Bulaş

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Salvador, Bahia, Brezilya. İlk dang salgını mekansal difüzyon modeli
17. yüzyılda bir doktorun vebadan korunmak için giydiği elbise

Biyoloji ve tıpta bulaş, bir bulaşıcı hastalığın enfekte konakçıdan, doğal konaklardan, vektörlerden veya portörlerden başka canlılara geçmesine denir.[1] Hastalık bulaştıran canlı bazı durumlarda hasta olmayabilir (örn: subklinik enfeksiyon)

Terim genellikle mikroorganizmaların bir canlıdan başka canlıya aşağıdaki yollarla geçmesine denir :

  • Damlacık teması– Öksürmeyle veya hapşırmayla
  • Doğrudan fiziksel temas – Hasta kişiye dokunmayla veya cinsel temasla
  • Dolaylı fiziksel temas– Genellikle toprak kirliliği ya da kirli yüzeylerden (fomite)
  • Hava yoluyla – Mikroorganizmalar uzun süre havada kalırlarsa
  • Fekal-oral bulaş– Genellikle sanitasyon ve hijyen eksikliğinden dolayı kirlenmiş gıda ve su kaynakları , Birçok gelişmekte olan ülkelerde ana bulaş yoludur, gelişmiş ülkelerde çok az görülür.

Bulaş başka bir organizma veya bir vektörle (örn: sivrisinek, kene) ya da bir ara konakla(örn: pişmemiş domuz eti yiyen insanlara tenya bulaşabilir) dolaylı yoldan da olabilir. Dolaylı bulaş yoluyla bazı zoonoz hastalıklar ve daha tipik olarak makroparazitler (Örn: bit, pire, kene) gibi bazı büyük patojenler bulaşabilir.

Yatay ve dikey bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Hastalıklar doğrudan iki şekilde bulaşabilirler:

  • Yatay hastalık geçişi-Bir kişiden, aynı guruptaki diğerlerine (mesela aynı yaş gurubundaki insanlar) bulaşmasına denir.[2] Öpme, dokunma, ısırma, yalama veya hava temasıyla (öksürük, hapşuruk)

(vektörler ya da fomitler, fiziksel temas olmadan da hastalık bulaşmasında neden olabilirler).[3]

  • Dikey hastalık geçişi – Hastalığın anneden veya babadan yavrularına geçmesine denir, (doğum öncesi hastalık geçişi gibi)[4]

Bulaş, virülans ve sağkalım[değiştir | kaynağı değiştir]

Hastalık etkenlerinin türlerini devam ettirebilmeleri için bir canlıdan diğerine sürekli bulaşmaları gerekir. Enfeksiyöz ajanlar genelde en az bir bulaş yollunda uzmanlaşmışlardır. Örnek olarak bazı bakteri ve virüsler solunum yoluyla yayılmak için öksürük ve hapşuruğa neden olurlarken, bazıları ise ishale neden olurlar.

Virülans ve bulaş arasında karmasık bir ilişki vardır ve etkenlerin uzun süreli değişimleri açısından önemli sonuçları bulunmaktadır. Bir patojene bağışıklık kazanmak nesiller alır ve hastalığa ilk zamanlarda birçok kurban verilebilir. Genelde hastalığın ilk dalgasında ölüm oranı oldukça yüksektir. Bir hastalık hastayı hızla öldürüyor ise, etken başka bir canlıya bulaşmadan önce hasta ölebilir.

Giriş kapısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Patojenlerin vücuda girdiği yere giriş kapısı denir.

  • Damlacık temasında ve hava yoluyla bulaşmada genelde solunum sistemi giriş kapısıdır.

İletim yolları[değiştir | kaynağı değiştir]

Hava yoluyla bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Öksürük, hapşuruk yoluyla havaya saçılan ve uzun süre havada kalabilen etkenler solunum yoluyla alınırlarsa enfeksiyona neden olurlar."[5]

Bu tür hastalıllara örnekler:

Damlacık temasıyla bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Hapşurmayla hastalık bulaşması

Damlacık temasıyla bulaşımada, öksürük, hapsuruk veya hasta kişiyle konuşma sırasında, konuşanın mukozalarına (göz, burun, ağız) tükrük sıçratma gibi durumlar rol oynar. Etken barındıran damlacılarla kirlenmiş yüzeylere temasla da iletim sağlanır. Damlacıklar büyük oldukları için havada asılı kalmazlar ve genelde sınırlı bir alana saçılım gösterirler." (https://www.nhmrc.gov.au/_files_nhmrc/publications/attachments/cd33_icg_clinical_ed_guide_web.pdf)

Bu tarz hastalıklar:

  • Solunum yolu virüsleri (örn: Grip, parainfluenza virüsü, adenovirus)
  • Bordetella pertusis
  • Pneumococcal pneumonia
  • Difteri
  • Boğmaca
  • Kızamıkçık

Fekal-oral bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Hijyen eğitimi önemlidir

Gelişmiş ülkelerde ender görülen bir bulaş yoludur, fakat gelişmekte olan ülkelerde ve özellikle varoşlarda, hiyjen ve sanitasyon yetersizliğinden dolayı sıklıkla görülmektedir. Bu tür enfeksiyonlar kanalizasyon sisteminin yetersiz olması, içme sularının temizliğinin sağlanamaması, insanların hijyen kurallarına uymaması ve çeşitli imkansızlıklar nedeniyle artış göstermektedirler.

Cinsel yolla bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Cinsel birleşmede kondom kullanımı hastalıkları büyük ölçüde azaltmatadır. Vanuatu, 2007. Fotoğraf- Rob Maccoll

Vajinal, anal ve daha az olarak oral seks sonucunda bulaşan hastalıklara cinsel yolla bulaşan hastalıklar denir. Etkenler: Cinsel yüzeylerin direkt temasıyla yüzeylerden, genital salgılar yoluyla, penis, vajina veya anüsteki küçük yırtıklar veya yaralar sonucu çıkan kandan bulaşma gösterirler. Vajina rektumdan daha elastik yapıda olduğu için daha kolay uyum sağlar ve yırtılmalar çok daha az görülür, bu yüzden anal seks daha tehlikelidir.

Bazı hastalıklar şunlardır:

Oral cinsel bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

HIV ve Hepatit B gibi cinsel yolla bulaşan hastalıkların normalde ağızdan ağza temasla bulaşmadıkları düşünülmektedir, ancak bazı hastalıklar ağız-genital organ teması yoluyla bulaşmaktadırlar. HIV olgularında bu olasılık düşünülmüştür. Ağız-genital organ teması sonucu ağız enfeksiyonların ayol açan herpes simplex virus 1 insidansında artış görülmüştür.

Oral bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Tüberkülozlu ebeveynlerin çocuklarını öpmemesi ve dikkatli olmaları gerekir.

Öpüşme gibi direkt temas yoluyla ya da sigara, bardak gibi kişisel eşyaların paylaşımıyla dolaylı yoldan bulaşan hastalıklarıdır.

  • Sitomegalovirüs infections
  • Herpes simplex virus (özellikle HSV-1)
  • Infectious mononucleosis

(herpes virusün tüm formları.)

Direkt temas yoluyla bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Direkt temasla bulaşan hastalıklara kontajiyöz hastalıklar denir. (kontajiyöz hastalıkla buaşıcı hastalık aynı şey değildir; tüm kontajöyöz hastalıklar bulaşıcı olmalarına rağmen tüm bulaşıcı hastlıklar kontajiyöz değildir) Bu tür hastalıklar yeteri kadar temizlenmeden kullanılan bir vücut havlusu veya giysilerle bulşabilirler (örn: şiddetle hasta bölgeye sürtülmüş çorap). Bu yüzden kontajiyöz hastalıklar okullar gibi kişisel eşyaların sıklıkla paylaşıldığı yerlerde çokça görülmekteedirler.

Direkt tema ile bulaşan bazı hastalıklar:

Dikey bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu tarz enfeksiyonlar doğumdan önce, doğum sırasında veya doğumdan sonra (anna sütüyle) anneden bebeğine bulaşırlar.

Bu yolla bulaşan enfeksiyon hastalıklarına örnek: HIV, Hepatit B and Frengi.

İatrojenik bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Enfekte materyalin enjeksiyonuyla veya transplantasyonuyla meydana gelen bulaşma.

Örnekler:

  • Büyüme hormonu enjeksiyonu sonrasında Creutzfeldt-Jakob Hastalığı
  • MRSA enfeksiyonu

Vektör kaynaklı bulaş[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir doktor, sağım hizmetçisinin elinde sığırçiçeği virüsünün etkilerini incerken
Chagas hastalığının bulaşma yolları

Kendisi hasta olmadan, etkenleri diğer canlılara taşıyarak onlarda hastalık oluşmasına sebebiyet veren canlılara vektör (eklembacaklılar, vektör. Omurgalılar, portör) denir.[6]

Enfektivite[değiştir | kaynağı değiştir]

Ana madde: Bulaşıcılık

Bir etkenin organizmalara giriş şekli, sağkalım gücü, konakçı türlerinin çokluğu, bulaşma kolaylığı gibi parametrelerinin diğer etkenlerle karşılaştırılması sonucu çıkan sonuca etkenin enfektivitesi denir.[7] Etkenlerin, direkt temas, vücut sıvıları, hava yolu, ya da vektörler aracılığıyla olmak üzere birçok yoldan bulaşma şekilleri vardır.[8]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Bush, A.
  2. ^ Horizontal Disease Transmission, online-medical-dictionary.org.
  3. ^ Routes of transmission of infectious diseases agents from Modes of Introduction of Exotic Animal Disease Agents by Katharine M.
  4. ^ Vertical transmission (definition -- medterms.com)
  5. ^ https://www.nhmrc.gov.au/_files_nhmrc/publications/attachments/cd33_icg_clinical_ed_guide_web.pdf
  6. ^ Pathogens and vectors.
  7. ^ "Glossary of Notifiable Conditions". Washington State Department of Health. 13 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2010-02-03. 
  8. ^ Ryan KJ; Ray CG (editors) (2004). Sherris Medical Microbiology (4th bas.). McGraw Hill. ISBN 0-8385-8529-9.