Luka İncili

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Yeni Ahit
2. Korintliler, MS 175-225
İnciller
Matta - Markos - Luka - Yuhanna
İlk Hristiyanların tarihi
Elçilerin İşleri
Pavlus'un mektupları

Romalılar · 1. Korintliler
2. Korintliler · Galatyalılar
Efesliler · Filipililer
Koloseliler · 1. Selanikliler
2. Selanikliler · 1. Timoteos
2. Timoteos · Titus
Filimon · İbraniler ·

Katolik mektuplar

Yakup · 1. Petrus
2. Petrus · 1. Yuhanna
2. Yuhanna · 3. Yuhanna
Yahuda

Peygamberlik
Vahiy

Luka İncili (Yunanca: τὸ εὐαγγέλιον κατὰ Λουκαν, to euangelion kata Loukan. euaggélion = iyi haber), Kutsal Kitabın dizisine ait olan kanonik (= Kutsal Kitabın dizisine ait) bir kitaptır. Yunanca Kutsal Yazıların ya da Yeni Ahdin üçüncü kitabıdır. Bu incilin Luka adlı bir adam tarafından yazıldığı genellikle kabul edilir.

Luka İncili'nde Tanrı'nın krallığı ve Mesih aracılığıyla mümkün olan kurtuluş hakkındaki sevinçli haber anlatılır.[1]

Bu kitap en uzun incildir ve Yahudi ya da diğer milletlerden olan herkes için yazdı. Fakat o kaydına “saygıdeğer Teofilos” hitabıyla başladığı için ilk olarak raporunu iyi tanıdığı bir kişiyi bilgilendirmek amacıyla yazdı. Raporunun devamı Elçilerin İşleri kitabıdır.

• Luka Yahya'nın doğumu (M.Ö. 3) ile İsa'nın dirilişi (M.S. 33’ün ilkbaharı) arasındaki olayları anlatır.

• Luka'nın incilindeki bilginin %59’u diğer incillerde bulunmaz.

Yazar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kutsal Kitabın tanık ifadesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Elçi Pavlus ondan “sevgili hekim Luka” diye söz eder (Koloseliler 4:14). Luka’da geçen tıbbi terim ve sözcüklerin sayısı 300’ü aşar. Bu sözcüklerden bazılarını Yunanca Kutsal Yazıları kaleme alan diğer kişiler de kullanmış olsa bile, yalnızca Luka bunları tıbbi anlamlarıyla kullanır. Luka’nın dili ve (diğer üç incil yazarınınkinin toplamından daha geniş olan) sözcük dağarcığı, işlediği çok önemli konuyu büyük bir titizlikle ve kapsamlı şekilde ele almasını mümkün kılar.

Muhtemelen İsa’nın ölümünden sonra iman etmişti; bu yüzden de incilinde kaydettiği tüm olayların görgü tanığı olamazdı. Bununla birlikte, vaizlik işinde Pavlus’la çalıştı ve aralarında çok yakın bir ilişki vardı (2. Tim. 4:11; Filim. 24).

Elçi Pavlus bir tutuklu olarak Roma'ya yolculuk ettiğinde Luka yanındaydı (Elçilerin İşleri 27-28). Luka ile Pavlus'un arasındaki yakın ilişkinin sonucu olarak yazılarında Pavlus’un etkisi fark edilir, örneğin Efendimizin Akşam Yemeği ile ilgili Luka 22:19, 20 ve 1. Korintoslular 11:23-25 ayetleri karşılaştırıldığında bu görülebilir. Luka, kaydını yazarken Matta İncili’ni de kaynak olarak almış olabilir. ‘Her şeyi titizlikle araştırırken’ İsa’nın yaşamındaki olayların görgü tanıklarıyla, örneğin İsa'nın annesi Meryem’le ve o sırada hayatta olan öğrencilerle konuşma fırsatı bulmuş olmalı.

Tarihin tanık ifadesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaydın hiçbir yerinde Luka ismi geçmese de eski devirlere ait yetkili kaynaklar yazarın o olduğu konusunda aynı görüştedirler. Muratori Fragmanında (M.S. y. 170) bu incilin Luka’ya ait olduğu belirtilir. Muratori Fragmanı kanonik yazılarının en eski listesidir.

Ayrıca İrenaeus ve İskenderiyeli Clemens gibi ikinci yüzyıl yazarları da Luka İncili'nin Luka tarafından yazıldiğinı kabul ederler.

İncilin tamamlanışı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kutsal Kitabın tanık ifadesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Elçiler İşleri 24:27-27:1'de bulunan rapora göre M.S. 58'de Porcius Festus Antonius Feliks'in Romalı vali olarak yerini aldığını düşünülür. A New Standard Bible Dictionary şunu yazar: „58 yılı onun [Festus'un] göreve başlamasına söz konusu olur.“ Bu yıl Encyclopædia Britannica'da da desteklenir: „İki kanıtların karşılaştırması Feliks'in geri çağırması ve Festus'un gelişinin 58 yılına düştüğü tahminine sevk eder. Aziz Pavlus 56'da tutuklandıysa, Festus'un gelişinden sonra 58'da Sezarda temyiz ettiyse, gelecek yılın ilk yarısında Roma'ya geldiyse ve orada 2 yıl hapishanede kaldıysa Elçilerin İslerinde anlatılan zaman 61 yılının başlangıcında sona ermiş olmalı.“[2]

Bundan anlaşılıyor ki Elçilerin İşleri kitabı M.S. 61'de yazıldı. O sırada Luka, davasına Sezar’ın bakmasını bekleyen Pavlus’la birlikte Roma’daydı. Elçiler İşleri kitabının yazarı önce Luka İncili'nı yazdı (Luka 1:1; Elçilerin İşleri 1:1). Bu incilin yazılış tarihi Pavlus Luka'yla birlikte Roma'ya yolculuk ettiğinden önce (M.S. 58) olmalıydı. O zaman Luka, üçüncü vaizlik turunun sonuna yaklaşan Pavlus’la birlikte Filipi’den Sezariye’ye gelmişti. Pavlus davasını Sezar’a sunmadan önce orada hapis yatarak iki yıl beklemişti. Luka incilini o sırada, yani M.S. 56-58 yılları arasında Sezariye’de yazmış olmalı. Filistin’de bulunduğu bu dönem boyunca, İsa’nın yaşamı ve hizmeti sırasındaki ‘tüm olayları başından itibaren titizlikle araştırabildi.’ Dolayısıyla Luka, incilini Markos’tan önce yazmış olmalı.

Tarihin tanık ifadesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Luka İncili'nin varsayılı tamamlanışı
Adolf von Harnack (1851–1930) John A. T. Robinson (1919–1983) Werner G. Kümmel (1905–1995) Klaus Berger (1940–2020) Çoğunluğun görüşü
  79-93   57–60   70-90   65-71   80-90

İki kaynak teorisi

Kutsal Kitap bilginlerinim ekseriyeti ilk önce Markos’un İncilinin yazılmış olması gerektiğini söylediler, çünkü Markos, Matta ve Luka’nın kayıtlarından çok farklı bir şey yazmış gibi görünmüyordu.[3]

Ayrıca Matta ve Luka’nın, İncillerini derlemek için Markos kitabını kullandıklarını ve “Q” adı verilen başka bir kaynak belgeye başvurduklarını varsaydılar (Bu isim, Almanca “kaynak” anlamına gelen „Quelle“ sözcüğünden gelir).[4]

Kutsal Kitap bilgini A. F. J. Klijn’e göre bu yaygın varsayım “İncil yazarlarını masal derleyicileri konumuna düşürdü.” Böyle bir görüş İncil yazarlarını başkasının eserini çalan ve masallar uyduran kişiler haline getirir. İki kaynak teorisi 2. ve 3. yüzyılda yaşamış olan tarihçilerin ifadelerini gözden kaçırmaktadır. Eski kilise Matta İncili'nin ilk incil olduğunu belirtir. Lyonlu İrenaeus (M.S. 180) Matta'nın „Petrus ve Pavlus'un Roma'da iyi haberi duyurdukları zaman“ raporunu yazdığına işaretliyor.[5]

Buna göre Matta eserini M.S. 65'ten önce yazdı. Çoğunluğun görüşünü takip etmeyen bilginler eski yazarların tanık ifadelerinin hesaba katılması gerektiğini ileri sürerler.12 [6]

Lyonlu İrenaeus'un tarihlendirilmesi doğru ise Markos İncili Luka için bir kaynak değildi. İki kaynak teorisi çok tartışılır, çünkü bu belge bugün ortada yok ve aslında bunun bir zamanlar var olduğunu da hiç kimse kanıtlayamaz. Ayrıca Kilise Babaları da bu belgeden hiç söz etmediler. Bir Kutsal Kitap sözlüğünün söylediğine göre Markos İncilinin ilk önce yazıldığı ve Matta ve Luka için kaynak görevi gördüğü kuramını destekleyen “kesin olarak savunulabilecek bir kanıt” yok.[7]

Markos İncili Matta ve Luka’nın yazdıklarına yeni bir şey katmadığı hiç de doğru değildir. Markos’un İsa’nın hizmetiyle ilgili kaydında, Matta ve Luka’da bulunmayan 180’den fazla pasaj ve ilginç ayrıntılar bulunur.

İncillerin yazılışının sırası

1. Origenes ve Eusebios'a göre ilk olarak Matta İncili yazıldı.

Eusebios (M.S. 260/264-339/340), Origenes’in (M.S. 185-253/254) inciller hakkında söylediği şu sözleri alıntılar: “İlk incili . . . . Matta kaleme aldı. . . . . Bu incili Yahudilikten gelen imanlılar için İbranice olarak yazdı.“[8]

2. Büyük ihtimalle Luka daha sonra İncilini yazdı.

Elçiler İşleri 24:27-27:1'de bulunan rapor bunu destekler. M.S. 58'de Porcius Festus Antonius Feliks'in Romalı vali olarak yerini aldığını düşünülür. A New Standard Bible Dictionary şunu yazar: „58 yılı onun [Festus'un] göreve başlamasına söz konusu olur.“ Bu yıl Encyclopædia Britannica'da da desteklenir: „İki kanıtların karşılaştırması Feliks'in geri çağırması ve Festus'un gelişinin 58 yılına düştüğü tahminine sevk eder. Aziz Pavlus 56'da tutuklandıysa, Festus'un gelişinden sonra 58'da Sezarda temyiz ettiyse, gelecek yılın ilk yarısında Roma'ya geldiyse ve orada 2 yıl hapishanede kaldıysa Elçilerin İslerinde anlatılan zaman 61 yılının başlangıcında sona ermiş olmalı.“[9] (Elçilerin İşleri 27:1-28:1, 11-16, 30)

Bundan anlaşılıyor ki Elçilerin İşleri kitabı M.S. 61'de yazıldı. Elçiler İşleri kitabının yazarı önce Luka İncili'ni yazdı (Luka 1:1; Elçilerin İşleri 1:1). Bu incilin yazılış tarihi M.S. 61'den önce olmalıydı. Luka 58 yılında Pavlus'la birlikte Roma'ya seyahat ettiği için ancak önce İsa'nın hayatının görgü şahitleriyle konuşabildi (Luka 1:1-4). Bunun için Luka İncili'ni Pavlus'un iki yıl süren (M.S. 56-58) Sezariye'deki tutukluluğu esnasında yazdı.

3. Büyük olasılıkla en son olarak Markos İncili yazıldı.

Eski tarihçilere göre (Romalı Klemens, Sezariyeli Eusebios, Hieronymus) Markos İncili Roma'da yazıldı. Pavlus’un Roma’daki ilk tutukluluğu sırasında (M.S. yaklaşık 60-61) Markos onun yanındaydı (Filimon 1, 24). Sonra M.S. 62 ile 64 arası bir dönemde Petrus’la birlikte Babil’de bulundu (1. Petrus 5:13). Pavlus muhtemelen MS 65’te yine Roma’da hapisteydi. Oradan Timoteos’a yazdığı bir mektupta Markos’u da yanında getirmesini istedi, “çünkü hizmetiyle bana çok yararı dokunuyor” dedi (2. Timoteus 1:8; 4:11). Markos o zaman ikinci kez Roma'ya gittiğini tahmin edilir. Oradayken incilini yazdı.

Kartaca Konsili’nden önce hazırlanmış dördüncü yüzyıla ait listelerden birçoğu Yunanca Kutsal Metinlerin günümüzde kabul edilen dizisiyle tamamen uyuşur.

Elyazmalarına gelince yazarlar ilk önce papirüs kullandılar. Papirüs, aynı adı taşıyan bir su bitkisinden yapılır. Yazıcılar yaklaşık M.S. 4. yüzyıldan itibaren elyazmalarında papirüs yerine genellikle dana, kuzu ya da keçi derisinden yapılan ve daha dayanıklı bir malzeme olan vellum (bir parşömen türü) kullanılmaya başladılar. Bu vellumlardan günümüze dek ulaşan bazıları çok önemli Kutsal Kitap elyazmalarını içerir.

Kanon dizileri ve el yazmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kartaca Konsili’nden önce hazırlanmış dördüncü yüzyıla ait listelerden birçoğu Yunanca Kutsal Metinlerin günümüzde kabul edilen dizisiyle tamamen uyuşur.

Elyazmalarına gelince yazarlar ilk önce papirüs kullandılar. Papirüs, aynı adı taşıyan bir su bitkisinden yapılır. Yazıcılar yaklaşık M.S. 4. yüzyıldan itibaren elyazmalarında papirüs yerine genellikle dana, kuzu ya da keçi derisinden yapılan ve daha dayanıklı bir malzeme olan vellum (bir parşömen türü) kullanılmaya başladılar. Bu vellumlardan günümüze dek ulaşan bazıları çok önemli Kutsal Kitap elyazmalarını içerir.

Kanon Dizileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Luka İncili Kutsal Kitabın erken kanon dizilerinde geçer:

Kanon Dizileri
İsim Yıl (M.S.)
1 Muratori Fragmanı (İtalya) 170
2 İrenaeus (Anadolu) 180
3 İskenderiyeli Clemens 190
4 Tertullianus (Kuzey Afrika) 207
5 Origenes (İskenderiye) 230
6 Eusebios (Filistin) 320
7 Kudüslü Kyrillos 348
8 Cheltenham-Listesi (Kuzey Afrika) 365
9 Athanasios (İskenderiye) 367
10 Epiphanios (Filistin) 368
11 Nazianzoslu Gregorios (Anadolu) 370
12 Amphilokhios (Anadolu) 370
13 Philaster (İtalya) 383
14 Hieronymus (İtalya) 394
15 Augustinus (Kuzey Afrika) 397
16 Kartaca Konsili (Kuzey Afrika) 397

Papirüs Elyazmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Luka İncil'inin bazı ayetleri eski Papirüs Elyazmalarında bulunur.

Papirüs Elyazmaları
Simge İsim Tarih (M.S.) Dil Bulundukları Yer İçerik
1 P45 Chester Beatty I 3. yüzyıl Yunanca Dublin (Irlanda), Viyana (Avusturya) Luka'nın bazı frtagmanları
2 P75 Bodmer XIV, XV 3. yüzyıl Yunanca Cenevre (İsviçre) Luka İncili'nın ekseriyeti

Vellum ve Deri Elyazmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Kodeks Sinaiticus: Matta 8:28-9:23

Luka İncili'nin tümü de bazı meşhur Vellum ve Deri Elyazmalarında bulunur.

Vellum ve Deri Elyazmaları
Simge İsim Tarih (M.S.) Dil Bulundukları Yer
1 א Kodeks Sinaiticus 4. yüzyıl Yunanca Londra (İngiltere)
2 A Kodeks Alexandrinus 5. yüzyıl Yunanca Londra (İngiltere)
3 B Kodeks Vatikanus 1209 4. yüzyıl Yunanca Vatikan Kütüphanesi
4 C Kodeks Ephraemi Syri reskriptus 5. yüzyıl Yunanca Paris (Fransa)
5 Dea Kodeks Bezae Cantabrigiensis 5. yüzyıl Yunanca / Latince Cambridge (İngiltere)

Kitabın içeriği[değiştir | kaynağı değiştir]

Luka İbranice Kutsal Yazılardaki sözlerin nasıl tam olarak gerçekleştiğine ilişkin birçok örnek verir (İşaya 61:1, 2; Luka 4:17-19). İsa'nın önceden bildirilmiş olan Mesih olduğunu kanıtlamak istiyor (Luka 3:23-38).

Kaydı boyunca okurunun dikkatini sürekli Tanrı’nın Krallığına çeker. Başlangıçtan sona kadar tüm incilde Krallık ümidi vurgulanır (Luka 1:33; 22:28, 29). Bu incil “Tanrı’nın sağladığı kurtuluş yolu” olan İsa Mesih’in yönetimindeki Krallık aracılığıyla gelecek kurtuluşu anlatan, titizlikle yazılmış yapıcı ve teşvik edici bir kayıttır (Luka 3:6).

• Bölüm 1: Teofilos'a yönlendirilen sözler (1-4). Yahya'nın doğumu ilan ediliyor (5-25). İsa'nın doğumu ilan ediliyor (26-38). Meryem Elizabet'i ziyaret ediyor (39-45). Meryem Tanrı'yı yüceltiyor (46-56). Yahya doğup ismini alıyor (57-66). Zekeriya'nın peygamberliği (67-80).

• Bölüm 2: İsa'nın doğumu (1-7). Melekler çobanlara görünüyor (8-20). Sünnet ve kurban (21-24). Şimeon İsa'yı görüyor (19-23). Anna çocuk hakkında konuşuyor (36-38). Nasıra'ya dönüş (39, 40). 12 yaşındaki İsa mabet alanında (41-52).

• Bölüm 3: Yahya'nın hizmetinin başlangıcı (1, 2). Yahya vaftizi va'zediyor (3-20). İsa'nın vaftizi (21, 22). İsa mesih'in soy kütüğü (23-38).

• Bölüm 4: İblis İsa'yı ayartıyor (1-13). İsa Celile'de duyuru işine başlıyor (14-15). İsa Nasıra'da kabul edilimiyor (16-30). Kefernahum'daki havrada (31-37). Simun'un kaynanası ve başkaları iyileştiriliyor (38-41). İnsanlar İsa'yı ıssız bir yerde buluyorlar (42-44).

• Bölüm 5: Bir mucize vasıtasıyla balıklar tutuluyor, ilk öğrenciler (1-11). Bir cüzamlı iyileştiriliyor (12-16). İsa felçli bir adamı iyileştiriyor (17-26). İsa Levi'yi çagırıyor (27-32). Oruç konusu (33-39).

• Bölüm 6: İsa „Sebt gününün Efendisi“dir (1-5). Sağ eli körelmiş bir adam iyileştiriliyor (6-11). Oniki elçi (12-16). İsa öğretip iyileştiriyor (17-19). „Ne mutlu size“, „vay halinize“ (20-26). Düşman sevgisi (27-36). „İnsanları yargılamayı bırakın“ (37-42). „Her ağaç kendi meyvesinden tanınır“ (43-45). İyi inşa edilen ev; toprak zemine temelsiz ev (46-49).

• Bölüm 7: Bir yüzbaşının imanı (1-10). İsa Nain'de dul bir kadının oğlunu diriltiyor (11-17). İsa'nın Yahya hakkındaki sözleri (18-30). Memnun edilemeyen bir nesil (31-35). Günahkâr olan bir kadına bağışlanıyor (36-50).

• Bölüm 8: İsa'ya eşlik eden kadınlar (1-3). Ekincinin örneklemesi (4-8). İsa'nın örneklemelerle öğretmesinin nedeni (9, 10). İsa ekinci örneklemesini açıklıyor(11-15). Yanan bir kandil bir kapla kapatılmaz (16-18). İsa'nın annesi ve kardeşleri (19-21). İsa rüzgârı dindi (22-25). İsa kötü ruhların domuzlara girmelerine izin veriyor (26-39). Kanaması olan bir kadın tedavi ediliyor; Yairus'un kızı diriltiliyor (40-56).

• Bölüm 9: Onikiler duyuru işi için talimatlar alıyorlar (1-6). Herodes İsa'nın kim olduğunu kendi kendine soruyor (7-9). 5.000 kişi için yemek (10-17). Petrus, İsa'nın Mesih olduğunu söylüyor (18-20). İsa ölümünü önceden bildiriyor (21, 22). İsa'nın bir öğrencisinin yüklemesi gereken şey (23-27). İsa'nın görünüşü değişiyor (28-36). Bir oğlandan kötü bir ruh çıkarılıyor (37-43a). İsa ölümü hakkında konuşuyor (43b-45). Elçiler kimin en büyük olduğuna dair tartışıyorlar (46-48). „Size karşı olmayan sizden yanadır“ (49, 50). Samiriyelilerin bir köyü İsa'yı kabul etmiyor (51-56). İsa'yı izlemenin anlamı (57-62).

• Bölüm 10: İsa 70 kişiyi gönderiyor (1-12). Tövbe etmeyen şehirlere vay haline (13-16). 70'ler dönüyorlar (17-20). Alçakgönüllülere iyilik ettiği için Babasına şükrediyor (21-24). Merhametli Samiriyeli (25-37). İsa Marta ve Meryem'in yanında misafirdir (38-42).

• Bölüm 11: İsa dua etmeyi öğretiyor (1-13). Kötü ruhlar „Tanrı'nın parmağıyla“ çıkarılıyor (14-26). Hakiki mululuk (27, 28). Yunus'un alameti (29-32). Bedenin ışığı (33-36). İsa ikiyüzlü din liderlerini mahkûm ediyor (37-54).

• Bölüm 12: Ferisilerin mayası (1-3). İnsanlardan değil, Tanrı'dan korkmak (4-7). İsa ile beraber olmak (8-12). Ambarlara sahip olan zengin adam (13-21). „Kaygı çekmeyi bırakın“ (22-34). Uyanık kalmak (35-40). Sağgörülü kâhya (41-48). Barış değil, ayrılıklar (49-53). Dönemin anlamını bilmek (54-56). Davacı ile uzlaşmak (57-59).

• Bölüm 13: Tövbe etmeyen yok olacak (1-5). Meyve yermeyen incir ağacı (6-9). Sebt gününde hasta bir kadın iyileştiriliyor (10-17). Hardal tanesi ve maya (18-21). Dar kapı (22-30). Herodes İsa'yı öldürmek istiyor (31-33). İsa Yeruşalim için üzülüyor (34, 35).

• Bölüm 14: Sebt gününde vücudu su toplamış bir adam iyileştiriliyor (1-6). Davetli olarak başköşeye geçmeye çalışmamak (7-11). Karşılık veremeyen insanları davet etmek (12-14). İçyüzü kolaylıkla anlaşılan misafirler (15-24). İsa'nın bir öğrencinin yüklenmesi gereken şeyler (25-33). Kuvvetini kaybeden tuz (34, 35).

• Bölüm 15: Kaybolan koyun (1-7). Kaybolan gümüş parası (8-10). Kaybolan oğul (11-32).

• Bölüm 16: Adaletsiz kâhya (1-13). Musa'nın kanunu ve Tanrı'nın krallığı (14-18). Zengin adam ve Lazar (19-31).

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Vine’s Expository Dictionary of New Testament Words
  2. ^ Encyclopædia Britannica (Ausgabe 1959, Band 3, Seite 528) (Elçilerin İşleri 27:1-28:1, 11-16, 30)
  3. ^ Peter Fiedler: Das Matthäusevangelium, Stuttgart 2006, S. 19.
  4. ^ Ulrich Luz: Das Evangelium nach Matthäus (Mt 1–7), Neukirchen-Vluyn, 4. Auflage 1997, S. 28.
  5. ^ Gerhard Maier: Matthäus Kapitel 1–14. Witten 2015, S. 18 f.
  6. ^ Gerhard Maier: Matthäus Kapitel 1–14. Witten 2015, S. 16
  7. ^ The Anchor Bible Dictionary
  8. ^ Eusebius The Ecclesiastical History, VI, XXV, 3-6
  9. ^ Encyclopædia Britannica (Ausgabe 1959, Band 3, Seite 528)