Bilge Kağan

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Bilge Kağan (Eski Türkçe: Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld turkic letter Q.png Old Turkic letter A.svgOld Turkic letter G2.svgOld Turkic letter L2.svgOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter B2.svg, Bilge qaγan[1], , Pinyin: píjiā kěhàn, Wade-Giles: p'i-chia k'o-han, resmî unvan: Old Turkic letter N1.svgOld Turkic letter G1.svgOld turkic letter Q.png Old Turkic letter A.svgOld Turkic letter G2.svgOld Turkic letter L2.svgOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter B2.svg Old Turkic letter UK.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter U.svgOld Turkic letter T2.svg Old Turkic letter SH.svgOld Turkic letter M.svgOld Turkic letter L1.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter B1.svg Old Turkic letter A.svgOld Turkic letter D2.svgOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter NG.svgOld Turkic letter T2.svg Old Turkic letter G2.svgOld Turkic letter T2.svgOld Turkic letter I.svgOld Turkic letter R2.svgOld Turkic letter NG.svgOld Turkic letter T2.svg, Tengriteg Тengride bolmuş Türk Bilge Kagan[2]:Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı [3], soyadı ve ad: 阿史那 默棘連, āshǐnà mòjílián, a-shih-na mo-chi-lan; d. 683 ya da 684 - ö. 25 Kasım 734), İkinci Doğu Göktürk Kağanlığının kağanlarındandır. Türk tarihinin en önemli figürlerinden biri olarak değerlendirilir.[4]

683 (ya da 684) yılında doğdu. Babası Doğu Göktürk Kağanlığı’nı yeniden kuran İlteriş Kağan, annesi İlbilge Hatun'dur. 8 yaşında babasını yitiren Bilge Kağan, 24 yıl boyunca Göktürk Devleti kağanlığı yapan amcası Kapağan Kağan’ın elinde büyüdü.

716 yılında Kapagan Kağan Dokuz Oğuz boylarından Bayirku (Bayïrqu) tarafından öldürüldüğünde yerine geçen oğlu İnel Kağan'ı darbe yoluyla devirerek İkinci Doğu Göktürk Kağanlığı'nın başına geçti. Devletin yönetimini ele alan Bilge Kağan’ın ilk işi iyi bir yönetim oluşturmak oldu.[kaynak belirtilmeli] Bunun için, ordunun başına kardeşi Kül Tigin’i, vezirliğe de Tonyukuk’u getirdi. Kardeşi Kül Tigin ile birbirilerine bağlılıkları ve taht kavgasına tutuşmamaları devleti hızla güçlendiren nedenlerin başındadır.

Bilge Kağan döneminde yazılan Göktürk Yazıtları Türk tarihi açısından eşsiz bir değer taşımaktadır.

Bilge Kağan’ın en büyük hayali, milletini yerleşik hayata geçirip onları şehirlerde oturtmak idi.[kaynak belirtilmeli] Ama vezir Tonyukuk buna karşı çıkarak: "Türkler, Çinlilerin yüzde biri kadar bile değildirler. Su ve otlak peşindedirler. Avcılık yaparlar. Belli bir yerleri yoktur ve savaşçıdırlar. Kendilerini güçlü görünce, orduları yürütürler. Güçsüz bulunca kaçarlar ve gizlenirler. Çinlilerin sayı üstünlüklerini böylece etkisiz kılarlar. Türkleri surlarla çevrili bir kentte toplarsanız ve bir kez Çin’e yenilirseniz, onların tutsağı olursunuz" dedi.[kaynak belirtilmeli]

Bilge Kağan, bir dönem de Türkler arasında Budizm’i yayma gayretinde bulundu. Tapınaklar yaparak Türkleri Budist yapmak arzusunu taşıdı. Vezir Tonyukuk, bu düşünceye de karşı çıkarak, Budizm’in insandaki hükmetme ve iktidar duygusunu zaafa uğrattığını, kuvvet ve savaşçılık yolunun bu olmadığını, eğer Türk milletinin yaşaması isteniyorsa, bu din ve tapınakların ülkeye sokulmaması gerektiğini söyledi. Bilge Kağan, çok itibar ettiği Veziri Tonyukuk’un tavsiyelerine uyarak, aklından geçen bu planları uygulamadı.[kaynak belirtilmeli]

Bilge Kağan döneminde Göktürk Devleti’nin sınırları Çin’in Şan-Tung ovasından, İç Asya’da Karaşar bölgesine, kuzeyde Bayırku sahasından Ani Irmağı çevresi ve Batı Demir Kapı’ya (Ceyhun Irmağı’nın yakınında Semerkand-Belh yolu üzerinde) kadar ulaştı.[kaynak belirtilmeli]

Önce veziri Tonyukuk’u sonra kardeşi Kül Tigin’i kaybeden Bilge Kağan’ı, Çinlilerle işbirliği yapan[kaynak belirtilmeli] bakanı Buyruk Çor zehirledi. Yatağında hasta yatarken, kendisini zehirleten bakan ve yardımcısını öldürten Bilge Kağan, 25 Kasım 734’de öldü.

Bilge Kağan’ın cenazesi 22 Haziran 735 tarihinde ("domuz" yılının 5. ayının 27'sinde) büyük bir yas töreni yapıldı.[5].

Bilge Kağan’ın ölüm ve yoğ töreni ile ilgili tarihi, oğlu Teñri Kağan, Bilge Kağan Yazıtı'nda şu bilgileri yazdırmıştır:


”bunça : k(a)zg(a)n(ı)p : k(a)ñ[(ı)m k(a)ğ(a)n [ı]t yıl : on(u)nç (a)y : (a)ltı ot(u)zka : uça : b(a)rdı : l(a)zgin : yıl : biş(i)nç (a)y : yiti ot(u)zka : yoğ (e)rtürt(ü)m :”


(Bu kadar kazanıp babam, kağan köpek yılı, onunca ay, yirmi altıda uçup gitti. Domuz yılı beşinci ay, yirmi yedide yas töreni yaptırdım”) (Bilge Kağan, Güney, 10).


Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Bilge kagan’s Memorial Complex, TÜRIK BITIG
  2. ^ Ethno Cultural Dictionary, TÜRIK BITIG
  3. ^ http://www.diledebiyat.net/turk-edebiyati-tarihi/islamiyet-oncesi-turk-edebiyati/yazili-donem-turk-edebiyati/gokturk-kitabeleri/bilge-kagan-yaziti
  4. ^ Etienne Copeaux, Les prédécesseurs médiévaux d'Atatürk. Bilge kaghan et le sultan Alp Arslan, Revue des mondes musulmans et de la Mediterrane No.89-90, Figures mythiques des mondes musulmans, Temmuz 2000, sf. 217-243
  5. ^ Louis Bazin, Les calendriers turcs anciens et médiévaux, Service de Reproduction des Theses Universite de Lille III, 1974 s. 244.

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]