Özgür Suriye Ordusu

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Özgür Suriye Ordusu
الجيش السوري الحر‎
Al-Jayš Al-Suri Al-Ḥurr
Flag of Syria (1932-1958; 1961-1963).svg
ÖSO'nun kullandığı Özgür Suriye Bayrağı
Etkin 29 Temmuz 2011-günümüz
Ülke Suriye
Bağlılık Suriye Ulusal Konseyi
Tipi Ordu
Büyüklük 40,000 asker.[1]
(ÖSO'nun açıklaması)
Takma Adı Özgür Memurlar Hareketi
(Arapça: حركة الضباط الأحرار‎)
Renkleri Yeşil, Siyah, Beyaz ve Kırmızı
Marş Zafer veya ölüm!
(Arapça: ننتصر أو نموت‎)
Savaşları Suriye çatışmaları
Website ÖSO Websitesi
Komutanları
Başkomutan Albay Riyad el-Esad
Yardımcı Komutan Albay Malik Kürdi
Kurmay Başkanı Albay Ahmet Hicazi
Askeri Konsey Başkanı General Mustafa el-Şeyh
Suriye'nin kuzeyinde Haziran 2012 itibarıyla ÖSO kontrolünde olduğu öne sürülen yerler kırmızı renkle işaretlenmiştir (Kırmızı üçgenler mülteci kamplarını, yeşil evler güvenlikli bölgeleri simgeler)
Suriye'nin güneyinde Haziran 2012 itibarıyla ÖSO kontrolünde olduğu öne sürülen yerler kırmızı renkle işaretlenmiştir (Sarı üçgenler mülteci kamplarını, yeşil evler güvenlikli bölgeleri simgeler)

Özgür Suriye Ordusu veya Hür Suriye Ordusu (اَلْجَيْشْ اَلسُّورِي اَلْحُرّْ (al-d͡ʒajʃ as-su:ri: al-ħurr)‎) Suriye'de kurulan, devlet başkanı Beşşar Esed ve rejimini devirmek için silahlı faaliyet gösteren, silahlı bir örgüttür.[2] 2011-2012 Suriye çatışmaları sırasında rejimi devirmek isteyen, ordu mensupları ve silahlanan siviller tarafından, 29 Temmuz 2011 tarihinde Riyad el-Esad liderliğinde kurulmuştur. Siyasi kanadı Suriye Ulusal Konseyi'dir ve ona bağlıdır.

Üyelerinin büyük bir çoğunluğunu, Beşşar Esed'e bağlı Suriye Ordusu'ndan ayrılan asker ve subaylar oluşturmaktadır.[3]

Kuruluşu 29 Temmuz 2011 tarihinde duyurulan Özgür Suriye Ordusu, internet ortamında yayınladıkları videolarda Suriye Ordusu personelini mevcut görev yerlerini terk ederek, kendilerine katılmaya çağırmaktadır. Ne kadar üyesi olduğu kesin olarak bilinememektedir.[4] Ancak kendi websitesinden yapılan açıklamada 40,000 asker olarak tanımlanmıştır.[1]

Rejimi devirmek için silahlı gerilla mücadelesi gösteren grup, kendi iddiasına göre somut olarak hiçbir ülkeden destek almadığını belirtse de bazı Arap ve Batılı ülkelerinden hem askeri anlamda hem de maddi anlamda yardım almaktadırlar.[5][6][7]

Örgütsel bilgiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuruluşu[değiştir | kaynağı değiştir]

Ordudan askerler çatışmaya karşı çıkarak muhalif saflara katılmıştır. Bazı siviller de silahlanarak direnişe katılmışlardır. Tüm bu gruplar ise 29 Temmuz 2012 tarihi öncesi dağınık haldeydi. Bu tarihte Suriye Hava Kuvvetleri albaylığından istifa eden Riyad el-Esad ve silah arkadaşları tüm milis-asker gruplarını tek çatıda birleştirmek amacıyla Özgür Suriye Ordusu'nu kurdular.

Hedefi[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu resmi internet sitesinde kendisini şöyle tanımlar:

Özgür Suriye Ordusu herhangi bir çıkar veya maddi kazanç için Esad rejimine başkaldırmış veya bu rejime karşı savaşmış milis veya diğer herhangi bir silahlı kuvvet değildir, bu şekildeki yapıların bir parçası olmamıştır. Biz sadece Suriye halkına karşı ettiği yemini çiğneyerek Suriye'ye ve halkına kötülük yapmaya başlayan, halkını öldüren düzenli Suriye Silahlı Kuvvetler'in yapılanlara karşı sessiz kalamayan üyeleriyiz. Bu yüzden Suriye Özgür Ordusu olarak bizler Suriye ve Suriye halkını savunmak için yemin ettiğimiz sorumluluğun arkasındayız. Gizli veya siyasi hiçbir gündemimiz olmadığını, hiçbir etnik, sekter veya dinsel güç gruplarının hiçbirinin etkisi, kontrolü, denetimi veya temsilciliği altında bulunmadığımızı ilan ederiz. Biz sadece düzenli Suriye Silahlı Kuvvetleri'nden ayrılmış ola askerler ve subaylarız, bir araya gelme amacımız ise akan masum kanının durdurulması için Esad rejiminin tiranlığından Suriye ve Suriyelilerin korunup kurtarılmasıdır.[2]

Komuta heyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

ÖSO'nun başkomutanı ve kurucusu Riyad el-Esad'dır. Bütün askeri hareketlerin koordinatör başıdır. Suriye Hava Kuvvetleri'nden istifa etmiş ve ÖSO'yu kurmuştur. Başkomutan yardımcısı olarak Albay Malik Kürdi, Kurmay Başkanı olarak da Albay Ahmet Hicazi ilan edilmiştir.[8]

Cephanelik[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu'nun genellikle hafif silahlarla başlayan mücadelesi zaman içinde özellikle yurtdışından alınan ağır silahlarla desteklenmiştir. En son olarak bir yetkili tarafından yapılan açıklamada kimyasal silah yapabilecek kabiliyette oldukları açıklanmıştır.[9]

Dış destek[değiştir | kaynağı değiştir]

Uluslararası destek[değiştir | kaynağı değiştir]

Wikileaks tarafından ortaya çıkartılan Amerika Birleşik Devletleri diplomatik belge sızıntısı belgelerine göre aralarında ABD, Fransa, İngiltere, Ürdün ve Türkiye'nin olduğu ülkeler Suriye'ye gizli görevlerle silahlı personel göndermiştir. Ancak bu iddianın halihazırda fiili olarak bir karşılığının olmadığı yönünde Suriye muhalefetinin ciddi eleştirileri bulunmaktadır.[10] Hükümet tarafından ölü ele geçirilen kişiler arasında İspanyol asıllı bir kişinin bulunması, Suriye'de İspanyol asıllı kişilerin hükümete karşı savaşta yeraldıklarını ortaya çıkartmıştır.[11][12] ABD hükümeti tarafından verilen izin sayesinde Özgür Suriye Ordusu için ülke çapında mali yardım toplanmasına ve iletilmesine izin verilmiştir.[13] Katar hükümetinin Suriye'nin elçilerine muhaliflerin saflarına geçmeleri için rüşvet teklif ettiği de ortaya çıkartılmıştır.[14] Alman Deniz Kuvvetleri'ne ait Oker adlı savaş gemisinin muhaliflere istihbarat desteği verdiği iddia edilmiştir.[15] Suriye'nin İsrail sınırındaki bir ileri karakola yönelik yaptığı silahlı saldırı sonucunda Özgür Suriye Ordusu'nun İsrail gizli servisleriyle eş güdümlü olduğu iddialarını ortaya çıkartmıştır.[16] Suriye-İsrail sınırındaki düzenli ordu birlik mevzilerine saldıran muhalifler İsrail tarafından desteklenmekte, yaralılar İsrail'de tedavi edilmektedir. Bu desteğin muhaliflerin iktidara gelmeleri durumunda Golan Tepeleri'ni İsrail'e bırakacaklarını açıklamaları karşılığında verildiği iddia edilmektedir.[17]

Askeri ve lojistik destek[değiştir | kaynağı değiştir]

Suriye Ulusal Konseyi'nin açtığı Suriye Ulusal Konseyi Askeri Bürosu, muhalif güçlerle irtibatı, silah dağıtımında koordineyi ve istihbaratı sağlama amacıyla kurulmuştur. Suudi Arabistan, Katar, BAE, Libya, ABD[18] ve Türkiye lojistik[19], silah ve istihbarat yardımı yapmaktadır.[20][21][22][23] ABD hükümeti Özgür Suriye Ordusu ve diğer muhalif güçlere askeri destek verme kararını açıklamıştır, bu kapsamda muhaliflerin elinde iki düzine kadar karadan havaya füze olduğu iddia edilmiştir.[24] Özgür Suriye Ordusu'na katılmak isteyenler Türkiye'nin Adana ilindeki gizli bir askeri kampta Türk eğitmenler tarafından silahlı eğitimden geçirilmektedir.[25][26] 13 Ağustos 2012 tarihinde İstanbul'a gelerek temaslarda bulunan ABD Dışişleri Bakanı Hillary Clinton'un ziyaretinin ardından Özgür Suriye Ordusu'na ağır silahların verilmesine kara verilmiş ve bu kapsamda Katar tarafından satın alınmış olan 20 adet T-62 muharebe tankı İskenderun üzerinden teslim edilmiştir.[27] Çatışmalarda yaralanan Özgür Suriye Ordusu mensupları Türkiye'deki Kilis ve Gaziantep başta olmak üzere çeşitli illerdeki hastanelerde tedavi edilmektedir.[28][29] Bu hastanelere Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının alınmaması çeşitli acil vakalarda gündeme gelmiş ve eleştirilmiştir.[30]

Kamplar ve durumları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye'deki çok sayıdaki Suriye mülteci kampında etkisi olduğu yolunda iddialar bulunmaktadır.[31]

Hatay[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu'na mensup kişilerin kaldığı Hatay'daki Apaydın köyü yakınlarındaki kampa girmek isteyen CHP'li vekiller kampa sokulmamıştır.[32] Kampta bulunan kişilerin geceleri sınırdan Suriye'ye geçerek çeşitli eylemlerde bulundukları, daha sonra yeniden kampa döndükleri belirtilmektedir.[33][34] Kamptaki kişilerin Hatay ilinde varlıkları ve davranışları yüzünden yerel halkla aralarında çok sayıda tartışma ve kavga çıktığı bilinmektedir.[35][36] Kampın yoğun olarak gündeme gelmesi üzerine kampta inceleme yapan TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu'nun AKP ve MHP temsilcisi üyeleri kampı yanlarında sadece Anadolu Ajansı muhabirleri olduğu halde gezmiş, gezi sonrasında herhangi bir uygunsuzluk görmediklerini açıklamışlardır.[37] Ancak buna rağmen kampın yabancı silahlı kuvvetleri barındırdığı için yasadışı olduğu CHP tarafından iddia edilmiştir.[38] İlde savaş karşıtı etkinliklerin sayısının artması üzerine valilik tarafından yapılan açıklama uyarınca şehirde basın açıklaması, toplantı ve gösteri yapılması yasaklanmıştır. Yasak fiili olarak ilan edilen bir olağanüstü hal olarak nitelendirilmiştir.[39]

Gaziantep[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu mensubu kişilerin Gaziantep'te Suriye'de kullanmak üzere bomba imalatı yaptıkları, imalat sırasında yaşanan patlama sonucunda ortaya çıkmıştır.[40]

Ürdün[değiştir | kaynağı değiştir]

Pentagon tarafından da onaylanan ve Der Spiegel ve The Guardian tarafından kamuoyuna sunulan bilgilere göre Özgür Suriye Ordusu üyelerine Ürdün'deki kamplarda ABD, İngiltere ve Fransa silahlı kuvvetlerinden askeri eğitmenler eğitim vermektedir.[41]

Diğer gruplarla ilişkiler[değiştir | kaynağı değiştir]

Müttefik örgütler[değiştir | kaynağı değiştir]

El Nusra Cephesi kınanacak yasadışı bir şey yapmamıştır. Onlar bizimle omuz omuz çarpışıyor. (...) ABD terörist olarak karalisteye Suriye rejiminin yöneticilerini alsın. Sivilleri öldürüp, evleri ve camileri bombalayan onlar.

—Albay Abdel Jabbar al-Okaidi[43]

Düşman örgütler[değiştir | kaynağı değiştir]

Harekât desteği[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu'nun Esad rejimine yönelik düzenlediği bazı saldırıların Suriye hedeflerine yönelik İsrail hava kuvvetleri harekâtlarıyla koordineli şekilde planlandığına dair iddialar bulunmaktadır.[46]

Cihatçı akışı[değiştir | kaynağı değiştir]

Suriye'deki iç savaş ortamı bazı çevreler tarafından cihat durumu olarak tanımlanmış, farklı ülkelerden çok sayıda kişi kutsal olarak değerlendirdikleri savaşta Esad rejimine karşı savaşmak için Özgür Suriye Ordusu saflarına katılmak için girişimde bulunmuştur.[47][48]

Çatışmadaki durum[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu çatısı altındaki savaşçı sayısına dair kesin bilgi bulunmamaktadır. Ancak Özgür Suriye Ordusu'nun kendi websitesinden yapılan açıklamada 40,000 asker olarak tanımlanmıştır.[1] Ağır silahları vardır, ancak az sayıdadır. Kuzey Suriye'de savunma ve zaman zaman saldırı (baskın) taktiği uygulanır. Güney bölgelerde ise ağır silahları çok bulunmadığından genel olarak gerilla ve vur-kaç taktiği uygulanır. Özgür Suriye Ordusu'na bağlı birliklerin genelde kontrol ettikleri yerler muhaliflerin kalesi konumundaki yerlerdir. Günümüzde, Suriye-Türkiye sınırının önemli bir bölümünü ele geçirmiştir. Bunun dışında bazı yerlerde kontrol, çatışan her iki taraf arasında sürekli el değiştirmektedir.

Katliam iddiaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Komuta kademesinin bir kısmı Türkiye'de bulunan Özgür Suriye Ordusu'nun katliamlar işlediğine ilişkin iddialar mevcuttur.[49] Ağustos ayında Halep'te yaşanan çatışmaların ardından ele geçirilen esirlerin sokak ortasında infaz edildiği tespit edilmiştir.[50][51][52] Ayrıca öldürülen kişilerin öldükten sonra çeşitli uygunsuzluklara tabi tutuldukları[53][54] ayrıca kafa kesme olaylarının yaşandığı iddia edilmektedir.[55][56][57]

Esed rejimine destek için ülkede bulunan Hizbullah, Mehdi Ordusu gibi çeşitli oluşumlara karşı operasyonlar yapmıştır.[58]

15 Ocak günü Halep'deki üniversite yurduna karşı yapılan ve patlama sonucu 82 kişinin öldüğü silahlı saldırıyı Özgür Suriye Ordusu'nun yaptığı iddia edilmektedir.[59]

Adam kaçırma olayı[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu, İran Devrim Muhafızı olduğu gerekçesiyle 48 İranlıyı kaçırmış, İran tarafından yapılan açıklamada bu kişilerin asker olmadığı belirtilmiştir.[60] İran ayrıca olayda sorumluluğun başta Türkiye olmak üzere kaçırma olayını gerçekleştirenlere destek verenlerde olduğunu açıkladı.[61] Rehineler Suriye hükümetinin elindeki esir muhaliflerle değişim sağlanarak serbest kalmıştır.[62]

Basın mensuplarına karşı tutum[değiştir | kaynağı değiştir]

14 Ağustos 2012 tarihinde Sınır Tanımayan Gazeteciler yöneticisi Christophe Deloire tarafından kamuoyuna açıklanan mektupta Özgür Suriye Ordusu başta olmak üzere Suriyeli muhaliflerden gazetecileri hedef almamaları ve ellerinde tutsak bulunan gazetecileri serbest bırakmaları istenmiştir.[63] Açıklamaya göre Özgür Suriye Ordusu'nun elinde 10 Ağustos 2012 tarihinde kaçırılan Al-Ikhbariya televizyonu personeli bulunmaktadır.[63][64]

Çocuk askerler[değiştir | kaynağı değiştir]

Birlik saflarında çocuk askerlerin kullanıldığına dair iddialar bulunmaktadır.[65]

İşkence[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu mensuplarının yakaladıkları Esad yanlılarına ve tarafsız sivillere işkence yapmaktadır.[66][67]

Kimyasal silah kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu, Ocak 2013'te kimyasal silah üretebilecek hammadde ve kapasiteye sahip olduğunu açıkladı.[68] Mart 2013'te Suriye hükûmet medyası tarafından yapılan iddiaya göre, Özgür Suriye Ordusu mensupları tarafından Halep'e düzenlenen füze saldırısında kimyasal madde kullanıldı ve olayda çoğu sivil 15 kişi yaşamını yitirdi.[69][70][71]

Denetimindeki yerlerdeki idare tarzı[değiştir | kaynağı değiştir]

Özgür Suriye Ordusu ve muhaliflerin denetimindeki yerlerde İslami şeriat kanunlarının uygulandığı bilinmektedir.[72]

Kopuşlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Daha önce Suriye Silahlı Kuvvetleri saflarından Özgür Suriye Ordusu saflarına geçmiş olan bir grup subay yeniden Suriye Silahlı Kuvvetleri saflarına döndüklerine ilişkin basın toplantısı yapmıştır.[73]

Resimler[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c Askerler haberi (İngilizce) 7 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir
  2. ^ a b Resmi internet sitesinden (İngilizce) 2 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  3. ^ Temmuz 2012 itibarıyla 15 general Suriye Ordusu'ndan ayrılmıştır. 7 Temmuz 2012 tarihli El Cezire haberi (İngilizce) 1 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  4. ^ 16 Aralık 2011 tarihli The New York Times haberi (İngilizce) 1 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  5. ^ 1 Aralık 2011 tarihli haber (Rusça) 1 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  6. ^ 30 Temmuz 2012 tarihli Yurt haberi 1 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  7. ^ 29 Temmuz 2012 tarihli Neil MacFarquhar haberi The New York Times (İngilizce) 1 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  8. ^ Resmi siteden (İngilizce) 1 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  9. ^ 2 Ocak 2013 tarihli Russia Today haberi (İngilizce) 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  10. ^ 6 Mart 2012 tarihli Rt.com haberi (İngilizce) 7 Mart 2012 tarihinde erişilmiştir
  11. ^ 12 Haziran 2012 tarihli El Pais haberi (İspanyolca) 15 Haziran 2012 tarihinde erişilmiştir
  12. ^ 12 Haziran 2012 tarihli El Mundo haberi (İspanyolca) 15 Haziran 2012 tarihinde erişilmiştir
  13. ^ 31 Temmuz 2012 tarihli The Wall Street Journal haberi (İngilizce) 7 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  14. ^ 11 Ağustos 2012 tarihli Russia Today haberi 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  15. ^ 19 Ağustos 2012 tarihli Bild haberi (Almanca) 23 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  16. ^ 9 Eylül 2012 tarihli Prensa Latina haberi 10 Eylül 2012 tarihinde erişilmiştir
  17. ^ 21 Mart 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 22 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  18. ^ 25 Mart 2013 tarihli Russia Today haberi 25 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  19. ^ 1 Ağustos 2012 tarihli soL haberi 2 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  20. ^ 8 Temmuz 2012 tarihli soL haberi 9 Temmuz 2012 tarihinde erişilmiştir
  21. ^ (İngilizce) Exclusive: Secret Turkish nerve center leads aid to Syria rebels, Reuters (27 Temmuz 2012). 5 Ağustos 2012 tarihinde erişildi.
  22. ^ 5 Ocak 2013 tarihli Yurt haberi 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  23. ^ (İngilizce) "Arms Airlift to Syria Rebels Expands, With Aid From C.I.A.". New York Times. 24 Mart 2013. 21 Ağustos 2013 tarihinde erişildi.
  24. ^ 1 Ağustos 2012 tarihli Reuters haberi (İngilizce) 5 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  25. ^ 4 Ağustos 2012 tarihli BBC haberi (İngilizce) 6 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  26. ^ 6 Ağustos 2012 tarihli Hürriyet haberi 6 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  27. ^ a b c 14 Ağustos 2012 tarihli Debka file haberi (İngilizce) 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  28. ^ 16 Ağustos 2012 tarihli Radikal haberi 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  29. ^ (İngilizce) "Safe Harbor for the Wounded: Turkish Hospitals Care for Syrian Rebels". 2 Ağustos 2012 tarihli Spiegel Online haberi 15 Ağustos 2013 tarihinde erişilmiştir.
  30. ^ 11 Eylül 2012 tarihli Sol portal haberi 11 Eylül 2012 tarihinde erişilmiştir
  31. ^ Kilis'teki kampla ilgili 16 Ocak 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  32. ^ 26 Ağustos 2012 tarihli Sol portal haberi 27 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  33. ^ 26 Ağustos 2012 tarihli Sol portal haberi 27 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  34. ^ 28 Ağustos 2012 tarihli Sol portal haberi 29 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  35. ^ 26 Ağustos 2012 tarihli Sol portal haberi 27 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  36. ^ 29 Ağustos 2012 tarihli Sol portal haberi 29 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  37. ^ 4 Eylül 2012 tarihli Birgün haberi 5 Eylül 2012 tarihinde erişilmiştir
  38. ^ 4 Eylül 2012 tarihli Birgün haberi 5 Eylül 2012 tarihinde erişilmiştir
  39. ^ 4 Eylül 2012 tarihli Birgün haberi 5 Eylül 2012 tarihinde erişilmiştir
  40. ^ 6 Şubat 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 6 Şubat 2013 tarihinde erişilmiştir
  41. ^ 11 Mart 2013 tarihli Russia Today haberi (İngilizce) 11 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  42. ^ 17 Aralık tarihli The Economist haberi (İngilizce) 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  43. ^ 14 Aralık 2012 tarihli USA Today haberi (İngilizce) 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  44. ^ 19 Ocak 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 19 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  45. ^ İranlıların sınırdışı edilmesi kararı için Bakınız: 14 Ocak 2013 tarihli AA haberi 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  46. ^ 30 Ocak 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 31 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  47. ^ 11 Mart 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 12 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  48. ^ 11 Mart 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 12 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  49. ^ 13 Haziran 2012 tarihli soL haberi 14 Haziran 2012 tarihinde erişilmiştir
  50. ^ 2 ağustos 2012 tarihli Habertürk haberi 2 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  51. ^ Katliam görüntüleri 1 Ağustos 2012 tarihli Russia Today haberi (İngilizce) 6 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  52. ^ 5 Şubat 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 5 Şubat 2013 tarihinde erişilmiştir
  53. ^ 12 Ağustos 2012 tarihli Russia Today 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  54. ^ 14 Ağustos tarihli SANA haberi 15 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  55. ^ 15 Ağustos 2012 tarihli Sol portal haberi 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  56. ^ Can Soyer makalesi Sol portal 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  57. ^ 23 Ağustos 2012 tarihli Cumhuriyet haberi 23 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  58. ^ 17 Temmuz 2012 tarihli soL haberi 18 Temmuz 2012 tarihinde erişilmiştir
  59. ^ 16 Ocak tarihli The Economist haberi (İngilizce) 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  60. ^ İlgili İRNA haberi 6 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  61. ^ 6 Ağustos 2012 tarihli Milliyet haberi 6 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  62. ^ 9 Ocak 2013 tarihli Russia Today haberi (İngilizce) 17 Ocak 2013 tarihinde erişilmiştir
  63. ^ a b İlgili basın açıklaması (İngilizce) 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  64. ^ 16 Ağustos 2012 tarihinde gazeteci Yara Saleh serbest bırakılmıştır Prensa Latina haberi (İspanyolca) 16 Ağustos 2012 tarihinde erişilmiştir
  65. ^ 7 Şubat 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 8 Şubat 2013 tarihinde erişilmiştir
  66. ^ 15 Şubat 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 15 Şubat 2013 tarihinde erişilmiştir
  67. ^ Halep'in "Sarı adam"ına işkence görüntüleri 12 Mart 2013 tarihli SoL (haber portalı) haberi 15 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  68. ^ Suriyeli muhaliflerden kimyasal silah itirafı 2 Ocak 2013 tarihli Hürriyet haberi 19 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  69. ^ Syrian rebels 'use chemical weapon' 19 Mart 2013 tarihli BBC haberi 19 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir (İngilizce)
  70. ^ 19 Mart 2013 tarihli Russia Today haberi (İngilizce) 19 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  71. ^ 24 Mart 2013 tarihli Haaretz haberi (İngilizce) 25 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  72. ^ 20 Mart 2013 tarihli Washington Post haberi (İngilizce) 20 Mart 2013 tarihinde erişilmiştir
  73. ^ 27 Eylül 2012 tarihli Yurt haberi 27 Eylül 2012 tarihinde erişilmiştir

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]