Chieh-she-shuai

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Bu sayfa tarihi şahsiyet Chieh-she-shuai hakkındadır. Oyun ve roman karakteri için Kür Şad maddesine bakınız.

A-shih-na Chieh-she-erh veya Ashina Jiesheer[1] (Çince: Geleneksel: 阿史那結社爾 / Basit.: 阿史那结社尔[2], Pinyin: āshǐnà jiēshèěr, Wade-Giles: ashihna chieh-she-erh, Orta Çağ Çincesi: (Guangyun): ʔɑ-ʃĭə˥-nɑ˩ kiet-ʑĭa˥-nʑĭe˥) ya da A-shih-na Chieh-she-shuai[3] veya Ashina Jiesheshuai, Geleneksel: 阿史那結社率 / Basit.: 阿史那结社率 [4][5][6][7][8], Pinyin: āshǐnà jiēshèshuai, Wade-Giles: ashihna chieh-she-shuai, Orta Çağ Çincesi: (Guangyun): ʔɑ-ʃĭə˥-nɑ˩ kiet-ʑĭa˥-ʃĭuĕt, d. ? - ö. 639), Doğu Göktürk Kağanlığında Aşina (Aşina, Aşena, Asena, Asina) ailesinin mensuplarından ve Çin Tang Hanedanında Chunglangchiang (Zhonglangjang, 中郎將, "Korgeneral")lığa[4][9] kadar yükseltilen Fan-chiang (蕃將 / 蕃将, fānjiāng, "Yabancı general")lardandır.[10] Şipi Kağan'ın oğullarından olup "Tuli Kağan" (突利可汗, Tölis qaγan, küçük kağan)[4] unvanını kullanan Ashina Shihpopi (阿史那什缽苾 / 阿史那什钵苾, āshǐnà shénbōbié, d. 602 - ö. 631)'nin kardeşidir.[2]

Tang'a geliş[değiştir | kaynağı değiştir]

Li Chih

27 Mart 630[11] tarihinde Yin Dağları (Çogay) civarında meydana gelen Yinshan Muharebesi (陰山之戰 / 阴山之战, yīnshān zhī zhàn)'nde yenilen Illig Kağan'ın esir düşüp Doğu Göktürk Kağanlığı'nın yıkılmasından önce, 21 Arallık 629[12] tarihinde ağabeyi (aynı zamanda Tai Tsung'un kan kardeşi) Tölis Kağan'ın Tang Hanedanı'na sığınmasıyla birlikte geldi ve zamanla yükseldi.[4][13] Ancak Chieh-she-shuai düzenbaz olduğu için Tölis Kağan tarafından dışlandı. Chieh-she-shuai ağabeyine karşı kin besledi ve Tölis Kağan'a iftira atıp Tang Hanedanı'na karşı isyan etmeyi planlamakta olduğunu Tai Tsung'a ihbar etti.[7][14] Ondan sonra imparator Tai Tsung, Chieh-she-shuai'yi önemsemez oldu ve rütbesi uzun süre yükselmedi.[7]

Shunchou (Eyaleti) Askerî Valiliğine atanmış Tölis Kağan, 631 yılında imparatoru ziyaret etmek üzere yola çıkıp Pingchou'ya kadar geldiğinde hastalıktan 29 yaşında öldü. Tai Tsung çok üzüldü ve Chungshu Shihlang ("Özel Kalem Bakanlığı Müsteşarı") Ts'en Wenpen'e bir kitabe yazdırdı. Ardılı olarak Ho-lo-ku[15] (阿史那賀邏鶻 / 阿史那贺逻鹘, āshǐnà hèluógǔ) getirildi.[4][8]

Yaz sarayı baskını[değiştir | kaynağı değiştir]

13 Mayıs 639[16] tarihinde Tai Tsung yaz sarayı olan Chiu-ch'eng Sarayı (九成宮 / 九成宫, jiǔchéng gōng)[17][18]'na geldi.[7] Chieh-she-shuai gizlice eski kabileleriyle irtibata geçerek yaklaşık 40 yandaşı kazanıp imparatora karşı suikastı planladı.[7] Jiucheng Sarayı'ından Tai Tsung'un prensi olup Tai Tsung'un ölümünden sonra Kao Tsung olarak tahta geçecek olan Chin Kralı Li Chih 'in dışarı çıkarken açılacak kapıdan yararlanarak sarayın içine girerek doğrudan imparatorun yatak odasını basarak başarılı olabileceğini düşündü.[7]

19 Mayıs 639[19] tarihinde Ho-lo-ku'yu korumaya alıp gece sarayın dışında gizledi. Ancak o gün şiddetli rüzgar yüzünden Li Chih'in gelişi gecikince Chieh-she-shuai şafak vaktinin gelmesinden endişe ettiği için saraya saldırdı.[7][20][21] Chieh-she-shuai ve adamları dört katlı perdeleri aştıktan sonra rastgele ok atarak onlarca muhafızı öldürdüler. Che-ch'ung Sun Wu-k'ai[15]ve adamları mücadele ederek isyancıları geri çevirdiler. İsyancılar ahıra sığınarak yirmi küsür atı çalıp kuzeye kaçtılar.[7] Vey Nehrini geçtikten sonra takip eden Tang askerleri tarafından yakalandılar ve kılıçla kesilerek öldürüldüler. Tuli Kağan'ın oğlu Ho-lo-ku ise sürgün edildi.[22].

İsyan sonrası[değiştir | kaynağı değiştir]

Chieh-she-shuai'nin isyanından sonra Göktürklerin Sarı Irmak'ın güneyinde bulunmalarının iyi omadığını dile getirenler çoğaldı. Tai Tsung da Göktürk siyasetini değiştirmeye karar verdi.[23] 13 Ağustos 639[24] tarihinde Tai Tsung, "Sarayı Muhafız Birliği Sağ Wu-wei Büyük General"[25], Hua Eyaleti Askerî Müsteşarı ve Huai-hua Vilâyet Kralı[25] olan Li Simo (Aşina Simo)'yu Chilipi Kağan olarak atadı ve Kutao'nun verilmesine, çeşitli eyaletlerde oturan Göktürk ve etnik azınlıkları Sarı Irmak'ın kuzeyine götürmesine ve orada surlar inşa ederek uzun süre sınır kalelerini muhafaza etmesine dair ferman çıkardı. Ancak Chilipi Kağan Seyantolardan korkarak kaleden çıkmak istemeyince Tai Tsung, Sinong ("Tarım Bakanı") Kuo Sipen'i Seyontolara yollayarak, Göktürklerle savaşmaması talimatını verdi.[7]

"Kür Şad"[değiştir | kaynağı değiştir]

Sabahattin Ali Yüksek Muallim Mektebi'nden arkadaşı olan Hüseyin Nihal Atsız'dan bir piyes için tarihî ve kahramanca bir konu istedi ve Atsız "Kür Şad" adıyla bu zatı anlattı.[26][27][28] Sabahattin Ali anlatılanları kullanarak "Kür Şad" adında âciz bir aşık karakter tasarladı ve bu karakterin yer aldığı Esirler adlı oyununu, 1 Haziran - 1 Eylül 1936 tarihleri arasında Varlık dergisinde yayımladı.[29] 1939 yılında Hüseyin Nihâl Atsız Kopuz dergisine verdiği yazısında "Kür Şad" 'dan bahsedip üniversite meydanında tek parçalı sade bir taşla kırk bir kılıçtan ibaret bir abidenin dikilmesini önerdi.[30] Daha sonra 1946 yılında kaleme aldığı Bozkurtların Ölümü romanındaki "Kür Şad" karakteri bu kişiden esinlenerek yaratılmıştır. (Ancak roman karakteri "Kür Şad" 'ın babası "Çuluk Kağan"'dır.[31][32][33]) Atsız, 1947 yılında Kür Şad dergisini yayımlamaya başladı ve derginin ilk sayısı için "En Büyük Türk Kahramanı Kür Şad" adlı yazıyı bizzat yazıp "Yarınki Türkeli" nde Kür Şad için ulu bir anıt düşündüğünü açıkladı.[34]

Not[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Akdes Nimet Kurat ise Ki-Şe-So olarak aktarmaktadır. Akdes Nimet Kurat, "Göktürk kağanlığı", DTCF Dergisi, X/1-2, 1952, s. 28.
  2. ^ a b Eski Tang kitabı, Cilt 3. http://zh.wikisource.org/zh/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B73. Erişim tarihi: 30 Haziran 2010. "甲申,阿史那結社爾犯禦營,伏誅。"  Çeviri açıklamaları: 甲申 : Çin takvimine göre ay ve tarihi belirtiyor, 639 yılında ise 19 Mayıs'a denk geliyor. 阿史那結社爾犯禦營 : Ashina Jiesheshuai (TTK'nın kitabına göre A-shih-na Chieh-she-shuai), imparatorun karargahını istila etti. 伏誅 = (hıyanet) suçundan öldürüldü.
  3. ^ Ahmet Taşağıl'a göre "Cişeşuay" biçiminde okunur.
  4. ^ a b c d e Eski Tang kitabı, Cilt 194-1. http://zh.wikisource.org/zh/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7194%E4%B8%8A. Erişim tarihi: 30 Haziran 2010. "突利弟結社率,貞觀初入朝,歷位中郎將。十三年,從幸九成宮,陰結部落得四十余人,並擁賀邏鶻,相與夜犯禦營,逾第四重幕,引弓亂發,殺衛士數十人。折沖孫武開率兵奮擊,乃退。北走渡渭水,欲奔其部落。尋皆捕而斬之,詔原賀邏鶻,流於嶺外。"  Çeviri açıklamaları: 突利弟結社率,= Tuli'nin kardeşi Jiesheshuai; 貞觀初入朝,= Zhenguan döneminin ilk yıllarında Çine geldi; 歷位中郎將。 = rütbesi (yükseltirerek) Orta seviyeli general rütbesine (Generalin bir altı) kadar yükseltildi; 十三年,從幸九成宮,= (Zhenguan döneminin) 13. yılında (İmparator Tai Zong'a) refakat ederek Jiucheng sarayına geldi; 陰結部落得四十余人 = Gizlice kendi kabilesiyle anlaşıp 40 küsür kişiyi aldı ; 並擁賀邏鶻,= Heluogu'ya sahip çıkıp (yani abisinin oğlunu ismen lideri yaptı); 相與夜犯禦營,= Gece karargahını istila etti; 逾第四重幕,= dört katmanlı perdeyi aşıp; 引弓亂發,= rastgele ok attılar ; 殺衛士數十人 = onlarca muhafızı öldürdüler; 折沖孫武開率兵奮擊,乃退。 = Sun Wukai askerlere komuta ederek karşılık verdi ve geri çevirdi; 北走渡渭水,欲奔其部落。= Kuzeye kaçıp Vey Nehrini geçip kendi kabilesine ulaşmak istedi. 尋皆捕而斬之,= (Takip eden Tang askerleri tarafından) yakalandılar ve kılıçla kesilerek öldürüldüler; 詔原賀邏鶻,= Ho-lo-ku geri alındı; 流於嶺外。= Lingwai'ye sürgün edildi;
  5. ^ Yeni Tang kitabı, Cilt 215-1. http://zh.wikisource.org/zh/%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7215%E4%B8%8A. Erişim tarihi: 30 Haziran 2010. 
  6. ^ Yeni Tang kitabı, Cilt 2.
  7. ^ a b c d e f g h i Yeni Tang kitabı, Cilt 195. http://zh.wikisource.org/zh/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7194%E4%B8%8A. Erişim tarihi: 30 Haziran 2010. "初,突厥突利可汗之弟結社率從突利入朝,歷位中郎將。居家無賴,怨突利斥之,乃誣告其謀反,上由是薄之,久不進秩。結社率陰結故部落,得四十餘人,謀因晉王治四鼓出宮,開門辟仗,馳入宮門,直指御帳,可有大功。甲申,擁突利之子賀邏鶻夜伏於宮外,會大風,晉王未出,結社率恐曉,遂犯行宮,逾四重幕,弓矢亂髮,衛士死者數十人。折衝孫武開等帥眾奮擊,久之,乃退,馳入御廄,盜馬二十餘匹,北走,度渭,欲奔其部落,追獲,斬之,原賀邏鶻投於嶺表。"  Çeviri açıklamaları: 資治通鑑/卷195 = Tzu chih t'ung chien, Cilt 195. 初,突厥突利可汗之弟結社率從突利入朝,歷位中郎將。 = Önce Göktürk Tuli Kağan'ın kardeşi Tuli'ye refakaten Çin'in başkentine geldi. Rütbesi Orta Seviyeli Generallığa kadar yükseltildi. 居家無賴,怨突利斥之,乃誣告其謀反,上由是薄之,久不進秩。 = Düzenbaz olduğu için Tuli Kağan tarafından dışlandı kin besledi ve iftira atıp Tang Hanedanı'na karşı isyan etmeyi planlamakta olduğunu ihbar etti. İmparator (Chieh-she-shuai'yi) önemsemez oldu ve rütbesi uzun süre yükselmedi. 結社率陰結故部落,得四十餘人,謀因晉王治四鼓出宮,開門辟仗,馳入宮門,直指御帳,可有大功。 = Chieh-she-shuai gizlice eski kabilesiyle anlaşıp 40 küsür kişiyi aldı. Chin Kralı Li Chih 'in "dördüncü davul" (saat) unda dışarı çıkarken açılacak kapıdan yararlanarak sarayın içine girip doğrudan imparatorun yatak odasını basarsa başarı ihtimali yüksek (olduğunu düşündü). 甲申,擁突利之子賀邏鶻夜伏於宮外,會大風,晉王未出,結社率恐曉,遂犯行宮,逾四重幕,弓矢亂髮,衛士死者數十人。 = Tuli'nin oğlu Holoku'yu himaye altına alıp gece sarayın dışında gizlediler. Şiddetli rüzgar esti. Li Chih henüz çıkmadı. Chieh-she-shuai şafak vaktinin gelmesinden endişe etti. Nihayet sarayı istila etti. Dört katmanlı perdeyi aştılar. Rastgele ok attları. Onlarca muhafızı öldürdüler. 折衝孫武開等帥眾奮擊,久之,乃退,馳入御廄,盜馬二十餘匹,北走,度渭,欲奔其部落,追獲,斬之,原賀邏鶻投於嶺表。 = Sun Wukai ve adamları askerlere komuta edip şiddetle karşılık verdiler. Sonunda geri çevirdiler. İsyancılar imparatorun ahırına sığındılar. Yirmi küsür atı çaldılar. Kuzeye kaçıp Vey Nehri'yi geçip kendi kabilelerine sığınmak istediler. Yakalanıp kesildiler. Ho-lo-ku geri alındı ve Lingwai'ye sürgün edildi.
  8. ^ a b Yeni Tang kitabı, Cilt 215-1. http://zh.wikisource.org/zh/%E6%96%B0%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7215%E4%B8%8A. Erişim tarihi: 30 Haziran 2010. "後入朝,死並州道中,年二十九,帝為舉哀,亦詔文本文其墓,子賀邏鶻嗣。"  Çeviri açıklamaları: 後入朝 = Daha sonra Çin'in başkentine geldi. 死並州道中,= Yolunda Pingchou'fs öldü. 年二十九,= Yaşı 29 idi. 帝為舉哀 = İmparator bundan çok üzüldü. 亦詔文本文其墓 = Tsen Wenpen'e mezarı için bir kitabe yazdırdı. 子賀邏鶻嗣。= Oğlu Holoku ardılı oldu.
  9. ^ İngilizce Vikisözlüğünde 中郎將.
  10. ^ 章群, 唐代蕃将研究, 聯經出版事業公司, 1990, ISBN 957-08-0115-8 (Chang Ch'ün, Tang Dönemi Yabancı General Araştırmaları, Lienching Yayın İşleri A.Ş.), s. 186. Baidu Kütüphanesi.
  11. ^ Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀四年, ay: 二月, gün: 甲辰 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.
  12. ^ Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀三年, ay: 十二月, gün: 戊辰 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.
  13. ^ Tzu chih t'ung chien, Cilt 193.
  14. ^ 中国人民解放军军事科学院, 中国军事通史, 第十册 第十卷, 唐代军事史(上), 军事科学出版社, 1998, (Çin Halk Kurtuluş Ordusu Askerî Bilim Akademisi, Çin Askerî Genel Tarihi, 10. Cilt, 1. Bölümü: Tang Dönemi Askerî Tarihi - I, Askerî Bilim Yayınevi), s. 182. books.google
  15. ^ a b İsenbige Togan, Gülnar Kara, Cahide Baysal, Çin Kaynaklarında Türkler Eski T'ang Tarihi (Chiu T'ang-shu) 194a: 'Türkler Bölümü' (Açıklamalı Metin Neşri), TTK, Ankara, 2006, ISBN 9751618967
  16. ^ Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀十三年, ay: 四月, gün: 戊寅 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.
  17. ^ Bugünkü Şenşi Eyaleti Linyou İlinde bulunan T'ien-t'ai Dağı (天台山, tiāntái shān)nda Sui imparatoru Wendi tarafından 593 - 595 yılları arasında Jenshou Sarayı (仁壽宮 / 仁寿宫, rénshòu gōng) adıyla inşa edilmiş ve daha sonra 631 yılında Tai Tsung tarafından tadilat edilip Chiu-ch'eng Sarayı olarak adlandırılmıştır. 632 baharında Tai Tsung'un dönemin önde gelen hat sanatçısı Ouyang Hsun (歐陽詢 / 欧阳询, ōuyáng xún)'a yazdırdığı Chiu-ch'eng kung Li-ch'üan-ming (九成宮醴泉銘 / 九成宫醴泉铭, jiǔchéng gōng lǐquánmíng) adlı eseri ile bilinir. Tai Tsung Mart - Ekim 632, Mayıs - Ekim 633, Mart - Ekim 634 tarihleri arasına bu sarayda kalmış ancak 635 - 638 yılları arasında babası ve eşinin ölümleri münasebetiyle hiç kalmamıştır. Daha sonra Nisan - Ekim 639 tarihleri arasında kaldıysa da ondan sonra hayat boyunca hiç kalmamıştır. Tai Tsung'un dokuzuncu çocuğu olan Chin Kralı Li Chih, Kao Tsung olarak tahta geçtikten sonra 651 yılında Wan-nien Sarayı (萬年宮 / 万年宫, wànnián gōng) olarak adlandırıldı ve sarayın güzelliğini öven kitabeyi bizzat yazıp diktirdi. Ancak iki hafta sonra sel basıp kendisi zar zor kurtardıysa da 3000 kişi hayatını kaybetti. Ondan sonra Kao Tsung bu saraydan uzaklaştı ve 667 yılında tekrar Chiu-ch'eng Sarayı olarak adlandırıp birkaç kez ziyaret etti.
  18. ^ Yuan Jiang tarafından çizilmiş Chiu-ch'eng kung (The Palace of Nine Perfections) The Metropolitan Museum of Art.
  19. ^ Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀十三年, ay: 四月, gün: 甲申 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.
  20. ^ Глава XVII. ТАБГАЧСКИЙ ХАН.
  21. ^ Cultural-china.
  22. ^ Tzu chih t'ung chien 'a göre "Lingpiao" (嶺表)'ya, Eski Tang Kitabı ve Yeni Tang Kitabı 'na göre ise "Lingwai" (嶺外)'ya, Çin Kaynaklarında Türkler Eski T'ang Tarihi (Chiu T'ang-shu) 194a: 'Türkler Bölümü' (Açıklamalı Metin Neşri) 'ne göre "Tepelerin Ardı"
  23. ^ 中国人民解放军军事科学院, 中国军事通史, 第十册 第十卷, 唐代军事史(上), 军事科学出版社, 1998, (Çin Halk Kurtuluş Ordusu Askerî Bilim Akademisi, Çin Askerî Genel Tarihi, 10. Cilt, 1. Bölümü: Tang Dönemi Askerî Tarihi - I, Askerî Bilim Yayınevi), s.184. books.google
  24. ^ Tang kitaplarında yer alan Yıl: 貞觀十三年, ay: 七月, gün: 庚戌 tarihi, Academia Sinica'nın Takvim Çeviricisiyle çevirilmiştir.
  25. ^ a b Erkin Ekrem, "Gök Türk Hsieh-li Kağan'ın (618-630) Oğlu A-shih-na Po lou Men'in Mezar Kitabesi Üzerine", Modern Türklük Araştırmaları Dergisi Cilt 4, Sayı 4, Aralık 2007.
  26. ^ Nihâl Atsız, "İçimizdeki Şeytanlar" (19 Temmuz 1940), Atsız Cilt 11: İçimizdeki Şeytan, En Sinsi Tehlike, Hesap Böyle Verilir, İkinci Baskı, İrfan Yayımcılık, 1997, ISBN 975-371-064-X, s. 16.
  27. ^ Göktürk Ömer Çakır, ""Kür Şad"ın Gerçekliği Hakkında", Orkun dergisi, Sayı: 147, Mayıs 2010.
  28. ^ Göktürk Ömer Cakır'ın Not Defteri
  29. ^ Sabahattin Ali, Bütün eserleri: Cilt 7: Son Hikâyeler-Esirler, Varlık Yayınevi, 1966.
  30. ^ Hüseyin Nihâl Atsız, "Cihan Tarihinin En Büyük Kahramanı: Kür Şad", Kopuz, Sayı: 3, 1939.
  31. ^ Bozkurtların Ölümü Birinci Bölümü II Bağtur Şad.
  32. ^ Nihâl Atsız, Bozkurtlar, Ötüken, 1974, Baskı: 10, s. 31.
  33. ^ Nihâl Atsız, Bozkurtların destanı, Ötüken, 1976, Baskı: 2, s. 86.
  34. ^ Hüseyin Nihâl Atsız, "En Büyük Türk Kahramanı Kür Şad", Kür Şad, Sayı: 1, 3 Nisan 1947, s. 3.