Hipotermi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Hipotermi
Makinali Tüfek.jpg
Enver Paşa'nın komuta ettiği, 1914 ve 1915 kışındaki Sarıkamış Harekâtı boyunca binlerce Osmanlı askeri hipotermi nedeniyle öldü.
Uzmanlık Acil tıp Bunu Vikiveri'de düzenle
Belirtiler
Risk faktörü Sarhoşluk, hipoglisemi, anoreksiya, ilerlemiş yaş[1]
Tanı Belirtiler veya vücut sıcaklığının 35 °C (95 °F) altına düşmesi[1]
Tedavi
Ölüm Senede 1.500 (ABD)[1]

Hipotermi, 36-37 °C olan normal vücut sıcaklığının, 35 °C'den aşağı düşmesi hâlinde meydana gelen durum.[1] Genellikle yağmur, rüzgâr, kar veya soğuk suya maruz kalma gibi faktörler tarafından tetiklenir.[2]

İnsan vücudu bulunduğu ortamla ısı alışverişine girer ve bu alışverişten ortamın sıcaklığına göre etkilenir. Ortam sıcak ise vücut ısınır, soğuk ise üşür. Örneğin; bir insan soğuk suya çıplak olarak girdiğinde vücudu suya hızla ısısını verir ve vücut sıcaklığı düşer. En sıcak havalarda bile çok uzun süre suda kalındığında üşüme olmasının nedeni budur. Ayrıca, birçok deniz kazasında (Titanik kazası gibi) çok kişi boğulmadan ziyade vücut sıcaklığının düşmesinden dolayı, yani hipotermi yüzünden ölmüştür. Vücudun bu ısı alışveriş hızı, ortamlar arasındaki ısı taşınım katsayısına göre değişir. Örneğin, vücut denizde normal havadakine göre daha hızlı ısı kaybeder, çünkü denizin ısı taşınım katsayısı değeri daha yüksektir. Bir insan cıva dolu bir havuza düşse 5-10 dakika sonra hipotermiden ölür, çünkü cıvanın ısı taşınım katsayısı değeri, denize göre çok daha yüksektir. Bir insanın ısı kaybı başladığında vücudun standart sıcaklık seviyesi düşer. 20-28 santigrat derecede bilinç kaybı, daha aşağı düşüşlerde ölüm gerçekleşir.

Hafif hipotermi vakalarının tedavisi ve kontrol edilmesi sıcak içecekler, sıcak kıyafetler ve fiziksel aktivite yoluyla yapılabilir.[1] Orta derecede hipotermiye sahip olanlarda ise genellikle sıcak battaniyeler ve ısıtılmış intravenöz sıvılar kullanılması tavsiye edilir.[1] Orta veya ağır hipotermiye sahip bireylerin yavaşça hareket ettirilmesi gerekmektedir.[1] Ağır hipotermi vakalarında, ekstrakorporeal membran oksijenasyonu ve kardiyopulmoner bypass kullanılmalıdır. Kişinin nabzı olmadığı durumlarda ise kalp masajı yukarıdaki yöntemlerin yanında endikedir.[1] Yeniden ısıtılma süreci, genellikle kişinin vücut sıcaklığı 35 °C (95 °F)'nin üstüne çıkana kadar devam ettirilir.[1] Eğer kişinin vücut sıcaklığında düzelme olmazsa veya kanındaki potasyum seviyesi herhangi bir zamanda mmol/litreden fazlaysa kalp masajı kesilebilir.[1]

Hipotermi, sadece Amerika Birleşik Devletleri'nde her yıl en az 1.500 ölüme sebep olmaktadır. Türkiye'de ise hipoterminin yıllık olarak sebep olduğu ölümlere dair bir istatistik yoktur, ancak hipotermi kaynaklı ölümler Suriye mülteci kriziyle birlikte artmıştır.[3] Hipotermi, erkek ve yaşlılarda daha yaygındır.[4] Hipotermi geçirmekte olan birinin hayatta kaldığı en düşük vücut sıcaklıklarından biri, İsveç'te 7 yaşında bir kızın neredeyse boğulurken sahip olduğu 13 °C (55 °F)'dir.[5] Ekstrakorporeal membran oksijenasyonunun ve kardiyopulmoner bypass'in kullanıldığı kişilerdeki hayatta kalma oranı %50 civarındadır.[1] Hipotermi kaynaklı ölümler, tarihteki birçok savaşta önemli bir rol oynamıştır.[1] Terim, Yunanca "altında" anlamına gelen ὑπο (hupo) ve "ısı" anlamına gelen θερμία (thermí) kelimelerinin birleşmesiyle oluşturulmuştur. Hipoterminin zıttı, başarısız termoregülasyon nedeniyle vücut sıcaklığının artması hâlinde meydana gelen bir durum olan hipertermidir.[6][7]

Sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Hipotermi sınıflandırması
İsviçre Sistemi[8] Belirtiler Seviye[9] Sıcaklık
Derece 1 Uyanık ve Titreme Hafif 32-35 °C (90-95 °F)
Derece 2 Uykulu ve Titreme yok Orta 28-32 °C (82-90 °F)
Derece 3 Bilinç ve Titreme yok Şiddetli 20-28 °C (68-82 °F)
Derece 4 Yaşam Belirtisi Yok Çok Ağır <20 °C (68 °F)

Hipotermi genellikle vücut sıcaklığının 35.0 °C (95.0 °F) altına düştüğü durumlarda, iç organların sıcaklıkları baz alınarak sınıflandırır.

Bir diğer sınıflandırma sistemi ise İsviçre Derecelendirme sistemidir. Bu yöntem iç organların sıcaklık durumuna göre verdiği tepkilerden yola çıkarak sınıflandırma yapar. Sağ tarafta Hipotermi İsviçre Derecelendirme sistemine ait detaylı tablo yer almaktadır.

Paradoksal soyunma[değiştir | kaynağı değiştir]

Orta ve şiddetli hipotermi vakalarının yüzde yirmi ilâ ellisinde paradoksal soyunma görülmektedir. Bu durum şiddetli hipotermi geçiren bireylerin akıllarının karıştığı için ısındıklarını hissetmeleri ve bunun sonucunda kıyafetlerini çıkarması olarak tanımlanır. Hipotermi ölümlerinde gerçekleşen paradoksal soyunma bazen hatayla cinsel taciz olarak yorumlanmaktadır.

Ayrıca çoğunlukla iç ortamda ölen hipotermik insanların ölmeden hemen önce yatakların altı ya da dolapların arkasına saklandığı gözlemlenmiştir. Bu davranışa İngilizcede "Terminal burrowing behaviour" denir ve paradoksal soyunma ile yakından ilgili olduğu düşünülmektedir. Araştırmacılar, bu davranışın ilkel bir hareket olduğu ve son bir çaba olduğunu düşünmektedir.

Epidemiyoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

1995 ve 2004 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri'nde, yılda ortalama 1.560 hipotermiyle bağlantılı acil servis vakası gerçekleşti ve 1999 ile 2004 yılları arasında hipotermi nedeniyle yılda ortalama 647 kişi öldü.[10] ABD'de 1999 ve 2002 yılları arasında rapor edilmiş hipotermiden kaynaklı ölümlerin %49'u 65 yaş ve üstü, üçte ikisi ise erkeklerden oluşuyordu. Ölümlerin %63'ü kurbanların işleriyle ilgili değildi ve ölen kişilerin %23'ü kendi evlerinde ölmüştü. Aynı yıllar arasında, hipotermi en çok Ekim'den Mart'a kadar olan sonbahar ve kış aylarında görüldü. Birleşik Krallık'ta her yıl ortalama 300 hipotermi kaynaklı ölüm gerçekleşirken aynı sayı Kanada'da 8.000'dir.[11] Türkiye'de ise hipoterminin yıllık olarak sebep olduğu ölümlere dair bir istatistik yoktur, ancak hipotermi kaynaklı ölümlerin Suriye mülteci kriziyle birlikte arttığı bilinmektedir.[3]

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Napolyon'un ordularının Rusya'dan çekilmesi, 1812

Hipotermi, tarih boyunca M.Ö 218'de Hannibal'ın İkinci Pön Savaşı'nda ordusunun yarısını kaybetmesinden Napolyon'un ordularının 1812'de Rusya'da neredeyse tamamen yok olmasına kadar birçok askerî harekâtın başarısında veya başarısızlığında önemli bir rol oynadı. Hipotermi; konfüzyon yoluyla askerlerin kafaları karışmış bir şekilde dolaşmalarına sebep olurken bazı askerler bilinçlerini yitirdi ve öldü, diğer birçoğu ise titremeden ve durumlarının ilerlemesiyle uyuşukluktan muzdarip oldu. Hipotermi sebebiyle yürüyemeyecek kadar zayıf düşen bazı askerler dizlerinin üzerine çökerken bazıları ölüme direnip bir süre bu şekilde beklediler. Nabzı zayıf ve tespit edilmesi zor olan askerlere nadiren gerekli tedavi verildi ve bazı askerlerde inleme başladı.[12] Hipotermiden kaynaklı askerî kayıpların gidişatını önemli derecede etkilediği başka bir harekât ise Enver Paşa tarafından komuta edilen, 1914 ve 1915 kışındaki Sarıkamış Harekâtı'ydı. Harekât boyunca binlerce Osmanlı askeri hipotermi nedeniyle öldü.[13] Rusya'daki hipotermi kaynaklı askerî can kayıpları birinci ve ikinci dünya savaşları boyunca devam etti ve özellikle Stalingrad Muharebesi sırasında zirveye ulaştı.[14]

Hipotermi kaynaklı sivil ölümlerinin yaşandığı olayların örnekleri arasında RMS Titanic[15] ve RMS Lusitania'nın batması,[16] daha güncel olaylar arasında ise MS Estonia'nın batışı verilebilir.[17]

Antarktik kâşifleri de hipotermi vakaları ile karşılaştı; Ernest Shackleton ve ekibi vücut sıcaklıklarını "evde ölüm anlamına gelen 94.2°F" (34.6°C) olarak ölçtüler, ancak bu ölçüm muhtemelen çekirdek vücut sıcaklığından ziyade oral sıcaklıklardan bahsediyodu, ve bu da hafif hipotermiye karşılık gelmektedir. Robert Falcon Scott'un ekibinin bir parçası olan Atkinson, hipotermi nedeniyle konfüzyon geçirdi.[12]

II. Dünya Savaşı sırasındaki Nazi insan deneylerinin bir parçası da birçok kurbanın uğruna öldürüldüğü hipotermi deneyleriydi. Bu dönem boyunca belgelenmiş 360 ila 400 deney ve bu deneylerin uygulandığı 280 ila 300 denek vardı, yani bazı kurbanların üzerinde birden fazla deney yapılmıştı. Kurbanların hayatta kaldığı deneylerden sonra çeşitli yeniden ısıtılma yöntemleri denendi, bu yöntemlerin arasında kurbanları kaynar suya fırlatmak da bulunuyordu.[18]

Diğer hayvanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsanlar dışındaki birçok hayvanın kış uykusu ve uyuşukluk sırasında hipotermiye yakalandığı gözlemlenmiştir.

Mikroskobik çok hücreli organizmalar olan su ayıları, hücre zarlarına zarar verecek kristalleşmeyi önlemek için iç sularının büyük kısmını şeker trehalozu ile değiştirerek düşük sıcaklıklarda donmaya dayanabilirler.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Brown, Douglas J.A.; Brugger, Hermann; Boyd, Jeff; Paal, Peter (15 Kasım 2012). "Accidental Hypothermia". New England Journal of Medicine (İngilizce). 367 (20): 1930-1938. doi:10.1056/NEJMra1114208. ISSN 0028-4793. 
  2. ^ "NHS Hipotermi" (PDF). 19 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). 
  3. ^ a b Sönmez, Feruza Turan. "Soğuk ve Sıcak Acilleri" (PDF). 23 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  4. ^ The 5-minute sports medicine consult. 2nd ed. Mark D. Bracker. 2012. s. 320. ISBN 978-1-4511-4812-1. OCLC 1062261000. 
  5. ^ Radio, Sveriges. "Remarkable recovery of 7-year-old girl - Radio Sweden". sverigesradio.se (İngilizce). 21 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Nisan 2021. 
  6. ^ Axelrod, Yekaterina K.; Diringer, Michael N. (Mayıs 2008). "Temperature Management in Acute Neurologic Disorders". Neurologic Clinics (İngilizce). 26 (2): 585-603. doi:10.1016/j.ncl.2008.02.005. 8 Mart 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  7. ^ Laupland, Kevin B. (Temmuz 2009). "Fever in the critically ill medical patient:". Critical Care Medicine (İngilizce). 37 (Supplement): S273-S278. doi:10.1097/CCM.0b013e3181aa6117. ISSN 0090-3493. 
  8. ^ Brown, DJ; Brugger, H; Boyd, J; Paal, P (15 Kasım 2012). "Accidental hypothermia". The New England Journal of Medicine. 367 (20). ss. 1930-8. doi:10.1056/NEJMra1114208. PMID 23150960. 
  9. ^ Marx, John (2006). Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice. Mosby/Elsevier. s. 2239. ISBN 978-0-323-02845-5. 
  10. ^ "Hypothermia-Related Mortality – Montana, 1999–2004" (İngilizce). 24 Nisan 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  11. ^ "BMJ Best Practice" (İngilizce). bestpractice.bmj.com. 15 Kasım 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  12. ^ a b Guly, H (Ocak 2011). "History of accidental hypothermia". Resuscitation. 82 (1). ss. 122-5. doi:10.1016/j.resuscitation.2010.09.465. PMC 3060344 $2. PMID 21036455. 
  13. ^ Erickson, Edward J. (2001). Ordered to die : a history of the Ottoman army in the First World War. Westport, CT: Greenwood Press. ss. 59-60. ISBN 978-0-313-09558-0. OCLC 501300478. 
  14. ^ Marx, John (2010). Rosen's emergency medicine: concepts and clinical practice 7th edition (İngilizce). Mosby/Elsevier. s. 1868. ISBN 978-0-323-05472-0. 
  15. ^ "Findings: Titanic victims in 'cold shock'". 24 Mayıs 2002. 29 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  16. ^ Updike, John (1 Temmuz 2002). "Remember the Lusitania". 29 Kasım 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Haziran 2021. 
  17. ^ Soomer H, Ranta H, Penttilä A (2001). "Identification of victims from the M/S Estonia". International Journal of Legal Medicine. 114 (4-5). ss. 259-262. doi:10.1007/s004140000180. PMID 11355406. 
  18. ^ Berger, RL (17 Mayıs 1990). "Nazi science--the Dachau hypothermia experiments". The New England Journal of Medicine. 322 (20). ss. 1435-40. doi:10.1056/NEJM199005173222006. PMID 2184357. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. Hipotermi makale11 Temmuz 2019 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  2. Yenidoğan Hipotermi