Mehdi (Abbasi)

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Mehdî
Ebu Abdullah Muhammed
Abbasid al-Mahdi dirham Kirman 166AH.jpg
Mehdi'nin halifelik döneminde Kirman'da darp edilmiş gümüş 1 dirhem sikkesi
Abbâsî Halifesi
Hüküm süresi 775 - 785
Önce gelen Mansûr
Sonra gelen Hâdî
Tam ismi
Ebu Abdullâh Muhammed el-Mehdi-Billâh b. Abdullâh el-Mansûr b. Muhammed el-Hâşimî el-Abbâsî
Hanedan Abbâsî Hanedanı
Babası Mansûr
Doğum 746
Ölüm 4 Ağustos 785
Dini Sünni İslam


Mehdi veya Muhammed el-Mehdî bin Abdullâh Mansûr (Arapça: محمد بن منصورالمهدى ) (d. 746 - ö. 4 Ağustos, 785) üçüncü Abbasiler halifesidir. Babası Mansur öldüğünde, 775'te, Abbasi Halifesi olmuş ve 775-785 döneminde on yıl halifelik yapmıştır.

Yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'nin halife Olması[değiştir | kaynağı değiştir]

Halife Mansur'un 775'de olumu ile ilk halife Ebu'l Abbas Seffah'in veraset Namesi'ndeki şartlar unutuldu. Seffah Mansur'dan sonra (ve aynı zamanda Mansur'un) kuzeni olan İsa bin Musa'nın halifeliği getirilmesini vasiyet etmişti. Fakat Mansur bu şartlara riayet etmemişti ve kendi oğlunu olan Mehdi'nin kendinden sonra halife olmasını sağlamıştı. Isa bun Musa ise ondan sonra halife olacağı vaatleri ile kandırılmış ve Mansur'dan sonra halife olmaktan feragat etmişti.

Mehdi 4 Ağustos 785'de ölene kadar on yıl süren halifelik yapmıştır.

Halifeliğini Daha Önceden Yumuşak Karakterli Olması[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'den önceki Abbasi halifeleri daha kabaca ve sertçe idareleri ile tanınmışlardır. Buna karşılık Mehdi'nin devlet idaresine yaklaşımı daha yumuşak, merhametli ve eli açık idi. Buna bir gösterge halife olur olmaz ülkedeki hapishanelerde bulunan mahpusların, gayet ciddi suç işlemiş ve yola gelmeyeceği açık olan suçlular dışında, hepsine af ilan edip hapisten çıkartılmasıdır.

Halifeliğinin başında genel mizacına uygun olarak daha eli açık politikalar uygulayabilmesine diğer önemli neden de gayet temkinli olan babasının devlet hazinesinde topladığı gayet yüksek bir meblağın bulunması idi. [1]

Fakat halifeliğinin son yıllarında İran Mani dinine inanan "zındık" adı verilenlere karşı gayet mantığa sığmayan zalim politikalar uygulaması Mehdi'nin idareciğine ve hükümdarlığa büyük kara leke sürmüştür.

İmar hareketleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Halifeliği süresince yeni mimarı eserlerin yaratılmasına büyük katkısı olmuştur. Ülkedeki büyük eyalet merkezleri; diğer büyük şehirlerinde ve Hicaz'da camiler ve diğer dinsel binalar yaptırmıştır.[2]

Halifelik döneminde ülkenin her taşra kentinde o taşra kentinde olan biten önemli olayları gözleyen ve bunlar hakkında Bağdat merkezine devamlı rapor sağlayan emin memurlardan oluşan bir bilgi toplama idaresi kurmuştur. Bu eminlerden alınan bilgilerle ülkenin taşra kentlerinin de genellikle bilinçli adaletle idare edilmesini sağlamaya çalışmıştır.

Halifelik döneminde kentlerin savunma surlarının yapılıp tamir altında tutulmasına da önem vermiştir. Örneğin başkent Bağdat'ın doğu varoşu olan Rusafa surlarını yaptırmıştır. Mehdi halifelik döneminde Bağdat'ın ülkenin ticaret merkezi olması da sağlanmıştır ve Bağdat hem doğudan hem de batıdan ülke içinden ve dış ülkelerden gelen malların alınıp satıldığı o zamanki dünya içinde en önemli ticaret merkezlerinin başı olmuştu.[1]

Kültür[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'nin halifelik döneminde müzik, şiir, edebiyat ve felsefe konularında ülkede gelişmeler olmuştur. Bağdat halifelik sarayındaki alemler ve eğlenceler ile saraylıların çok sıkı olan ahlak kurallarında ayrılıp yumuşamalarına yol açmıştır. Devlet merkezlilerin davranışlarını kopya edip izleyen büyük şehirlilerin arasında da sıkı ahlak kuralların daha yumuşak olarak uygulanmalarına neden olmuştur.

Hac ve Hicaz'a gösterdiği itina[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi Hicaz'da Mekke ve Medine'de bulunan camileri büyültmüş ve daha güzelleştirilmeleri için büyük fonlar sağlamıştır. Hicaz'a giden hac kervanları için menzillerde, özel geniş, emniyetli ve büyük çeşmelerle hacılara devamlı su sağlayan, kervansaraylar yaptırmıştır. ı Mehdi saray mensupları ile Kudüs'e ve Hicaz'a yapmış olduğu "hac(?)" gezilerinin muhteşemliği ile isim yapmıştır. Bu geziler için ta Mekke'ye kadar ülkedeki yüksek dağlardan özel olarak kar ve buz getirildiği bildirilmiştir. Mehdi Hicaz'da bulunan kutsal şehirlere olan hac yollarını onarttırmış ve bu hac yolu üzerinde su kuyu ve çeşmeler ve hanlar ve büyük menzillerde kervansaraylar yaptırmıştır. [1]

Mekke'deki Kabe için halifelerin her yıl çok kıymetli ve ağır kumaşlardan örtüler yaptırmaları adet olmuştu. Mehdi dönemine kadar her sene hazırlanan yıllık Kabe örtüsuü önceki yıllarda Kabe üzerine konulmuş Kabe örtüleri kaldırılmadan bu eski örtülerin in üzerine konulmakta idi. Mehdi döneminde her yıl birbiri üstüne konulmuş olan örtülerin ağırlıkları o kadar çok olmuştu ki Kabe binasının çökme ihtimali ortaya çıkmıştı. Halife Mehdi döneminde bu eski örtüler Kabe üzerinden kaldırılmış ve Kabe binası onarılmıştır. Bundan sonra, her yıl sadece tek bir Kabe örtüsü yapılıp, bir önceki yıl Kabe üzerine örtülmöş olan eski örtünün kaldırılmasından sonra yenisinin tek õrtü olarak Kabe'ye üzerine örtülmesi geleneği ortaya çıkmıştır.

Saraylıların yaşamı[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'ye kadar ve Mehdi dahil Abbası halifeleri için başkent Bağdad'da halife muhafızları 500 "Ensar"'dan, yani Medine şehrinde yerleşik kişilerden, oluşmaktaydı. Bu Ensar muhafız birliği komutsnlsri ve subaylarına malikaneler ve araziler verilmekte idi. Mehdi'den sonraki Abbası halifeleri döneminde bu Ensar muhafızları birliği kurulması yöntemi ortadan kaybolmuş ve merkezi halife muhafızları Türk asıllı askerlerden oluşmaya başlamıştır.[1]

Mehdi'nin vezirliğini yapmış olan Yakub'un sarayda yaşaması diğer sarayılarıın saray yaşamları hakkında iyi bir gösterge olabilir. Yakup daha önceki halife olan Mansur döneminde Ali'ye bağlı bir Şii öldduğu ihbar edilmiş ve bu nedenle halife Mansur tarafından hapse atılmıştı. Mehdi halife olunca Yakup'u affedip hapisden çıkartmıştı. Halife Mehdi yanında çalışmaya başlayan Yakup çok geçmeden kendini Mehdi'ye sevdirmiştir. Yakup Mehdi'nin her akşam tertip ettiği içkili ziyafetlerde Mehdi'nin en iyi arkadaşı olmuştur. Bununla birlikte Abbası ülkesinde bir merkezi idareci olarak inanılmayacak kadar büyük politika gücünü elinde toplamıştır. Fakat bu kadar yüksek mevkilere erişmesi saraylılar arasında kıskançlık doğurmuş ve onu çekemeyenler Halife'nin kulağına Yakup'un Ali'ye inanan bir Şii öldüğünü duyurmuşlardır. Mehdi çok beğendiği Yakub'ü sınanmak için özel bir sınama uygulamış ve Yakup bu sınamayı geçmiştir.[1]

Mani dinine inanmakla itham edilenlerin ayıklanıp öldürülmeleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Halife Mehdi, halifeliğinin son yıllarında özellikle İran'da bulunan Mani dinine inanan "zındık"lara karşı çok büyük nefret göstermeye ve onları çok zalim olarak cezalandırmaya başladı. Bu tip politika halife Mehdi ve onun yerine geçen oğlu Halife Hadi'in hükümet dönemini bir yüzkarası olarak hiç unutulmamıştır.

Bu mantıksız zalim tutumuna şu bir örnek olarak verilmiştir. Taşralı bir devlet memuru Mehdi'ye Horasan'da yaptığı askeri seferde ona yoldaşlık etmişti. Mehdi onun hizmetinden çok memnun oldu ve onu taltif etti. Halifenin bir taşra memuruna gösterdiği teveccüh halifenin Bağdad'daki sarayında çalışmakta olan Rabi adlı bir saraylıyı çok kıskandırdı. Rabi de yine halifenin kulağını kazandı ve bu kişinin oğlunun Mani dinine inanan bir "zındık" olduğunu iddia etti. Mehdi bu kişinin oğlunu huzuruna çağırıp Kuran-ı Kerim hakkında bilgisi hakkında sorular sorup onu imtihandan geçirdi. Bu gencin Kuran muhtevası hakkında bilgisinin çok eksik olduğu ortaya çıktı. Mehdi bu bilgi noksanlığını "zındıklık" ithamına delil olarak sayıp taşra memurunun oğlunu idam ettirdi. Memuru da devlet görevinden uzaklaştırıp onun yerine saraylı Rabi'yi getirdi.[1]

Halife Mehdi'nin Horasan'da bulunduğu dönemde ve sonra gittiği Halep'de güya Mani dinine inanan Zındık İranlılara karşı gayet ciddi ve Kuran ve İslam alimlerinin dini kitapları tarafından gerekmeyen "zındık avcılığı" denilebilecek tedbirler uygulanmaya başlandı. Mehdi'ye yapılan hiç inanlıması imkansız ihbar ve jurnallar itham edilenlerin hiç yargısız, hatta soruşturmasız, idam edilmelerine yol açmaya başladı. Bir örnek olarak gençliğinde şair olan, 90 yasında ve kör olan bir ihtiyarın gençliğinde yazdığı hicivleri hoşlanmadıklarını unutmayanlar, onu "zındıktır" diye Mehdi'ye jurnal etmişler ve Mehdi'de bir dakika bile düşünmeden bu 90'lik kör ihtiyarın idam edilmesini emretmiştir. [1]

Bundan sonra (hicri 167'de) Bağdat'a dönen Mehdi orada bir devlet dairesi ihdas ettirmiş ve bu devlet dairesinin başına "Sahib az-Zanadika" adı verilen yüksek rütbeli bir bürokrat koyarak Zındıklığın ortadan kaldırılması görevini vermiştir. Bu devlet dairesi, tıpkı yüzyıllar sonra İspanya Katolik Engizisyon Mahkemesi gibi, "zındık" olduğu ihbar edilenleri, Müslüman inançları olanlardan ayırma görevini yüklendi. Zındık olmakla itham edilenler yakalanarak hemen idam edilmeye başlandılar. Bu daire sanki bir "zındık avcılığı" uğraşına girdi. Mehdi'nin bu politikasının binlerce kurban verdiği bildirilmektedir.[1]

Orta Asya'da kutsal bir kişi olduğunu ilan Mokanna'nın isyanı[değiştir | kaynağı değiştir]

Endülüs ve Mehdi[değiştir | kaynağı değiştir]

Hindistan[değiştir | kaynağı değiştir]

Büyük oğlu Hadi'nin veliaht seçilmesi ve küçük oğlu Harun[değiştir | kaynağı değiştir]

Mehdi'nin ölümü[değiştir | kaynağı değiştir]

Tarihçiler arasında Mehdi'nin ölümü tartışmalıdır. Çok tarihçinin bildirdiğine göre Mehdi ordusu ile sefer sırasında midesine düşkün olan Mehdi bir armut yemiştir. Bu armut bir saraylı köle kız tarafından rakibi diğer bir köle kızı elemine etmek özel olarak zehirli olarak hazırlanmıştı. Mehdi bu armuttan zehirlenerek askeri kampta olmuştur. Bazı diğer tarihçiler Mehdi'nin ordugah yakınlarında atlı olarak ava çıktığını ve bir harabeyi geçmekte iken atını idare edemeyip başını bir taş kapının tepesine vurmuş ve bundan dolayı beyin kanaması geçirerek olduğunu yazmaktadırlar. Öldüğünde yaşı daha 43 idi ve 10 yıl kadar halifelik tahtında kalmıştı.[1]

Ülkede bulunan Emevilerin ölmüş olan Abbasi halifelerinin belirlenmiş mezarda gömülmüş cesetlerini çıkartıp cenazelerine hakaret etmelerinden korkulduğu için ilk Abbai halifelerinin nereye gömüldükleri ve mezarlarının yerleri açıkça bilinmemekte ve saklı tutulmakta idi. Mehdi'nin cenazesinin de askeri kampa yakın bir yerde gizli olarak gömüldüğü sanılmaktadır. Bağdat'a Mehdi'nin ölümü gizlice iletilmiş ve kendisine refakat eden orduya Mehdi'nin ölümü haberi verilmemiştir. Ancak ordu Bağdat'a geri döndüğünde Mehdi'nin olumunden haberdar edilmiştir.[1]

Mehdi 785'de öldüğü zaman küçük oğlu Harun Reşid Bağdad'da bulunmaktaydı ve büyük oğlu Hadi ise Tabaristan'da isyan eden eyalet valisinin birliklerini kovalamakla meşguldü. Mehdi ölmeden önce Harun Reşid'e halifelik mühürünü ve diğer alametlerini hemen Tabaristan'a, ağabeyi ve yeni halife olacak Hadi'ye göndermesini istemiş ve Harun Reşid de bu ölüm haberini Hadi'ye göndermişti. Fakat Bağdat'ta bulunan askerler ayaklanıp yeni halife olacak Hadi'ye biat etmemek istediklerini bilidirdiler. Mehdi'nin karısı Hayruzan küçük oğlu Harun Resid'i ve vezir Yahya Bermaki'yi bu sorunu çözmeye memur etti. Çok yetenekli olan Yahya Bermaki bu sorunun çözümüne Harun Resid'i karıştırmadan askerlerin liderleri ile görüşüp onlara bahşişli para vermeyi taahüt etti. Böylece askeri ayaklanma sona erip Hadi dördüncü Abbası halifesi olarak tahta çıktı. [1]

Mehdi'nin karakteri[değiştir | kaynağı değiştir]

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i j k Muir, William (1924), 'The Caliphate, İts Rise, Decline and Fall 'Chapter LXIII, Al-Mehdi, son of Al-Mansur [1] (İngilizce)
  2. ^ Tarihçi Ali İbnü'l-Esîr Musul'da bulunan büyük caminin avlusunda bulunan bir taş kitabede bu camiyi Mehdi'nin genişlettiğinin bildirildiğini yazmıştır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Hitti, Philip H. (çev. Salih Tuğ),(1968) Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi (IV Cilt), İstanbul:Boğaziçi Yayınları.
  • Üçok, Bahriye (1979) İslam Tarihi Emeviler- Abbasiler, Devlet Kitapları, Ankara: Milli Eğitim Basımevi (1.Basım:1968)
  • Muir, William (1924), ''The Caliphate, Its Rise, Decline and Fall [2] Chapter LXIII, Al-Mehdi, son of Al-Mansur (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • al-Masudi (İng. çev. Paul Lunde ve Caroline Stone) (1989), The Meadows of Gold, The Abbasids, Londra:Kegan Paul 1989 (İngilizce)
  • Muhammad ibn Jarir al-Tabari (İng. çev. C.E. Bosworth) (1989) "The History of al-Tabari" volume XXX "The 'Abbasid Caliphate in Equilibrium" Albany:SUNY. (İngilizce)
  • (Abbasside) Fransızca Wikipedia Al-Mahdi (Abbasside) maddesi (Fransızca) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
  • [3] İngilizce Wikipedia Al-Mahdi maddesi (İngilizce) (Erişim tarihi: 30.8.2009)
Mehdi (Abbasi)
Doğumu:  ? Ölümü: 785
Sünni İslam unvanları
Önce gelen
Mansûr
Abbâsî Halifesi
775 - 785
Sonra gelen
Hâdî