Diyarbakır Cezaevi
| Diyarbakır E Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumu | |
 Cezaevinin giriş kapısı | |
 | |
| Koordinatlar | 37°55′44″K 40°11′48″D / 37.92889°K 40.19667°D |
|---|---|
| Kapasite | 600 (ilave ranzalarla 1.000)[1] |
| Açılış tarihi | 4 Temmuz 1980 |
| Kapanış tarihi | 12 Ekim 2022[2] |
| Eski adı | Diyarbakır 5 No.'lu Askerî Cezaevi |
Diyarbakır Cezaevi ya da Diyarbakır Askerî Cezaevi, Diyarbakır'da kurulan bir cezaevidir. 1972'de yapımına başlandı, 4 Temmuz 1980'de açıldı.[3] 12 Eylül Darbesi'den sonra askerî yönetime devredilerek Sıkıyönetim Askerî Cezaevi olarak kullanıldı. İşkence iddiaları ile ön plana çıktı.[4] 1981 ve 1984 yılları arasında cezaevinde 30 kadar kişi öldü.[5] 9 Mayıs 1988 tarihinde Adalet Bakanlığına devredildi.[6] Cezaevi hakkında belgeseller çekildi ve kitaplar yazıldı. Günümüzde ise müze olması planlanmaktadır.[7]
E Tipi Cezaevi yaklaşık 600 kapasiteliydi ancak doluluk oranı zaman zaman 900'e kadar da yükselebilmekteydi. Politik tutuklu ve hükümlülerin kaldığı D Tipi Cezaevi'nde ise kapasite 700-750 arasındaydı.[8]
Mahkumlar
[değiştir | kaynağı değiştir]PKK'nın kurucu militanlarından Kemal Pir ve Hayri Durmuş ölüm orucu sonucunda Diyarbakır Cezaevinde öldü. PKK Merkez Komite Üyesi Mazlum Doğan örgüt içi infaz veya intihar yoluyla öldü. PKK'nın kurucularından Sara kod adlı Sakine Cansız da cezaevinde hapis yatmıştır.
İşkence iddiaları
[değiştir | kaynağı değiştir]1981-1984 yılları arasında işkenceye maruz kaldığı iddiası ile 30 kişi öldü. Soruşturmayı yapan ve adı geçen 32 sanıktan 30'unun ölümünü doğrulayan savcının açıklamasına göre; 4'ü kendini yakarak intihar olmak üzere 8 kişi intihar etti, 6'sı açlık grevi ve 16'sı doğal ölüm (hastalık) sonucu öldü.[5] Bazı kaynaklara göre ise bazı mahkûmlar, işkenceler yüzünden öldü.[9][10] Hapishanede o yıllarda kalmış olan 32 kadın mahkûm çeşitli cinsel işkencelere uğradıklarını söylemiştir.[11]
Esat Oktay Yıldıran'ın, Kıbrıs Harekâtı sonrası Diyarbakır Cezaevi'ne bizzat Kenan Evren tarafından yollandığı ve iç güvenlik komutanı olarak görev süresi boyunca işkence yaptığı iddia edilir. Bunun yanı sıra Esat Oktay Yıldıran'ın işkence yaptığını söyleyen Nagehan Alçı, Rasim Ozan Kütahyalı ve Ümit Zileli, bunu kanıtlayamadıkları için yargısız infaz yapmak ve Esat Oktay Yıldıran'ın hatırasına hakaret etmekten 105 gün hapis cezasına çarptırıldı.[12]
Etkileri
[değiştir | kaynağı değiştir]12 Eylül sonrası
[değiştir | kaynağı değiştir]Altan Tan, "Kürt Sorunu" adlı kitabında, PKK’nın kuruluşundan sonra 1980 ve 1983 yılları arasındaki olayların, Güneydoğu bölgesindeki Kürtçülük düşüncesinin yayılmasında rol oynadığını, Diyarbakır Cezaevi'nden çıkanların büyük çoğunluğunun dağa çıktığını, PKK'nın ana gövdesini oluşturduğunu ve örgütün büyümesini sağladığını iddia etmiştir.
Popüler kültür
[değiştir | kaynağı değiştir]Medya
[değiştir | kaynağı değiştir]Diyarbakır Cezaevi, The Times gazetesine göre "dünyanın en kötü şöhretli 10 cezaevi" arasında yer almaktadır.[13]
Sanat
[değiştir | kaynağı değiştir]38 belgeseli ile tanınan Çayan Demirel, "tarihle yüzleşmek için" cezaevi hakkında 5 No'lu Cezaevi: 1980-84 adında bir belgesel çekti.[14] Süresi 90 dakika olan belgeselin oluşması için yüze yakın tanıkla görüşüldü ve elliye yakın röportajlardan kesitler kullanıldı.[14]
Cezaevi ile ilgili onlarca kitap yazılırken bir de dönemi kara kalemle anlatan Zülfikar Tak'ın resim sergisi açıldı.[15] 33 adet resimden oluşan sergi, 1989 yılında bir ayda çizildi ve resimler Karşı Sanat'ta sergilendi. Tak, ayrıca "Diyarbakır Cezaevi'nde İşkence Çeşitleri" adını verdiği bir karikatür kitabı çıkardı.[16] Tak'ın çıkardığı kitap Avrupa'da Almanca ve İngilizce yayımlandı. Her iki dili konuşan insanların anlayabilmesi için Türkiye'deki baskıda Türkçe ve Kürtçe açıklamalara da yer vererek cezaevinde yapıldığı iddia edilen tüm işkenceleri tasvir etti.[16]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ "Arşivlenmiş kopya". 18 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2021.
- ↑ ""Dünyanın en kötü şöhretli 10 cezaevi" arasındaydı, Diyarbakır E Tipi Kapalı Cezaevi 42 yıl sonra kapatıldı". 13 Ekim 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Ekim 2022.
- ↑ "4 Temmuz 1980 tarihli Milliyet gazetesi: Türkiye'nin en büyük cezaevi Diyarbakır'da bugün açılıyor". 24 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ↑ Korkmaz, Atilla & Kaçar, Hüseyin (22 Ağustos 2009). "Diyarbakır Cezaevi işkencenin üssüydü". Sabah. 25 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- 1 2 "8 Şubat 1986 tarihli Cumhuriyet gazetesi: Diyarbakır'da askeri savcı açıkladı: Hapiste 30 ölüm". 21 Ağustos 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi.
- ↑ "Diyarbakır Cezaevi Raporu" (PDF). TBMM İnsan Hakları Komisyonu. 20 Mayıs 2012 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- ↑ "Diyarbakır Cezaevi taşınıyor". Hürriyet. 11 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- ↑ Arısüt, Mustafa (24 Haziran 2009). "Cezaevleri Dosyası: Diyarbakır -2-". Taraf. 1 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- ↑ Mavioğlu, Ertuğrul (10 Kasım 2003). "Bir zamanlar bir cezaevinde..." Radikal. 8 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2009.
- ↑ Pamir, Balçiçek (18 Mayıs 2009). ""Bir daha dünyaya gelsem Kürt olmak istemem"". Habertürk. 13 Şubat 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mayıs 2009.
- ↑ "İşkencenin izleri hâlâ bileklerimde". 6 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Nisan 2016.
- ↑ Nagehan Alçı (13 Haziran 2018). "İşkenceye dair utanç verici bir karar". haberturk.com. Habertürk. 17 Aralık 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 17 Aralık 2022.
- ↑ Hines, Nico (28 Nisan 2008). "The ten most notorious jails in the world". The Times. 5 Ağustos 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- 1 2 "Diyarbakır Cezaevi'nde yaşananlar". Günlük. 19 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- ↑ İlbeyoğlu, Nihat. "Diyarbakır Zindanından Çizgiler". 2 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.
- 1 2 Yaşar, Hatice (11 Kasım 2003). "Çizgilerle işkence". Radikal. Erişim tarihi: 31 Ağustos 2009.