Hantıca

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Başkal (mesaj | katkılar) tarafından oluşturulmuş 13.24, 28 Kasım 2016 tarihli sürüm
Hantıca
Ana dili olanlar Rusya
Konuşan sayısı 12,000  (tarih gerekli)
Dil ailesi
Yazı sistemi Kiril
Dil kodları
ISO 639-1 yok
ISO 639-2 fiu
ISO 639-3

Hantıca ya da Hantı dili veya Ostyak dili, Rusya'nın Hanti-Mansi ve Yamalo-Nenets özerk bölgelerinde yaşayan ve Hantılar tarafından konuşulan bir dildir. 1994 yılında Salminen ve Janhunen tarafından yapılan araştırmalara göre Rusya'da 12,000 adet Hantıy dili konuşan nüfus bulunmaktadır. Hantı dili, Mansi dili ile beraber Ob-Ugor dillerini oluşturmaktadır. Dil ayrıca Macarca ile akrabadır.

Hantı dilinin birçok lehçesi bulunmaktadır. Batı grubu lehçeleri Salekhard, Ob, İrtiş lehçeleri olarak ayrılır. Doğu grubu lehçeleri ise Surgut ve Vah-Vasyugan lehçelerini barındırır. Bu lehçelerin arasında on üç adet daha alt lehçe bulunmaktadır. Her bir lehçenin arasında okunuş, biçim, sözcük dağarcığı farklılıkları bulunmaktadır. Ancak her bir lehçenin arasında büyük benzerlikler de vardır. Öyle ki, bir lehçeyi konuşan biri, diğerini konuşan birini rahatlıkla anlayabilir. Batı ve doğu lehçe grupları çoğu zamanlarda birbirine çok benzeyen iki farklı dil olarak görülmektedir.

Yazı dili tarihi

Hantı yazı dili, Ekim Devrimi'nin ardından üretildi. Başta Latin alfabesiyle yazılan dil, 1937'deki düzenlemelerin ardından Kiril alfabesiyle yazılmaya başladı. Bu yeni sürüme Lua hatası 11 satırında Modül:Dil: Girilen dil kodu veritabanında bulunamadı. Lütfen Modül:Dil/veri'yi kontrol edin..) fonemini belirtmek üzere <ң> harfi eklendi. Her bir lehçe yazı dilinde baz alınmış olsa da, yazı dilinde, gazetelerde, televizyonlarda ve radyolarda Kazım lehçesi esas alınır.

Dilbilgisi

Adlar

Adlara özgü ekler arasında ikilik eki Lua hatası 11 satırında Modül:Dil: Girilen dil kodu veritabanında bulunamadı. Lütfen Modül:Dil/veri'yi kontrol edin.., çoğul eki Lua hatası 11 satırında Modül:Dil: Girilen dil kodu veritabanında bulunamadı. Lütfen Modül:Dil/veri'yi kontrol edin.., yönelme eki Lua hatası 11 satırında Modül:Dil: Girilen dil kodu veritabanında bulunamadı. Lütfen Modül:Dil/veri'yi kontrol edin.., bulunma ve yardımcı ek Lua hatası 11 satırında Modül:Dil: Girilen dil kodu veritabanında bulunamadı. Lütfen Modül:Dil/veri'yi kontrol edin.. bulunmaktadır.

Örnekle:

xot "ev" (Macarca ház, Fince koti "ev")
xotŋəna "iki eve"
xotətnə "evlerde (Fince kotona "evde")

Tekil, ikilik ve çoğul iyelik ekleri; tekil, ikilik ve çoğul isimlere üç farklı şekilde eklenir. Buradan 33 = 27 farklı form bulunur.

Örnekle:

məsem "benim ineğim"
məsemən "benim iki ineğim"
məsew "benim ineklerim"
məstatən "ineklerimden ikisi"
məsŋətuw "iki ineğimiz"

Adıllar

Yalın haldeki adıllar aşağıdaki gibidir:

Tekil İkilik Çoğul
1. kişi ma min muŋ
2. kişi naŋ nən naŋ
3. kişi tuw tən təw

Ma'nın yazımı belirtme durumunda manət ve yönelme durumunda manəm şeklindedir.

Adıl ve sıfatların açıklaması aşağıdaki gibidir:

tamə "bu", tomə "o", sit "şuradaki": tam xot "bu ev".

Temel soru adılları aşağıdaki gibidir:

xoy "kim?", muy "ne?"

Sayılar

Hantıy dili ve Macarca arasındaki sayı benzerlikleri aşağıdaki gibidir:

# Hantıy Macarca
1 yit, yiy egy
2 katn, kat kettő, két
3 xutəm három
4 nyatə négy
5 wet öt
6 xut hat
7 tapət hét
8 nəvət nyolc
9 yaryaŋ kilenc
10 yaŋ tíz
20 xus húsz
30 xutəmyaŋ harminc
100 sot száz

Alfabe

Kiril (2000 sürümü)

А а Ӓ ӓ Ӑ ӑ Б б В в Г г Д д Е е
Ё ё Ә ә Ӛ ӛ Ж ж З з И и Й й К к
Қ қ Л л Ӆ ӆ Ԓ ԓ М м Н н Ң ң Ӈ ӈ
О о Ӧ ӧ Ө ө Ӫ ӫ П п Р р С с Т т
У у Ӱ ӱ Ў ў Ф ф Х х Ҳ ҳ Ц ц Ч ч
Ҷ ҷ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Є є
Є̈ є̈ Ю ю Ю̆ ю̆ Я я Я̆ я̆

Kiril (1958 sürümü)

А а Ӓ ӓ Б б В в Г г Д д Е е Ё ё
Ә ә Ӛ ӛ Ж ж З з И и Й й К к Ӄ ӄ
Л л Л’ л’ М м Н н Ӈ ӈ О о Ӧ ӧ Ө ө
Ӫ ӫ П п Р р С с Т т У у Ӱ ӱ Ф ф
Х х Ц ц Ч ч Ч’ ч’ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я

Latin (1931-1937)

A a B в D d E e Ә ә F f H h Һ һ
I i J j K k L l Ļ ļ Ł ł M m N n
Ņ ņ Ŋ ŋ O o P p R r S s Ş ş S̷ s̷
T t U u V v Z z Ƶ ƶ Ƅ ƅ

Kaynakça