Seyitler, Artvin

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Seyitler
Ülke Türkiye Türkiye
İl Artvin
İlçe Merkez
Coğrafi bölge Karadeniz Bölgesi
Nüfus
 (2000)
 • Toplam 1.392
Zaman dilimi UTC+03.00 (UDAZD)
İl alan kodu 0466
Posta kodu 08100
Resmî site
-

Seyitler (Gürcüce: სვეტი; "translit.: "svet'i"), Artvin ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür. Eski adı Sveti'dir. Seyitler köyü ayrıca eski Svetibari (სვეტიბარი) ile Lomaşeni (ლომაშენი) köylerini de kapsamaktadır. Köyün merkezi Artvin kentinin merkezine yaklaşık 10 km uzaklıktadır.

Köyün eski adı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bugün Seyitler adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Sveti’dir. Gürcüce bir ad olan Sveti (სვეტი) “sütun”, “dikit” anlamına gelir. Köye bu ad köydeki sütun görünümlü doğal kayalıklardan dolayı da verilmiş olabilir. Sveti kelimesi kule benzeri yapı anlamına da gelmektedir. Nitekim Gürcistan’ın Mtsheta kentindeki Svetitshoveli Katedrali adını yapının içindeki kule benzeri yapıdan almıştır. "Sveti" kelimesi eski Gürcücede "sueti" (სუეტი) biçiminde de yazılıyordu. Gürcistan’da Kartshi köyünde tepesinden küçük bir kilise inşa edilmiş olan sütun benzeri kaya Katshis sveti (კაცხის სვეტი) adını taşımaktadır. Ayrıca Gürcistan'ın İmereti bölgesinde, "yüksek dikit" anlamına gelen Svetmağali (სვეტმაღალი) adında bir köy bulunmaktadır.

Sveti adı Türkçeye Suvet olarak girmiştir. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında köyün eski adını Suvet (سووەت) olarak yazmıştır.[1] 93 Harbi’nde (1877-1878) Artvin bölgesini ele geçirmiş olan Ruslar, 1886 yılındaki nüfus sayımında bu yer adını Gürcücesine uygun biçimde Svet (Свет) olarak kaydetmişlerdir. Sveti aynı zamanda bir nahiyenin adıydı ve bu nahiyede, Gürcücesi Svetibari (სვეტიბარი) olan ve "Sveti düzü" anlamına gelen, Rus yönetiminin Sveti-bar (Свети-Бар) olarak kaydettiği başka bir köy vardı.[2][3] Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında Svetibari’nin adını Svetbar (صوطبار) yerine sehven Svetyar (صوطیار) biçiminde yazmıştır.[1]

Coğrafi konumu[değiştir | kaynağı değiştir]

Seyitler köyü Artvin kentinin hemen yakınında, kuzeydoğusunda yer alır. Artvin kenti merkezine yaklaşık 10 km uzaklıktadır. Köyün alt kısmındaki düzlük eskiden ayrı bir köydü ve “Sveti Düzü” anlamında Gürcüce Svetibari adını taşıyordu. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında bu düzlükten "Süvet Düzü" olarak söz etmiştir.[3] Bugün bu düzlük de Seyitler köyünün bir parçasıdır. Artvin kent merkezi Çoruh Nehri’nin güney yakasında, sol kıyısında kalırken, Seyitler köyü nehrin sağ yakasında yer alır. Artvin kentiyle Seyitler köyü nerdeyse birleşmiştir. Nitekim Artvin kentinde kurulmuş olan Çoruh Üniversitesi yerleşkesi Seyitler köyünde bulunmaktadır.

Sveti, önemli bir tarihsel yol üzerinde bulunmaktadır. Batum-Ardahan yolu olarak bilinen bu tarihsel yol Gürcistan’ın Batum kentinden başlıyor, Maradidi köyünden Çoruh Nehri’ni izleyerek Borçka’ya ulaşıyordu. Borçka’dan Adagül (Adaguli) köyünden tırmanarak Sveti köyüne ulaşıyordu. Burada yol ikiye ayrılıyor, bir kolu Çoruh Nehri kıyısındaki Svetibari üzerinden Artvin kent merkezine, diğer kolu da yeniden yükselerek Berta Köprüsü’nden Ardahan’a doğru devam ediyordu.[4]

Demografi[değiştir | kaynağı değiştir]

Sveti köyünde kadın ve erkek birlikte nüfus sayımı ilk kez Rus yönetimi sırasında yapılmıştır. 93 Harbi’nde Klarceti bölgesini ele geçiren Rusların 1886 yılında yaptığı nüfus sayımına göre köyde 112 kişi yaşıyordu. Sveti sadece bu köyün adı değil, bu köyle birlikte birkaç köyü de kapsayan bir nahiyenin de adıydı. Bu sayımda Sveti nahiyesinin nüfusu ise, 1.268 kişiden oluşuyordu. Bu nahiyenin sınırları içindeki köylerden biri olan Svetibari köyünde ise 78 kişi yaşıyordu. Sveti ve Sveti-bari köylerinin nüfusunun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. 1907 yılına gelindiğinde Sveti’nin nüfusu 105, Svetibari’ninki 112 kişiden oluşuyordu. 1907 yılında iki köyün de nüfusunun Müslüman Gürcü olarak kaydedilmiş olması dikkat çekicidir.[2][5] Bu farklılığın nedeni, köylerin nüfusunun Müslüman olması nedeniyle 1886'da “Türk” olarak kaydedilmiş olmasıyla ilişkili olabilir. Yaklaşık yirmi yıl içinde Svetibari’nin nüfusu artarken, Sveti köyünün nüfusunda fazla bir değişiklik olmamıştır.

Sveti köyünün yeniden Türkiye sınırları içinde kalmasından yaklaşık beş yıl sonra, 1926 tarihli nüfus sayımına göre köyde 26 hanede 151 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun 81’i erkek, 70’i kadındı. Bu tarihte eski Sveti-bari (Sutayar) ve Lomaşin (Lomaşeni) köyleri birer mahalle olarak Sveti köyüne bağlanmıştı. Bu nüfus sayımında hane başına ortalama 5,8 kişi düşmesi ailelerin kalabalık olmadığını göstermektedir.[6]

Son tespite göre Seyitler köyünde 746'sı erkek ve 1.432'si kadın olmak üzere 2.178 kişi yaşamaktadır.[7]

Yıllara göre köy nüfus verileri
2019 2.394
2010 1.560
2007 1.202

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Tao-Klarceti’nin bir parçası olan Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biri olan Sveti’nin ne zaman kurulduğu bilinmemektedir. Bulunduğu bölge itibarıyla köy erken ortaçağda ve geç ortaçağda Gürcü krallıkları ve prenslikleri sınırları içinde kalıyordu. Nitekim köydeki Meryem Ana Manastırı, 10. yüzyılda Gürcü Krallığı döneminde kurulmuştur. Bu da Sveti’nin daha 10. yüzyılda önemli bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Sveti, 16. yüzyılın sonlarında, Gürcü atabegler devleti olan Samtshe-Saatabago topraklarını ele geçiren Osmanlı Devleti egemenliğine girdi ve Osmanlıların kurduğu Çıldır Eyaleti içinde yer aldı.

Yaklaşık üç yüz yıl Osmanlı yönetimi altında kalan Sveti’yi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan galip çıkan Ruslar ele geçirdi. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus sayımına göre Sveti, Batum oblastının Artvin sancağına (okrug) bağlı Artvin kazasında (uçastok) yer alıyordu. Sveti aynı zamanda Sveti nahiyesinin de merkeziydi. Sveti nahiyesi ise, Sveti köyü dışında "Aglaha" (Аглаха), "Vazria" (Вазриа), "Varaçkan" (Варачкан), "Sveti-Bar" (Свети-Бар) ve "Tolgom" (Тольгом) köylerini kapsıyordu. Sveti köyü 1910 yılında da aynı idari konuma sahipti.[2][5]

Sveti, I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921’de Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Türk birlikleri Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini ele geçirdi, ama Batum'da tutunamadı. Ankara Hükümeti'nin 16 Mart 1921'de Sovyet Rusya'yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Sveti’nin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiye’ye bırakıldı.[8]

Türkiye’ye bırakılmasından dört yıl sonra Sveti’nin adı Seyidler (Seyitler) olarak değiştirildi. Aynı dönemde ayrı bir köy olan Svetibari’ye de Subaşı adı verildi. Bu tarihte Sveti ve Svetbari Artvin vilayetinin Artvin kazasına bağlı köylerdi. 1926 yılında Svetbari ile Lomaşeni’nin (Milletbağı) köy statüleri kaldırılarak Seyitler köyüne bağlanmıştır.[6][9]

Tarihsel yapılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Seyitler köyünde Meryem Ana’ya adanmış Sveti Manastırı 10. yüzyılda inşa edilmiştir. Manastırın varlığı, burada yazılmış olan elyazmalarına düşülen notlar sayesinde bilinmektedir. Bu yazmalar ayrıca manastırın Meryem Ana adına kurulduğunu da göstermektedir. Manastır ana kilise ile bir küçük kiliseden oluşuyordu. Manastırın ana kilisesi olan Sveti Kilisesi, üç nefli bazilikadır. Günümüze sadece yıkıntıları kalmıştır. Ayrıca köyde bir köy kilisesi bulunmaktadır. Bu kilisenin duvarları günümüze ulaşmıştır.[10][11]

Altyapı bilgileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 112.
  2. ^ a b c "Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça)
  3. ^ a b Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 217, ISBN 9789944197526.
  4. ^ Osman Aytekin, “Artvin İli Çoruh Vadisindeki Tarihi Yollar ve Kültür Varlıkları Yüzey Araştırması - 2001”, 20. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara, 2002, 1. Cilt, s. 8, ISSN: 1017-7663
  5. ^ a b Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları, 2019, Tiflis, s. 45, ISBN 9789941485244.
  6. ^ a b Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 140, ISBN 9789944197526.
  7. ^ "Artvin Merkez Seyitler Köyü Nüfusu". Erişim tarihi: 3 Nisan 2020.
  8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
  9. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 243, ISBN 9786055708856
  10. ^ Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 149, ISBN 9789941478178.
  11. ^ “Sveti Kilisesi” Kültürel Mirası Koruma Derneği. Erişim tarihi: 4 Nisan 2020.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]