of the policy of Stalin and the Soviets to starve the German war machine. All three of these countries sacrificed the men, women, and children of the Struma.
  15. ^ İlgili araştırma makalesi (Rusça) 6 Mayıs 2021 tarihinde erişilmiştir
  16. ^ Ayşe, Hür (16 Nisan 2011). Azınlıklar Nasıl Azınlık Oldu (DOC). Uluslararası Nefret Söylemi Konferansı. Agos. Erişim tarihi: 27 Nisan 2012. 
  17. ^ "Palestine: World War II". 12 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Encyclopædia Britannica. Erişim: 24 Şubat 2012.
  18. ^ 17.12.1999 / Cumhuriyet Gazetesi
  19. ^ Uygar, Gültekin. "Struma faciası için ilk resmi anma" Agos gazetesi 24 Şubat 2015, İnternet sürümü. <http://www.agos.com.tr/tr/yazi/10682/struma-faciasi-icin-ilk-resmi-anma 24 Haziran 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.>.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]