Alanlar

Vikipedi, özgür ansiklopedi

Alanlar (YunancaἈλανοί Alanoi; Çince阿蘭聊 Alanliao (Pinyin); Latince: Alani/Halani), İskit-Sarmat kökenli göçebe halk.[1][2][3][4] MÖ dönemlerde bugünkü Kazakistan topraklarında yaşamaktaydılar. Miladi dönemin başlangıç yıllarında ise Alanların büyük bir bölümü Volga ırmağını geçerek Don ırmağı civarlarına, Kırım ve Kuzey Kafkasya topraklarına gelerek bu bölgelerde uzun yıllar hakimiyet kurmuşlardır.[5]

Alan isminin İrani diller kökenli Aryan sözcüğünün bir varyasyonundan türediği iddia edilmektedir.[6][7]

Bir başka iddiaya göre ise Alan ismi Türkçe "alan, ova, açık yer, geniş veya büyük mesafe" demek olduğu da iddia edilmiştir.[8][9][10]

Bazı tarihçiler tarafından ise Alanların Türk kökenli bir halk olduğu iddia edilmektedir. [11][12][13][14][15][16][17]

Alan dili[değiştir | kaynağı değiştir]

Alanların dilleri Doğu İrani diller grubuna yakın olduğu iddia edilmektedir.[18] veya varyasyonundan türediği iddia edilmektedir.[19]

Bir başka iddia Birûni'ye göre, Alanların dili Harezmşahlar'ın ve Kumanlar'ın dillerine benzerdir.Alanların bir kısmı Kıpçak grubu diğer kısmı ise Oğuzlar'a aittir[20]

Bu Alancada bulunanan at kelimesinin diğer İrani diller ile karşılaştırılması ile iddia edilmektedir.[21]

Dil Grup At
Alan dili Doğu İrani diller *aspa
Hotanca Kuzeydoğu İrani dilleri aśśa
Osetçe Kuzeydoğu İrani dilleri efs
Wakhi Kuzeydoğu İrani dilleri yaš
Yaghnobi Kuzeydoğu İrani dilleri asp
Avestaca Güneydoğu İrani dilleri aspa
Beluçça Güneydoğu İrani dilleri asp
Medce Kuzeybatı İrani dilleri aspa
Kürtçe Kuzetbatı İrani dilleri hesp[22]
Eski Farsça Güneybatı İrani dilleri asa
Farsça Güneybatı İrani dilleri asb
Sanskritçe Hint-Aryan áśva
Hintçe Hint-Aryan घोड़ा (ghoda)

At kelimesi İngilizce dilinde ise Horse Demektir[23]

Türk deyimleri ve atasözlerinde at kelimesi ile ilgili çok fazla örnek mevcuttur.

Ata et, ite ot vermek,

Atını sağlam kazığa bağlamak,

At çalındıktan sonra ahırın kapısını kapamak gibi deyimler.

At kelimesinin Türkçe olduğu ihtimallerini arttırmaktır. Ayriyeten At kelimesinin türk kökenli gibi bir kelime olduğunu belirten kaynaklar da mevcuttur.[24]

Kafkasya[değiştir | kaynağı değiştir]

Alanların bir kısmı 4. yüzyılda Kavimler Göçüne katılmıştır. Kalanlar ise Kafkas coğrafyasında yerleşik hayata geçmişlerdir. Alanların klan esaslı birliği daha sonra Alania olarak bilinen Alan ve yerel Kafkas halklarını bir araya getiren ve Tatar-Moğol İstilasına kadar devam eden feodalizm öncesi yönetim şekline sahip bir devlet oluşturmuşlardır. 1230'lu yılların sonuna doğru Alania'yı ele geçiren Tatar-Moğollar hayatta kalan Alanları Kafkasya'nın merkezindeki dağlık yerlerde ve Kafkas Dağlarının ötesine yerleşmek zorunda bırakmışlardır. Buralarda yerel halkların da karışması ile Osetyalı olarak yaşamlarını sürdürmüş ve Kuzey Kafkasya'daki halkların etnik kökeninde (Karaçay-Balkar) önemli rol oynamışlardır. Alanlar son yıllarını, bugünkü Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Malkar topraklarının Beştav ve Abhazya’nın Kodor ırmağı çevresinde ve yüksek dağlık vadilerde 18'ci yüzyıla kadar sürdürmüşlerdir. Osetçe dilinin Alancanın soyundan geldiği düşünülmektedir.[7][25][26]

Görünüş[değiştir | kaynağı değiştir]

4. yüzyılda yaşamış Romalı tarihçi Ammianus Marcellinus Alanların uzun boylu ve sarışın olduğunu yazmıştır:

« Neredeyse tüm Alan erkekleri uzun boylu ve yakışıklıdır; saçları sarı gibidir, gözleri ise kızgın bakışlıdır.[27] »

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Osetya'da bir ortodoks kilisesi

Hristiyanlaştırılmadan önce Alanların Hint-Aryan tanrılarına tapınan çok tanrılı bir kavim olmuştur. Dinsel olarak İskit dinleri veya çok tanrılı Zerdüştlük ile bağlantılı olabilecekleri düşünülmektedir. Dominant tanrılarını ayinlerinde cisimleştirmek gibi bazı gelenekler İskit kültüründen alınmıştır.[28]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "The Hou Hanshu". 6 Haziran 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2019. 
  2. ^ Ian Almond, Two faiths, one banner: when Muslims marched with Christians across Europe's battlegrounds 30 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Harvard University Press, 2011, s.108
  3. ^ Klaus Röhrborn, Wolfgang Veenker: Runen, Tamgas und Graffiti aus Asien und Osteuropa 30 Eylül 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., In Kommission bei O. Harrassowitz, 1985, s. 5
  4. ^ Zakiev M. Z., Who are Alans? 10 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Kazan, 1995
  5. ^ Biblioteka İnostrannıh Pisateley o Rossii, t.1, SPb, 1836
  6. ^ Golden 2009.
  7. ^ a b Abaev & Bailey 1985.
  8. ^ Hill, N. W. (6 Kasım 1920). "Etymology of "Liverpool"". Notes and Queries. s12-VII (134): 373-373. doi:10.1093/nq/s12-vii.134.373a. ISSN 1471-6941. 
  9. ^ "Alan Kelime Kökeni, Kelimesinin Anlamı - Etimoloji". www.etimolojiturkce.com. 25 Aralık 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Kasım 2021. 
  10. ^ "Kubbealti Lugati - alan kelimesi anlamı, alan nedir?". www.lugatim.com. 3 Ağustos 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Kasım 2021. 
  11. ^ KOÇAK, Zülfiye (1 Ocak 2015). "HASAN TAŞKIRAN, SELÇUKLU DEVLETLERİNDE SUİKASTLAR, SELENGE YAYINLARI, İSTANBUL 2". The Journal of Academic Social Science Studies. 6 (Number: 36): 513-513. doi:10.9761/jasss2895. ISSN 2147-2971. 
  12. ^ Almond, Ian (2009). Two Faiths, One Banner. I.B.Tauris. ISBN 978-0-7556-1411-0. 
  13. ^ Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X. 
  14. ^ MUSUL, Gizem (25 Ocak 2018). "A. N. ÖZDAL, Ortaçağ Ekonomisi ve Müslüman Tüccarlar (X-XIV. Yüzyıllar). İstanbul 2016. Selenge Yayınları, 584 sayfa. ISBN: 9786054944095". LIBRI Kitap Tanitimi, Elestiri ve Ceviri Dergisi (4): 13-17. doi:10.20480/lbr.2018004. ISSN 2458-7826. 
  15. ^ Duan, "Dingling, Gaoju and Tiele", s. 47-49, 330-339
  16. ^ Sinor, Denis, (Ed.) (1 Mart 1990). "The Cambridge History of Early Inner Asia". doi:10.1017/chol9780521243049. 
  17. ^ ÖZTÜRK, UFUK (15 Temmuz 2013). "TASAVVUFA GİRİŞ (2) - TASAVVUFUN TARİHİ (BÖLÜM 1)". ALEVİLİK-BEKTAŞİLİK ARAŞTIRMALARI DERGİSİ: 1-20. doi:10.24082/abked.2013.07.001. 
  18. ^ Mallory, J. P.; Adams, Douglas Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture (İngilizce). Taylor & Francis. ISBN 9781884964985. 
  19. ^ Abaev, Vasiliĭ Ivanovich; l'Oriente, Istituto italiano per l'Africa e (1998). Studia iranica et alanica (Rusça). Istituto italiano per l'Africa e l'Oriente. 12 Ağustos 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Mart 2019. 
  20. ^ Zakiev, I. N. (29 Ekim 2021). "To the clinic of gasoline pneumonia". Kazan medical journal. 43 (3): 69-70. doi:10.17816/kazmj83902. ISSN 2587-9359. 
  21. ^ Rédaction (15 Mayıs 2006). "« Le bhūmi nel Libro di Vimalakīrti cotanese », in : Carlo G. Cereti, Beniamino Melasecchi and Farrokh Vajifdar, eds., Orientalia Romana, 7: Varia Iranica. Roma, Istituto italiano per l'Africa e l'Oriente, 2004, pp. 131-136. (Serie orient". Abstracta Iranica (Volume 27). doi:10.4000/abstractairanica.5528. ISSN 0240-8910. 
  22. ^ "Kürtçe Hayvan İsimleri". 16 Nisan 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2022. 
  23. ^ "Horse". 28 Kasım 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  24. ^ Skjærvo, P. O. (Şubat 1985). "Klaus Rõhrborn and Wolfgang veenker(ed.): Sprachen des Buddhismus in Zentralisien. Vorträge des Hambruger Symposions vom 2. Juli bis 5. Juli 1981. (Verõffentlichungen der Societas Uralo-Altaica. Bd. 16.) vi [142] pp. Wiesbaden: In Kommission bei Otto Harrassowitz, 1983. DM 84". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 48 (1): 148-149. doi:10.1017/s0041977x00027270. ISSN 0041-977X. 
  25. ^ Alemany 2000, s. ?.
  26. ^ For ethnogenesis, see Walter Pohl, "Conceptions of Ethnicity in Early Medieval Studies" Debating the Middle Ages: Issues and Readings, ed. Lester K. Little and Barbara H. Rosenwein, (Blackwell), 1998, pp 13–24) (On-line text[ölü/kırık bağlantı]).
  27. ^ Ammianus Marcellinus. Roman History. Book XXXI. II. 21.
  28. ^ Sulimirski, T. (1985). "The Scyths" in: Fisher, W. B. (Ed.) The Cambridge History of Iran, Vol. 2: The Median and Achaemenian Periods. Cambridge: Cambridge University Press. 0-521-20091-1. pp. 158–159.