2017 Kürdistan Bölgesel Yönetimi bağımsızlık referandumu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Kürdistan Bölgesel Yönetimi bağımsızlık referandumu
Kürdistan Bölgesi ve Kürdistan Bölgesi dışında kalan Kürt yerleşimlerinin bağımsız bir devlet olmasını istiyor musunuz?
Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg
Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin Irak'taki yeri

     Kürdistan Bölgesel Yönetimi resmî sınırları      2014'ten bu yana süren iç savaşta Kürdistan Bölgesel Yönetimi tarafından alınan bölge      Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin egemenlik iddia ettiği diğer bölge      Irak'ın geri kalanı

     Irak tarafından kontrol edilen Kürdistan Bölgesel Yönetimi
Yer Kürdistan Bölgesel Yönetimi
Tarih 25 Eylül 2017 (2017-09-25)
Sonuçlar
Oylar %
Evet 2.861.471 %&0000000000000092.73000092,73
Hayır 224.464 %&0000000000000007.2700007,27
Geçerli oylar 3.085.935 %&0000000000000092.51000092,51
Geçersiz ve boş oylar 249.990 %&0000000000000007.4900007,49
Toplam oy 3.335.925 %100.00
Kayıtlı seçmen/katılım 4.581.255 %&0000000000000072.82000072,82
Ön resmî sonuçlar[1]
Bu makale serisinin bir parçasıdır:
Kürdistan Bölgesel Yönetimi
devlet yapısı

Kürdistan Bölgesel Yönetimi bağımsızlık referandumu, 25 Eylül 2017'de Irak'ın özerk bölgesi Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde yapılan referandum. Oylamada seçmenlere "Kürdistan Bölgesi ve Kürdistan Bölgesi dışında kalan Kürt yerleşimlerinin bağımsız bir devlet olmasını istiyor musunuz?" sorusu soruldu ve seçmenlerin %92.73'ü bu soruya yanıt olarak 'Evet' oyunu verdi.

Referandum sonrası Kürdistan Bölgesel Yönetimi (KBY) lideri Mesud Barzani bağımsızlık için harekete geçti. Bu olayların ardından Irak Silahlı Kuvvetleri ve Haşdi Şabi ile KBY askeri gücü peşmerge, tartışmalı bölge olarak ifade edilen[2][3] Kerkük'te çatışmalara başladı ve Irak ordusu, Haşdi Şabi ile birlikte Kerkük ve Sincar'ı ele geçirdi. Erbil'e 12 km kadar yaklaşıldı.[önemli mi?] Bu olaylar silsilesi sonrası Mesud Barzani görevini bırakacağını açıkladı.[4] ABD'nin[5] araya girmesi ile ateşkes sağlandı ve Bağdat ile Erbil barış görüşmelerine başladı.[6]

Kürdistan Referandum Hareketi tarafından 2005 yılında yapılan gayriresmî bağımsızlık referandumunda da %98,88 oranında "Evet" sonucu çıkmıştı.[7]

Arka plan[değiştir | kaynağı değiştir]

Mesud Barzani, Temmuz 2014 tarihinde yaptığı bir açıklamada "Irak'ta son haftalardaki gelişmeler sizi nasıl her zamankinden daha çok bağımsızlık ilanına yaklaştırdı?" şeklinde soruya, "Birçok kez söyledim, bağımsızlık Kürdistan halkının doğal hakkıdır. Son gelişmelerin ardından artık şunu saklamayacağız; Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin nihai hedefi bağımsızlıktır. Elbette bu süreçte tüm Arap ve Sünni kardeşlerimizin yanındayız ancak bu nihai hedefimizden vazgeçtiğimiz anlamına gelmiyor. Hedefimiz Kürdistan'ın bağımsızlığıdır" ifadelerini kullanmıştı.[8]

Referandum; 2014 yılında Musul'u ele geçiren Irak ve Şam İslam Devleti'nden (IŞİD) geri alınması için yürütülen Kuzey Irak Taarruzu ve IŞİD tehdidinin bertaraf edilmesi nedeniyle defalarca ertelendi[9][10] Barzani, Ocak 2016'da Kürdistan Bölgesel Yönetimi Parlamentosu'ndaki parti temsilcileriyle bir araya geldiği toplantıda, bağımsızlık için referandum komisyonu kurulmasını kararlaştırdıklarını belirtti. Yapılacak referandumun 2016 Amerika Birleşik Devletleri başkanlık seçimlerinden önce yapılması planlanmaktaydı[11], ancak IŞİD'in Musul ve Kerkük'e saldırıları[12], PKK'nın Sincar bölgesinde faaliyetlerde bulunması ve PKK yönetim kadrosunun bağımsızlık karşıtı olduğuna dair çıkan haberler[13], Goran Hareketi ve bazı muahalefet partileriyle KDP arasındaki siyasi anlaşmazlıklar referandum sürecini erteletti. Mart 2017'de Barzani, BM Genel Sekreteri António Guterres ile Erbil'de görüşmesinin ardından, self determinasyon haklarının yakın zamanda Birleşmiş Milletler gözetiminde kullanılacağını duyurdu.[14] Nisan 2017'de ise referandum sürecinin başlatılması gerektiği vurgulandı.[15] Ardından 7 Haziran 2017'de aralarında Kürdistan Demokrat Partisi, Kürdistan Yurtseverler Birliği, Kürdistan İslam Partisi, Kürdistan Komünist Partisi (Irak), Kürdistan Emekçi Partisi, Kürdistan Emekçi ve İşçi Partisi, Kürdistan Gelişme ve Reform Partisi, Irak Türkmen Cephesi, Türkmen Gelişme Partisi, Süryani Demokratik Hareketi, Keldani Süryanice Asuri Halk Konseyi, Erbil Türkmen Listesi ve Kürdistan Ermeni Listesi'nin bulunduğu pek çok siyasi parti ve hareket ile birlikte Barzani, 25 Eylül 2017'de bağımsızlık referandumunun düzenleneceğinin onaylandığı bir toplantı yaptı.[16]

Referandum kararı sonrası gelişmeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Amerika Birleşik Devletleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Referandumun ardından Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı ve Savunma Bakanlığı "Irak'ın toprak bütünlüğü" vurgusu yapmış, referandumun gerçekleştirilmesi konusunda derin hayal kırıklığı duyulduğu yönünde açıklamada bulunmuştur. Bununla birlikte açıklamada "ABD'nin Kürdistan halkı ile tarihi ilişkileri devam edecektir" denilmiştir.[17]

Fransa[değiştir | kaynağı değiştir]

Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Yves Le Drian Iraklı Kürtlerin bağımsızlık ilan etmesinin bölgeye istikrarsızlık getireceğini ifade etmiş, "Arzu edilen şey Irak Kürdistan'ının ülkenin yeniden yapılanması sürecine entegre edilmesidir. Bağımsızlık ilan etmek için doğru bir zaman değil. Ancak Bağdat da bazı tavizler vererek Erbil'e daha fazla özerklik hakkı tanımalı" yorumunda bulunmuştur.[17]

Irak[değiştir | kaynağı değiştir]

Referandumun yapılacağının açıklanmasının ardından Irak Başbakanı Haydar el-Abadi, olası bir referandumda Irak'ın toprak bütünlüğünü korumak için askeri müdahaleye hazır olduklarını açıkladı.[18] Sınırların değişmesinin kan dökülmesine yol açacağını söyleyen Abadi, bu referandumu yapanlardan hesap soracaklarını söyledi.[19][20]

İran[değiştir | kaynağı değiştir]

Bağımsızlık referandumunun düzenlenmesinin ardından somut yaptırımlar uygulamaya başlayan ilk ülke İran olmuştur. İran Dışişleri Bakanlığı, Irak merkezi hükümetinin talebi üzerine KBY ile olan sınır kapılarında giriş-çıkışların yasaklandığını, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nden kalkan uçaklara İran hava sahasının kapatıldığını duyurmuştur. Ayrıca Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ne yakın yayıncı kuruluş Kurdistan24'ün Tahran'da yer alan bürosunun da kapatıldığı açıklandı.[17] 25 Eylül 2017'de İran Silahlı Kuvvetleri, Kuzey Irak'ın dağlarını topçu atışına tuttu.[21]

İsrail[değiştir | kaynağı değiştir]

İsrail başbakanı Binyamin Netanyahu bağımsızlık arayışının bir hak olduğunu ve İsrail hükümeti olarak bunu desteklediklerini ifade etmiştir.[17]

Türkiye[değiştir | kaynağı değiştir]

  • 15 Eylül 2017'de Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 27 Eylül 2017'de yapılması planlanan Milli Güvenlik Kurulu toplantısının referandum kararı sonrası 22 Eylül 2017'ye çekildiğini duyurdu. "Irak'ın toprak bütünlüğünden yanayız, Barzani kararımızı görecek." açıklamasını yaptı.[22] Başbakan Binali Yıldırım, Irak Başbakanı Haydar el Abadi ile görüştü. Türkiye'nin Irak'ın toprak bütünlüğünden yana olduğunu vurguladı.[23] Bir gün sonra Yıldırım, "Referandum ülkemiz için bir ulusal güvenlik meselesidir." açıklaması yaptı ve Türkiye'nin bu konuda gerekli adımları atacağını söyledi.[24] Ertesi gün Erdoğan Birleşmiş Milletler'in 72. toplantısına gitmeden önce Atatürk Havalimanı'nda "Irak Başbakanı ile Amerika Birleşik Devletleri'nde görüşeceğim. Irak'ın kararı ile kararımız aynı Donald Trump ile görüşmemizin ana başlığı da referandum olacak." açıklamasını yaptı.[25] 18 Eylül 2017 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri, Habur Sınır Kapısı'nda tatbikat başlattı.[26] Aynı gün Türkiye ve İran Irak büyükelçileri, Bağdat'ta bir araya geldi ve referandum hakkında konuşuldu.[27] Yine aynı gün Türkiye'nin hava üslerinde bütün izinler kaldırıldı ve turuncu alarm verildi.[28] Tüm bunlara paralel olarak Başbakan Yıldırım, Urfa'da 18 Eylül günü yaptığı konuşmada "Ulusal güvenliğimizi tehdit edecek her türlü girişim, gerekli karşılığı anında görecektir, kimse güney sınırımızda oldubittiyle iş yapmaya kalkışmasın." ifadelerini kullandı.[29]
  • 19 Eylül 2017 - Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Birleşmiş Milletler konuşmasında "IKBY referandumu bölgede yeni çatışmalara neden olabilir." açıklamasında bulundu.[30] CHP Genel Başkan Yardımcısı, Ardahan Milletvekili Öztürk Yılmaz, referandumun kabul edilemez olduğunu belirtti. "Barzani'ye 24 saat süre verilmeli, anladığı dilden konuşulmalı." gibi açıklamalarda bulundu.[31] Erdoğan'ın başdanışmanı İlnur Çevik, “Referanduma karşıyız çünkü Kürtlerin elde ettikleri kazanımları bir gecede kaybedeceklerini düşünüyoruz." dedi.[32] Türkiye Cumhuriyeti Milli Savunma Bakanı Nurettin Canikli "Irak ve Suriye'nin toprak bütünlüğünün ortadan kaldırılması ne zaman biteceği bilinemeyen, küresel boyuta taşınacak daha büyük bir savaşın fitilinin ateşlenmesi anlamına gelir." açıklamasını yaptı.[33] Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Türkiye'nin Bağdat ile Erbil arasında aracı olabileceğini söyledi.[34] Başbakan Yardımcısı Bekir Bozdağ "Türkiye bir oldubittiye izin vermeyecek." dedi.[35]
  • 20 Eylül 2017 - Türk Hava Kuvvetleri, Kuzey Irak'a hava harekatı düzenledi. Zap ve Avaşin-Basyan bölgelerindeki barınaklar ve mühimmat depoları imha edildi.[36] Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Binali Yıldırım, Türk Silahlı Kuvvetleri kuvvet komutanları ile Çankaya Köşkü'nde görüşmeler gerçekleştirdi.[37] Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Milli Güvenlik Kurulu kararı ile Kuzey Irak Bölgesel Yönetimi'nin kararlarını göreceğini söyledi.[38] Aynı zamanda Erdoğan ile Arabistan kralı Selman arasında bir telefon konuşması gerçekleşti. Referandum değerlendirildi.[39]
  • 21 Eylül 2017 - Türk Hava Kuvvetlerinin Kuzey Irak bölgesine yaptığı hava harekatı 21 Eylül 2017'de de devam etti. Kandil, Metina ve Gara bölgelerinde mühimmat ve barınaklar vuruldu.[40] Türkiye, Irak ve İran Dışişleri Bakanları, New York'ta bir araya geldi ve referandumu değerlendirdi.[41] MHP Kayseri Milletvekili Yusuf Halaçoğlu, Kuzey Irak'ta olan bu olayların Suriye'ye örnek teşkil edebileceğini söyledi.[42] CHP lideri Kemal Kılıçdaroğlu, referanduma karşı olduklarını açıkladı.[43] 23 Eylül 2017'de Türkiye Büyük Millet Meclisinin olağanüstü toplantı yapması kararlaştırıldı.
  • 23 Eylül 2017'de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Irak ve Suriye tezkeresi uzatıldı.[44]

Rusya[değiştir | kaynağı değiştir]

Referandumdan günler önce Rusya'ya bağlı petrol şirketi Rosneft, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ne 1 milyar dolarlık boru hattı yatırımı yapacağını açıkladı. Rusya açıklamalarında "Irak'ın toprak bütünlüğünün korunmasından yanayız" ifadelerini kullanmakta, buna karşın Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nin self determinasyon ilkesi gereğince kendi kaderini uluslararası hukuk normları çerçevesinde tayin etme hakkının bulunduğunu ifade etmekte ve merkezi Irak hükümeti ile diyalog yolunu tercih etmesi gerektiğini belirtmektedir.[17]

Diğer[değiştir | kaynağı değiştir]

  • PKK yöneticilerinden Duran Kalkan, Kürdistan Bölgesel Yönetimi'ndeki referanduma ilişkin, "Söylenildiği gibi referandum bir statü belirlemesine değil, bir pazarlığa dönüştü. Aslında KDP’nin ekonomik-siyasi kazanç elde etmesine, yeniden seçim yapıp kazanmasına dönüştü. Demokratik bir duruş yok. Meclis işlemiyor, karar almıyor" yorumunda bulunarak sürecin bütün gelişmeleri referandumun etkisi altına alarak referandum sonucu çıkacak sistemin bir parçası olacak "yeni bir sömürgeci sistemin" etkisi altına alarak eski sisteme monte etmek istediklerini ifade etti. Kalkan aynı açıklamasında, bu yolla Kürdistan Demokratik Partisi'nin Kürt sorunun demokratik çözümünü engellemek istediklerini iddia etti.[45]
  • Katalonya Özerk Yönetimi Başkanı Carles Puigdemont 1 Ekim 2017 tarihinde yapılan 2017 Katalonya bağımsızlık referandumu'na benzerliğine dikkat çekti ve "Katalan ve Kürt ulusları arasında benzerlik var. İki ulusun da kendi kaderini tayin hakkı var. İspanya ve Irak hükümeti, onların haklarına hiç saygı duymuyor. Kürdistan halkının yalnız olmadığını söylemek istiyorum. Direnişi sizden öğreniyoruz. İki ulus için de tek bir gelecek var: O da özgürlük. Bu özgürlük üzerinden kardeşiz" sözleriyle referanduma olan desteğini ifade etti.[46]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ [1] Rudaw.net
  2. ^ "Irak'ta gözler 'tartışmalı bölgeler'de". Anadolu Ajansı. 11 Nisan 2017. 4 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2017. 
  3. ^ "Tartışmalı bölge Kerkük'te gerilim artmaya devam ediyor". Aawsat. 14 Ekim 2017. 4 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2017. 
  4. ^ "'Barzani 1 Kasım'da görevi bırakıyor'". 4 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2017. 
  5. ^ "ABD Irak ve IKBY'yi işbirliğine çağırdı". 31 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2017. 
  6. ^ "Kürdistan Bölgesi Hükümeti'nden 'anlaşma' açıklaması". 4 Kasım 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Kasım 2017. 
  7. ^ Kurdistan Referendum Movement – International Committee (8 Şubat 2005). "Press release: 98 percent of the people of South Kurdistan vote for independence". indybay.org. Londra, Birleşik Krallık: San Francisco Bay Area Independent Media Center. 24 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2017. 
  8. ^ Bağımsızlık referandumu bugün açıklanabilir, 3 Temmuz 2014
  9. ^ "Kurds agree to postpone independence referendum". theStar.com. 5 Eylül 2014. 
  10. ^ "Iraqi Kurdish Leader Calls For Nonbinding Vote On Independence". Radio Free Europe/Radio Liberty. 3 Şubat 2016. Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  11. ^ http://rudaw.net/turkish/kurdistan/2601201612
  12. ^ http://www.aljazeera.com.tr/haber/isid-kerkukte-saldirdi-0
  13. ^ http://www.zernews.com/2016/05/kdp-kck-cemil-bayik-referandum-kurdistan-bagimsizlik.html
  14. ^ https://tr.sputniknews.com/ortadogu/201703311027879567-barzani-bagimsizlik-referandumu/
  15. ^ "Kurdistan will hold independence referendum in 2017, senior official". Rudaw. 2 Nisan 2017. Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  16. ^ "UPDATES: Kurdistan Region to hold independence referendum on Sept 25". Rudaw. 7 Haziran 2017. Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  17. ^ a b c d e "Iraklı Kürtlerin bağımsızlık referandumu: Hangi ülke destekliyor, kim karşı çıkıyor?". BBC. 27 Eylül 2017. 29 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 29 Eylül 2017. 
  18. ^ "Irak Başbakanı İbadi: Referanduma Askeri Müdahaleye Hazırız!". 17 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Eylül 2017. 
  19. ^ "Irak başbakanı gözdağı verdi: Sınırların değiştirilmesi kan dökülmesine yol açar". 6 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  20. ^ "Irak başbakanı sert çıktı: Referandumun sorumlularından hesap soracağız". 6 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  21. ^ "İran, Kuzey Irak'ı vurdu". 5 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  22. ^ "Cumhurbaşkanı Erdoğan: Barzani 'referandum' tavrımızı 22 Eylül'de görür". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  23. ^ "Başbakan Yıldırım İbadi ile görüştü!". 2 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  24. ^ "Başbakan Yıldırım: Referandum ülkemiz için bir ulusal güvenlik meselesidir". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  25. ^ "Erdoğan'ın ABD'ye gitmeden önce yaptığı açıklamalar". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  26. ^ "TSK, Habur Sınır Kapısı'nda tatbikat başlattı". 29 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  27. ^ "İran ve Türkiye büyükelçileri Irak'ta bir araya geldi". Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  28. ^ "TSK izinleri kaldırdı". 15 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  29. ^ "Ulusal güvenliğimizi tehdit edecek her türlü girişim, gerekli karşılığı anında görecektir". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  30. ^ "Erdoğan: IKBY referandumu bölgede yeni çatışmalara neden olabilir". 10 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  31. ^ "Hükümet Barzani'ye 24 saat süre vermeli". 30 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  32. ^ "Erdoğan'ın Başdanışmanından 'yaptırım' yanıtı". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  33. ^ "Milli Savunma Bakanı: Daha büyük bir savaşın fitilini ateşler". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  34. ^ "Ankara'dan Barzani'ye son teklif: IKBY ile Irak arasında arabuluculuk yaparız". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  35. ^ "Başbakan Yardımcısı Bozdağ: Irak'ın kuzeyinde bir oldubittiye Türkiye izin vermez". 26 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  36. ^ "TSK, Kuzey Irak'ı bombaladı". 26 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  37. ^ "Kuvvet Komutanları Çankaya Köşkü'ndeKaynak: Kuvvet Komutanları Çankaya Köşkü'nde". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  38. ^ "Erdoğan: Kuzey Irak yerel yönetimini hiç yalnız bırakmadık". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  39. ^ "Cumhurbaşkanı Erdoğan, Suudi Arabistan Kralı Selman ile telefonda görüştü DHA". Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  40. ^ "TSK'dan Irak'ın kuzeyine operasyon". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  41. ^ "Newyork'ta Türkiye, Irak ve İran görüşmesi". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  42. ^ "HALAÇOĞLU: KUZEY IRAK'TAKİ REFERANDUM SURİYE'YE DE ÖRNEK TEŞKİL EDECEKTİR". 25 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  43. ^ "Kılıçdaroğlu: Doğru bulmuyoruz". 5 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Eylül 2017. 
  44. ^ "Irak-Suriye tezkeresi Meclis'ten geçti". Erişim tarihi: 5 Ekim 2017. 
  45. ^ "PKK'dan Barzani ve referandum tepkisi". Sputnik. 26 Eylül 2017. 30 Eylül 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Eylül 2017. 
  46. ^ "Katalan yönetimi Başkanı Puigdemont: Direnişi Kürtlerden öğrendik". Timeturk.com. 1 Ekim 2017. 2 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2017.