Lehistan-Litvanya Birliği

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Lehistan-Litvanya Birliği
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Abiejų tautų respublika

 

1569–1795
 

 

 

Bayrak Arma
Lehistan-Litvanya Birliği'nin sınırları yeşil ile gösterilmiş.
Başkent Kraków (1296-1596/1609),
Łowicz - Interregnum (1572-1573)
Varşova (1596/1609-1795)
Din Katolik, Ortodoksluk, Protestanlık, Musevilik, Müslümanlık
Yönetim Soylu Demokrasi
Yüzölçümü
 - 1582 815000 km2
 - 1618 990000 km2
Nüfus
 - 1582 6500000 
     Yoğunluk 8 /km2
 - 1618 10500000 
     Yoğunluk 10.6 /km2
Para birimi Złoty
1617'de III. Sigismund zamanında basılmış olan 15 Złoty ve üstünde Lehistan-Litvanya Birliği'nin arması vardır

Lehistan-Litvanya Birliği, Birinci Lehistan Cumhuriyeti, İki Ulus Cumhuriyeti, İki Ulus Birliği veya İki Halk Birliği (Lehçe: Rzeczpospolita Obojga Narodów; Beyaz Rusça: Рэч Паспалітая Абодвух Народаў; Litvanca: Abiejų tautų respublika) adlarıyla tanınan 17. yüzyıl Avrupa'sının en güçlü ülkelerinden biriydi.

Polonya tarihi
Lublin Union 1569.PNG

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

1526'da Lublin Antlaşmasından önce Polonya ve Litvanya sınırları
Lehistan-Litvanya Birliği'nin en geniş sınırları, 1619
Kral III.Sigismund'un evlilik töreninde bir atlı bayraktar

Lehistan-Litvanya Birliği 1 Temmuz 1569 tarihinde imzalanan Lublin Antlaşması ile kuruldu. Bu antlaşmayla Lehistan Krallığı, Litvanya Grandüklüğü ve Kraliyet Prusyası tek bir devlet olarak birleştiler ve Avrupa'nın en güçlü ülkelerinden biri haline geldiler. Aslında bu ülkeler 1569 yılından önce de işbirliği halindeydiler. Lehistan ve Litvanya 1386 yılında Litvanyalı Jagiellon Hanedanının Lehistan'ı yönetmeye başlamasından sonra aynı krallar tarafından yönetilmekteydiler. Ancak Lublin Birliğine gelinceye kadar kral hariç iki ülkenin bütün yönetim organları ayrı tutulmaktaydı. İki ülkenin ayrı meclis (Sejm) ve senatosu vardı. Krakow ve Vilnius'ta ayrı başkentler bulunmaktaydı. Birleşmeden sonra Krakow'da tek bir meclis ve senato kaldı. Başkent 1596 yılında da Varşova'ya taşındı.

Birlik, 17. yüzyılın başlarında altın çağına ulaştı. Devletin güçlü bir parlamentosu vardı. Otuz Yıl Savaşlarına katılmak istemeyen soylular parlamentoda çoğunluk oluşturmaktaydı. Bu tarafsızlık, Avrupa'nın her köşesini kasıp kavuran Siyasi-Dini çatışmalardan ülkeyi uzak tutmak için yetti. İsveç'e kafa tutabilecek kadar güçlenen devlet, Rus Çarlığına, Osmanlı İmparatorluğuna ve himayesindeki devletlere başarılı yayılmacı saldırılar başlattı. Özellikle Rusya'nın yaşadığı Karışıklık Dönemi süresince devlet, işgalleri hızlandırdı, Birlik askerleri Moskova'ya girdi ve orayı zapt etmeyi başardılar. 27 Eylül, 1610, tarihinden 4 Kasım , 1612, tarihindeki bir kuşatmayla sürülene kadar orayı ellerinde tuttular.

Birliğin gücü bu olaylardan sonra gitgide azalmaya başladı. Ülkenin güneydoğusunda 1648'de başlayan Ukrayna Kazakları'nın çıkardığı Hmelnitski Ayaklanması'nın durumu günden güne ciddiyetini artırıyordu. Yıllardır ülkenin ordusunda savaşan Kazaklar, artık kendi devletlerini kurmak istediler ve de başarılı oldular Rusların koruması altında Pereyaslav Antlaşması'yla Kazak Hetmanlığı adında bir devlet kuruldu.

Polonyalı ressam Józef Brandt'in, Zaferden dönen Ukraynalı Kazak çalışması

Devletin başına gelen bir diğer felaket ise, 1655 yılında başlayan "Tufan" (The Deluge) olarak adlandırdıkları İsveç akınlarıdır. Bu akınların ve işgallerin üzerine bir de Erdel Dükü George II Rákóczi ve Brandenburg Elektörü Frederick William'ın da saldırıları eklenince, çok ağır bir savaş patlak verdi.

Krallar[değiştir | kaynağı değiştir]

Hükümdar Hanedan Hüküm Süresi Notlar
Henryk Walezy
Valois 1573-1574 Fransa'nın kralı olunca Lehistan-Litvanya tahtını bıraktı
II. Maximilian
(Kutsal Roma İmparatoru)
Habsburg 1575 Seçimine itiraz edildi
Anna Jagiellon Jagiellon 1575-1586 Kocası Stefan Báthory ile hüküm sürdü
I. Stefan Báthory Báthory 1576-1586 Karısı Anna ile hüküm sürdü
III. Maximilian
(Avusturya Arşidükü)
Habsburg 1587 Zygmunt Vasa'ya yenildi
III. Zygmunt Waza Vasa 1587-1632
IV. Władysław Waza Vasa 1632-1648
II. Jan Kazimierz Waza Vasa 1648-1668 Tahtı bıraktı.
Michał Korybut Wiśniowiecki Wiśniowiecki 1669-1673
III. Jan Sobieski Sobieski 1674-1696
II. August Mocny Wettin 1697-1706 Tahtı bıraktı
I. Stanisław Leszczyński Leszczyński 1706-1709 II. August'a bıraktı
II. August Mocny Wettin 1709-1733 Tekrar Wettin Hanedanı
I. Stanisław Leszczyński Leszczyński 1733-1736 Tekrar kral oldu ama

Lehistan Veraset Savaşı'nda yenildi

III. Augustus Wettin 1734-1763
II. Stanisław August Poniatowski Poniatowski 1764-1795 Tahtı bıraktı

Ekonomi[değiştir | kaynağı değiştir]

Lehistan-Litvanya Birliği'nin ekonomisi büyük ölçüde feodal tarıma dayanmaktaydı. Kölelik 15. yüzyılda yasaklandı ve 1588 yılında ise tamamen kaldırıldı. Onun yerine ikinci bir serf sistemi getirildi. Köylüler büyük ölçüde tahıl yetiştiriyorlardı.

Lehistan-Litvanya Birliği 16.yüzyılın Batı Avrupasına ürün tedariği konusunda önemli bir rol oynamıştır. Özellikle en çok tahıl (çavdar), büyük baş hayvanlar (sığırlar) ve kürk. Bu üç ürün, ülkenin Batı Avrupa'ya ihraç ettiği ürünlerin toplam %90'ını oluşturmaktaydı.[1]

Bir Kanatlı Hüssar

Gdańsk gemilerinin çoğu Hollanda'nın Anvers ve Amsterdam gibi şehirlerine tahıl ticareti yapıyorlardı. Tahılın yanısıra diğer deniz ürünleri ve ahşap ürünlerin ticareti yapılmaktaydı. Kara yolu vasıtasıyla da Alman devletlerinin topraklarına özellikle Leipzig ve Nuremberg şehirlerine büyük baş hayvan ticareti, (Yaklaşık 50.000 baş) post, kürk, tuz, tütün, kenevir, pamuk (Çoğunlukla Varşova'dan) ve keten ticaretleri yapılıyordu. Şarap, meyve, baharat, kıyafet, balık, bira da üretilip, dış topraklara ihraç ediliyordu. Ayrıca lüks eşyalar da satılmaktaydı (Kanaviçeler).

16. ve 17. Yüzyıllar arasında ülkenin dış ticaret dengesi pozitiften negatife kaydı. Bunun en büyük sebebi ise Coğrafi Keşifler oldu. Coğrafi keşiflerle birlikte eski Ticaret yolları önemini kaybetti. Kehribar Yolu'da bunlardan biriydi. Ülke, Asya ile Avrupa arasındaki kervan yolunda kurulmuştu. Bu yol da önemini kaybedince ekonomi bozuldu. Bu olaylardan sonra Rusya ile yeni yerel ticari yollar kuruldu.

Birliğin para birimi złoty ve grosz idi. Gdańsk şehrinin kendi paralarını basma ayrıcalığı da vardı.

1619-1799 yılları arasında Gdańsk şehrinin tahıl ihracatı

Askeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Leh Piyadeler
Leh Askerler 1633-1668

Birliğin ordusunun temeli, Polonya Krallığı ve Litvanya Büyük Dükalığı'nın ordusu oluşturur. Ordunun komutası Atamanlardaydı. Aslında 1581 yılına kadar bu ünvan sadece savaşta geçerliydi. Daha sonra kalıcı bir ünvan haline getirildi. En ilginç dizilimi ağır zırhlı atlı birlikler olan Kanatlı Hüssarlar yapıyordu. Litvanyalı askerler ordunun yaklaşık dörtte üçünü oluşturmaktaydı. Ayrıca orduda Kazak ulusundan askerlerde bulunuyordu. Orduda Teber, mızrak, kılıç, kalkan, ok ve yay kullanılmaktaydı. Genelde hafif zırhlar giyen piyadelerin kafalarında da yöresel başlıkları vardı. Yıllar sonra ateşli silahları da kullanmaya başlayan ordu, daha da güçlendi.

İlk Ordu ve Bölümleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Ordu dört hetman tarafından yönetilirdi ve sekiz çeşit birlik içerirdi.

Wojsko kwarciane: Vergilerden pay alan düzenli birlikler.

Wojsko komputowe: Savaş zamanında toplanan yarı-düzenli birlikler.(1652 yılında Wojsko Kwarciane ile birleştirilerek kalıcı hale geldiler.

Pospolite ruszenie: Askere alınan soylular.

1697-1795 yılları. Askeri reform ile Batılı tarzda değişimler görülmekte

Piechota łanowa: piechota wybraniecka(kraliyet köylüleri) ve piechota dymowa(halk köylüleri): Eğitimli köylü askerler.

Kayıtlı Kazaklar: Kazak kökenli askerlerden oluşan birlikler. (1699'a kadar Leh ordusunda yer aldılar fakat sonradan Zaporojya Kazaklarının kışkırtmaları ve çıkardıkları isyanlar neticesinde çoğu Kazak birleştiler ve bir devlet kurdular)

Kraliyet Korumaları: Kralın can güvenliğinden sorumlu elit birim.

Paralı Askerler: Diğer uluslardan para ile satın alınan askerler.

Özel Ordular: Magnat adlı aristokrat sınıfının ve halkın parasıyla oluşturulan elit birim.

Oldukça Sıradışı Taktiklerle Savaşan Diğer Birimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hüssarlar: Mızrak ve Kargılarıyla saldıran Ağır zırhlı atlılar. 17. yüzyılın sonlarına doğru çoğu rakiplerinin ateşli silahlara sahip olmasına kadar hücumları çok etkiliydi.

Kazaklar: Hafif zırhlı atlı birlikleriyle orduda katkıları büyüktür. Ama İsveç rajtar silahşörleri kadar iyi değillerdi.

Tabor: At arabalarını kullanan birim. Savaşlarda çabucak arabalarını çepeçevre tahkim ederler ve savaşı bir savunma savaşına çevirirlerdi.

Birlik askerleri yıllarca güneyde Osmanlı İmparatorluğu, kuzeyde İsveç Krallığı, doğuda Rusya Çarlığı ve özellikle Zaporojya Kazaklarıyla mücadele ettiler. Öyle ki 16, 17, ve 18. yüzyılın büyük bölümünde Zaporojya Kazakları Lehistan-Litvanya Birliği'nin, Osmanlı İmparatorluğu'nun, Kırım Hanlığı'nın ve Rusya Çarlığı'nın otoritesine kafa tutabilen kuvvetli bir siyasi ve askeri güç haline geldi. Üç büyük devlet arasındaki ihtilaflar ve ittifaklar arasında gidip gelen Zaporojyalılar, 18. yüzyıl sonunda Rus İmparatorluğu tarafından zorla dağıtıldı.

Lehistan-Litvanya Ordusu 1576-1586

Osmanlı-Lehistan ilişkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Lehistan-Litvanya Birliği Osmanlı tarihinde sadece Lehistan adıyla anılmıştır. Lehistan Osmanlıların bugünkü Polonya'ya verdiği isimdi. Polonyalılar da bazen kendileri için de Lechia isimini kullanmışlardır. Halen bazı dünya dillerinde Polonya için Leh sözcüğünden gelen isimler kullanılmağa devam etmektedir (Farsça, Macarca, Litvanya dili vs.)

1671-1676 Osmanlı-Lehistan Savaşı

Osmanlılar 1526 yılındaki Mohaç Muharebesi'ni kazanarak Macaristan'ın büyük bir bölümünü ele geçirince birden bire Lehistan'la komşu haline geldiler. Bu dönem her iki ülkenin de altın çağına denk gelmektedir. Lehistan'ın Karadeniz'e tek çıkış yolu Tuna nehri üzerindeki Eflak ve Boğdan Beylikleriydi. Bu beyliklerin Osmanlı hakimiyetinde olması iki ülke arasında sık sık sürtüşmelere yol açtı. 1620-1621 Osmanlı-Lehistan Savaşı bu nedenle ortaya çıktı. Ayrıca Zaporojya Kazakları ve Kırım Hanlığı da bu iki ülke arasında sık sık sorunlara yol açıyordu.

Lehistan'ın himayesi altındaki Kazaklar Osmanlı Devletini yağmalıyor, Osmanlı himayesindeki Kırımlılar da aynı şeyi Lehistan'a yapıyorlardı. 1633-1634 Osmanlı-Lehistan Savaşı ve 1671-1676 Osmanlı-Lehistan Savaşı bu nedenle çıktı.

Jan Sobieski'nin Viyana'nın yardımına yetişmesi

17. yüzyılın sonlarına doğru her iki ülke de zayıflamaya yüz tuttu. II. Viyana Kuşatması sırasındaki Viyana'yı Osmanlılardan kurtaran ordu Lehistan kralı III. Jan Sobieski'nin ordusu olmuştu.

Yıkılışı[değiştir | kaynağı değiştir]

18. yüzyıla gelindiğinde Lehistan sürekli olarak toprak kaybetmeye başladı. Lehistan'ın komşusu olan Rusya, Avusturya ve Prusya güçlendiler. Saksonya'dan Wettin Hanedanı mensubu III. Augustus 1697 yılında Lehistan-Litvanya Birliği kralı seçildi. Wettinler halkı sindirmeyi ve güç kullanmayı kesin bir kural olarak görüyordu ve de bunu uyguladılar da. Halihazırda siyasi istikrarsızlık ülkede iç savaşlara ve isyanlara ortam hazırladı. Bu sırada 1715 yılında resmen kral ve soylular arasında bir iç savaş çıktı. Çar Petro bu durumdan çok iyi faydalandı. Stanislaw Poniatowski Kral III. August'u devirme planlarına destek sağlaması için annesinin ailesi tarafından Petersburg'a gönderildi. Rus sarayında ailesinin çıkarlarını gözetmek için fazla çaba harcamadı ve geleceğin çariçesi II. Katerina'ya aşık oldu.

Yekaterina, III. August'un 1763'te ölümünden sonra, Lehistan'ı daha da zayıf düşürmek için yollar aramaya başladı. Lehistan bu sorunlarla uğraşırken dış güçlere karşı savunmasız ve güçsüz kaldı. Meclis toplandı(Sejm) Rusya İmparatorluğu 24.000 kişilik bir orduyla o sırada Lehlerin topladıkları meclislerine(Sessiz Sejm, bu seferki farklı bir meclisti.) doğru yola çıktı. Bu meclisin en önemli kuralı Eğer elçiler oy birliği ile karara altı haftada (tek oturumda zaman sınırı) varamasalardı, tartışmalar geçersiz ilan edilirdi ve bu Sejm'den önceki tüm eylemler iptal edilirdi. Rusya'da meclise geldi ve bir arabulucu olmak amacıyla katılmış gözükse de asıl amacı topraklardan payına düşeni almaktı. 17. yüzyılın ortalarından beri, Sejm çözünürlüğünde otomatik olarak belirlenen bir elçi ya da senatör biri tarafından diğer, daha önce onaylanmış kararların reddi nedeniyle, herhangi bir itiraz olmadı. Bu tüm Sejmlerin oluşturduğu bir bütün çözünürlük, verilen bir oturumda geçti. Kararlar ve bu sessiz durum Sejm'in "Sessiz Sejm" olarak adlandırılmasının nedeniydi, örnek: 1667'de ve 16. yüzyılda hiçbir kişi ya da grup davaya cesaret edemedi ama 17. yüzyılın ikinci yarısında, Sejm'de liberum veto (Latince: "Ben özgürce yasaklarım") neredeyse durduruldu, III. August yetkilerinin büyük çoğunluğunu yıllarca Lehistan'da genel valilik yapan Heinrich von Brühl'e devretti.

Uzun süren Lehistan–Litvanya birliği anısına; 1861 yılında çizilmiş bir resim. Kalkanların altında "Ebedi birlik" yazmaktadır

II. Katerina yıllar sonra Rusya'nın askeri ve siyasal gücünü kullanarak dilediği gibi yönlendirebileceğini düşündüğü genç Poniatowski'nin II. Stanisław adıyla tahta çıkmasını (7 Eylül 1764) sağladı. Stanisław tahta çıktıktan sonra, krallığın gücünü artırmaya, yönetimde reform yapmaya ve parlamenter rejimi güçlendirmeye çalıştı. Ama soyluların ve kendisini tahttan indirmekle tehdit eden Yekaterina'nın engellemeleri karşısında sonunda reformlardan vazgeçmek zorunda kaldı. Lehistan-Litvanya birliği çöküşün eşiğine geldi. Czartoryski ve Potocki Hanedanı el birliğiyle Liberum veto'yu 1791'de Polonya'nın 3 Mayıs Anayasası'nın kabulüyle tamamen kaldırıldılar. Anayasa kabulü ve olası uzun vadeli kararlardan sonra bir sonuca varıldı. O sonuçlara göre Avusturya, Rusya ve Prusya Lehistan-Litvanya Birliği topraklarını paylaştı ve 300 yıllık Polonya parlamentosunun sürekliliği sona erdi. Ruslar Kralın Sakson ordusunu sürgün etti. Sonunda Lehistan-Litvanya Birliği bu üç ülke arasında paylaşılarak 1795 yılında Avrupa haritasından silindi. Bunu kabul etmeyen tek Avrupa devleti ise Osmanlı Devleti'ydi.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Zsigmond Pál Pach, (1970). 16. ve 17.yüzyılda Merkezi Doğu Avrupanın Uluslararası Ticaretteki Rolü. Akadémiai Kiadó. s. 220.