Kayısı

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Kayısı
Bilimsel sınıflandırma
Alem: Plantae (Bitkiler) Bölüm: Magnoliophyta (İki çenekliler) Sınıf: Magnoliopsida (Kapalı tohumlular) Takım: Rosales Familya: Rosaceae (Gülgiller) Cins: Prunus Alt cins: Prunus Tür: P. armeniaca
Binominal adı
Prunus armeniaca L.
Okunuşu
purunus armeneahka

Kayısı (Prunus armeniaca), 2-10 m yüksekliğinde, dikensi ve tüysüz bir ağaçtır.

Yapraklar uzunca ve mızraksı, kenarları dişli, ucu sivri veya küttür. Çiçekler beyaz veya pembe renkli olup, yapraklardan daha önce meydana gelirler. Meyvelerin üzeri tüylü olup, sarımsı-turuncu renkte eriksidir.

Yabanisine zerdali adı verilir. Kayısı ve zerdali, bilimsel adlarının aksine Kuzeydoğu Çin kökenli meyvelerdir. İlk olarak Çin'de, Han sülalesinin ilk dönemlerinde yetiştirilir, Büyük Kral Kaniska'nın aldığı Çinli tutsaklar bunları Hindistan'a sokar. Zerdali ve kayısı oradan da İran'a yayılarak, İsa'dan sonra birinci yüzyılda Roma İmparatorluğu'na ulaşır. Erken olgunlaşan bir meyve olduğu için Latince erken gelişmiş anlamında Abrikosas sözcüğüyle tanımlanır. Apricot kelimesinin başındaki A harfi etimolojik bir hatayla eklenmiştir. Bir kısmı günümüzde Türkiye toprakları içinde kalan tarihi Ermeni krallığında yaygın olarak bulunduğu için bu meyveye Prunus armeniaca adı verilmiştir.

Tarihi kaynaklara göre Türkistan, Orta Asya ve Batı Çin’i içerisine alan çok geniş bir bölgenin kayısının ana vatanı olduğu sanılmaktadır. Günümüzden 5000 yıl gibi çok uzun bir zaman önce kayısı bu bölgede bilinmekte ve tarımı yapılmaktaydı.

Büyük İskender'in seferleri sırasında kayısı M.Ö. 4. yüzyılda Anadolu'ya getirilmiş yetişmesi için uygun iklim ve toprakları Anadolu’da bulunduğundan Anadolu kayısının ikinci vatanı olmuştur. M.Ö. 1. yüzyılda Roma ve Pers savaşları sırasında Ermeni tüccarlar tarafından önce İtalya'a sonra da Yunanistan' götürülmüştür. İtalya ve Yunanistan'dan diğer Avrupa ülkelerine geçişi uzun yıllar almış 13. yüzyılda İspanya ve İngiltere, 17. yüzyılda da Fransa ve Amerika’ya da götürülmüştür.

Kayısı, coğrafik olarak dünyanın hemen hemen her yerine dağılmış olsa da daha çok Akdeniz'e yakın olan ülkelerde Avrupa, Orta Asya, Amerika ve Afrika kıtalarına yayılmış ve burada yetişme alanları bulmuştur. Dünya yaş kayısı üretiminde Türkiye birinci sıradadır. Türkiye'yi İspanya, İtalya, birleşik devletler topluluğu, İran Fransa, Yunanistan ve ABD izlemektedir. Bu birinci grup ülkelerin yaş kayısı üretimleri 100 bin tonun üzerindedir. Birinci gruba Fas, Pakistan, Suriye, Çin, Güney Afrika, Macaristan, eski Yugoslavya, Romanya, Avustralya, takip etmektedir.

Dünya yaş kayısı üretiminin yaklaşık % 10-15’inin yapıldığı Türkiye'de 6 kayısı bölgesi bulunmaktadır.

Bu bölgeler;

• Malatya,
• Erzincan bölgesi
• Kars, Iğdır bölgesim,
• Akdeniz (Mersin, Mut, Antakya) bölgesi
• Marmara Bölgesi,
• Ege Bölgesi.
• İç Anadolu Bölgesi

Bu bölgeler içerisinde Malatya, Elazığ, Erzincan bölgesi dışındaki bölgelerin üretimleri sofralık tüketime yöneliktir. Birinci bölgedeki kayısıların çoğunluğu kurutulmakta ve bu bölge dünya kuru kayısı üretiminin yaklaşık % 85-90’ını karşılamaktadır. Halen dünyada en yaygın olarak Anadolu'da (özellikle Malatya ve çevresinde) bulunur.Özellikle Battalgazi(Eskimalatya) bölgesinde dünyanın en kaliteli kayısısı yetişir. Ağılyazı(Rustuşağı),Adagören(Kilisik)ve Kuluşağı köylerinde tarlaların geniş olması ve ağaçların 10'ar metre aralıklarla dikilmesi en kaliteli kayısının yetiştirilmesini sağlamıştır.Yaşlı kayısı ağaçlarından kaliteli ürün elde edilemediğnden özellikle bu belirtilen köylerde 15 yaşından büyük ağaçlar kesilip kademeli olarak yeni ağaçlar dikilmektedir.Yağmurlama sistemiyle 8-10 gün aralıklarla sulanan kayısın % 85 gibi büyük kısmı kuru kayısı olarak dünya piyasasına verilir.

[değiştir] Kayısı çekirdeği

Kayısının kendisi gibi çekirdeği de birçok alanda kullanılmaktadır. Çekirdeğinin kabukları aktif karbon üretiminde, metal yüzeyi temizlemede, alternatif enerji kaynağı olarak fırınlarda kullanılmaktadır. İçi ise kuruyemiş sanayisinde veya yağı alınarak kozmetik ürünü olarak kullanılmaktadır. Kayısı çekirdeği içinin halen kansere karşı kullanılabilirliği araştırılmaktadır ve bazı kanser ilaçlarında kullanılmaya da başlamıştır.

[değiştir] Edebiyatta kayısı

Bertrand Russell, Aylaklığa Övgü kitabında yer alan Yararsız Bilgi denemesinde kayısıyla ilgili meraklı bilgiler verip onları bilerek kayısı yemenin daha tatlı olduğunu söyler (bkz, Cem yayınları, 2004, s. 35,36).

[değiştir] Resimler

Türkiye'de üretilmiş organik kuru kayısı (Koyu renginin nedeni kükürt dioksit (E220) ve potasyum sorbat (E202) kullanılmamış olmasından kaynaklanmaktadır)

Kurutulmuş kayısı meyveleri

Taze kayısı meyvesi

• Hesaplı ve kaliteli kayısı ürünleri alabileceğiniz güvenilir bir site