Birleşik cümle

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

Birleşik cümle veya bileşik cümle, bir ana (temel) cümle ile onun anlamını tamamlayan bir veya daha fazla yardımcı cümleden (yan cümlecik) meydana gelen cümledir.[1] Birleşik cümlelerde ana yüklemin haricinde yargı veya eylem bildiren başka sözcükler de bulunur. Aşağıdaki örneklerde yardımcı cümleler eğik çizgi (/) ile ayrılmıştır ve bazı noktalama işaretleri anlatım kolaylığı açısından kullanılmamıştır:

  • Gittin / sanıyordum.
  • Otobüs zamanında gelmezse / geç kalacağız.

Ana cümlenin yükleminin bildirdiği yargıya temel yargı denir. Örneğin yukarıdaki örneklerde "sanıyordum" ve "geç kalacağız" yüklemleri temel yargıları bildirmektedir.

Çeşitleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Şartlı[değiştir | kaynağı değiştir]

Şartlı bileşik cümlelerdeki yardımcı cümleler dilek-şart eki "-se" ile oluşturulur:

  • Yarın hava güzel olursa / gezmeye gideceğiz.
  • Dikkatle dinlersen / hemen anlarsın.
  • Artık demir almak günü gelmişse zamandan /
Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan (Sessiz Gemi, Yahya Kemal Beyatlı)

Şartlı bileşik cümleler Türkçenin aslî bileşik cümle çeşididir.[1] Dikkat edilirse Türkçede "Dizinde ağlasam." cümlesi gibi, dilek-şart kipinin basit bir cümlede yüklem olarak kullanıldığı cümleler oldukça sınırlı sayıdadır. Bu nedenle dilek-şart ekinin aslî görevi bileşik cümle oluşturmaktır.

ki'li[değiştir | kaynağı değiştir]

ki'li bileşik cümle, yardımcı cümlenin "ki" bağlacı ile oluşturulduğu cümlelerdir:

  • Duydum ki / unutmuşsun gözlerimin rengini.
  • Görüyorum ki / çalışmışsın.
  • Şu çocuk / ki kendisi sınıf arkadaşım olur / bu semtin en iyi futbolcusudur. (bkz. parantez cümlesi)

Bazı kaynaklarda ki'li bileşik cümle hatalı olarak "ilgi bileşik cümlesi" olarak adlandırılır. ki bağlacı, ilgi zamiri -ki ile karıştırılmamalıdır.

İç içe[değiştir | kaynağı değiştir]

İç içe bileşik cümle, yardımcı cümlenin "tam bir cümle" olduğu bileşik cümle türüdür. Yardımcı cümle ana cümlenin öğelerinden birini meydana getirmekle birlikte kendine ait yüklemi bulunur:

  • Güneş doğdu mu / kalkarım.
  • İş bitiyor / sayılır.
  • Gittin / sanıyordum.
  • Buraya gel / dedi.[2]

Girişik[değiştir | kaynağı değiştir]

Girişik bileşik cümleler, yardımcı unsurun bir fiilimsi ile oluşturulduğu cümlelerdir:

  • Beni soran adam / şu muydu? (sıfat-fiil)
  • Havaların ısınması / tatilcileri sevindirdi. (isim-fiil)
  • Döndüğünü duyunca / hemen geldim. (zarf-fiil)

Fiilimsiler, cümlede isim soylu sözcükler gibi kullanılan fiillerdir. Fiilimsiler ile oluşturulan cümleler bazı kaynaklarda bileşik cümle kabul edilmez.[3]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ergin, Muharrem. Üniversiteler İçin Türk Dili. İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.
  1. ^ a b Ergin 380
  2. ^ Ergin 382
  3. ^ Ergin 379-383