Yağlı güreş

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Yagli gures3.JPG

Yağlı güreş, geleneksel bir Türk sporudur. Güreşçiler vücutlarına yağ sürerek güreştikleri için bu şekilde adlandırılır. Müsabakalar “Er Meydanı” denilen alanlarda yapılır. Güreşçilerin vücutlarının yağlanması nedeni ile birbirlerini tutmaları zorlaştığından, büyük güç ve ustalık gerektiren bir spordur.[1]

Bugün resmî müsâbakalarda yer alan Serbest ve Greko-Romen güreş türlerinin dışında, sırf millî gelenekleri arasında yer alan yağlı güreş ise, Türklerin Anadolu’dan Rumeli’ye geçtikleri tarihten beri yapılagelen bir güreş türüdür. Bugün, Türkiye'de yağlı güreş, düğünlerin, panayırların, mola veren askerî birliklerin en önemli eğlencesidir. Her yıl, Haziran ayında Edirne’nin Sarayiçi mevkiinde yapılan tarihî Kırkpınar güreşleri, Süleymân Paşa komutasında, bir gece Çanakkale Boğazı'nı geçerek, Gelibolu’ya çıkan ve Rumeli fetihlerine katılan Müslüman kırk Türk'ün hatırasını anmak amacıyla yapılmaktadır.[2]

Osmanlı Devleti zamanında saray dışında yapılan güreş müsabakaları; panayırlarda, düğünlerde, bir hayır kurumu yararına veya bu işi meslek edinmiş kişilerin özel yer ve salonlarında yapılırdı. Ayrıca düğün ve Ramazan güreşleri adı altında düzenlenen etkinlikler de yapılmıştır. Buna örnek: Koca Yusuf, Büyük Cemre, vb.

Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali, 2010 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Miras Temsili Listesine Türkiye tarafından kaydettirilmek suretiyle tüm dünyaya duyurulmuştur.[3]

Boy ve Kategorileri[değiştir | kaynağı değiştir]

Yağlı güreş organizasyonlarında geleneksel, birinci sınıf güreşler ve mahalli güreşler olmak üzere iki tür uygulanması yapılır[4]:

Geleneksel organizasyonlarda boylar aşağıdaki gibi düzenlenir:

  • Minik bir boy
  • Minik iki boy
  • Teşvik Bir Boy
  • Teşvik iki Boy
  • Tozkoparan boyu
  • Ayak Boyu
  • Deste Küçük Boy,
  • Deste Orta Boy,
  • Deste Büyük Boy,
  • Küçük Orta Küçük Boy,
  • Küçük Orta Büyük Boy,
  • Büyük Orta,
  • Başaltı,
  • Baş.

Mahalli organizasyonlarda boylar aşağıdaki şekilde düzenlenir:

  • Minik bir boy
  • Minik iki boy
  • Teşvik Bir Boy
  • Teşvik iki Boy
  • Tozkoparan boyu
  • Ayak Boyu
  • Deste Küçük Boy,
  • Deste Büyük Boy,
  • Küçük Orta Küçük Boy,
  • Küçük Orta Büyük Boy,
  • Büyük Orta,
  • Başaltı,
  • Baş.

Sporcular ve turnuvalar çeşitli kategorilere ayrılır.[5]

Organizasyonlar küçükten büyüğe doğru olmak üzere: Bayram şenlik ve düğün güreşleri; mahalli (piyasa) güreşleri; birinci sınıf güreşler ve geleneksel güreşler gibi farklı seviyelerde düzenlenir.

Yağlı Güreş Oyunları[değiştir | kaynağı değiştir]

Yağlı Güreşlerdeki oyunlar; ayakta yapılan oyunlar ve yerde yapılan oyunlar olarak maksatlarına göre, Elense, İç tırpan, dış tırpan, kazkanadı, ayakta güreşi bağlama, budama, paça, kazık, kepçe, ters kepçe, kılıç atma, payanda, kemane, kemane çekme, kol bastı, tilkikuyruğu, köpek kuyruğu, yerde sürüme, köstek, künde (oturak kündesi, ayak kündesi, şark kündesi, bel kündesi), boyunduruk, kurt kapanı, yanbaş ve kombine oyunlar paça kazık, ellerin kenetlenmesi, sarma, cezayir sarması gibi sıralanabilir.[6]

Müsabaka Süresi Ve Kazanma Şartları[değiştir | kaynağı değiştir]

Yağlı güreşte müsabaka süresi genelde 40 dakikadır.Bu sürede galip gelen belli olmadığı takdirde süresiz olarak uzatmaya gidilir. İlk puanı alan güreşçi galip gelmiş olur.[7]

Yağlı güreş turnuvaları[değiştir | kaynağı değiştir]

Son dönemlerde yapılan 4 büyük turnuva yapıldığı tarih sırasıyla: Kumluca, Kırkpınar, Kurtdereli ve Elmalı güreşleridir.[8]

Düzenlenen diğer turnuvalar:

Ödüller[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırkpınar ve Elmalı'da dereceye girenlere madalya ve kupa verilir. Baş kategorisi birincisine ise madalya ve kupaya ek olarak altın kemer takılır. Başpehlivanlık unvanı olarak gelecek yıla kadar taşıması için emanet edilir.

Altın Kemer[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırkpınar’da ilk kemer uygulaması, Kurtdereli Mehmet Pehlivan’ın vefatı üzerine, 1939 yılında Beden Terbiyesi Genel Müdürlüğü’nün başpehlivanlığı kazanacak olan güreşçiye bir sene kalmak üzere bir “Kurtdereli kemeri” uygulaması ile başlamıştır. Kemerin halkalarına zincirlerle asılı on yazısız madalya mevcut olup bunlara her sene kazanan başpehlivanın adı yazılacaktır. Bu kemer on sene sonra en az üç defa ismini yazdırmağa muvaffak olan başpehlivana hediye edilmesi kararlaştırılmıştır. Bu kemeri 1939, 1940 ve 1941 yıllarında başpehlivan olan Tekirdağlı Hüseyin Alkaya almıştır. Ancak bu kemer altın dan değildir.[12]

Geleneksel Tarihi Kırkpınar Yağlı Güreşlerinin en büyük ödülü olan Altın Kemer uygulaması ilk defa 1960 yılında Edirne Belediyesi tarafından hazırlanmış ve uygulamaya konulmuştur. Altın kemer bir pehlivanın güreş hayatının zirve noktasıdır. Kırkpınar yağlı güreş festivali için özel hazırlanmıştır. 22 ayar altından olup, yaklaşık 1,400 gr ağırlığındadır.

Üç yıl üst üste Türkiye’nin Başpehlivanlığı unvanını alan Başpehlivan Edirne Belediye Başkanlığının ortaya koyduğu yaklaşık 1.400 gr ağırlığındaki altın kemerin sahibi olmaktadır. Altın kemer ilk defa 1960 yılı başpehlivanı İbrahim Karabacak’a takılmıştır. Bugüne kadar bu kemere 1966, 1967 ve 1968 yılları başpehlivanı Ordulu Mustafa Bük, 1976 1977, 1978 yılları başpehlivanı Karamürselli Aydın Demir, 1982, 1983, 1984 yılları başpehlivanı Denizlili Hüseyin Çokal sahip olmuştur. Karamürselli Başpehlivan Ahmet Taşçı'da, 1990, 1991, 1992 ile 1995, 1996 ve 1997 yılları arasında üst üste iki dönem Başpehlivan olduğundan Altın Kemer'in iki defa daimi sahibi olmuştur.

Kıspet[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıspet sözcüğü Arapça “kisvet” kelimesinden gelmekte olup belden aşağı giyilen giysi anlamına gelmektedir. Yağlı güreşe çıkan her pehlivanın güreş malzemesinin başında “Kıspet” gelir. Manda, dana, malak, keçi, sığır gibi hayvanların derisinden yapılan, bel kısmı dört parmak genişliğinde ve kalın olan bir alt giysisidir.

Kıspet, kasnak, hazne, arka, oyluk, paça, şiraze, ayna bölümlerinden oluşmaktadır.

El sanatları alanında yaratıcılığın önemli bir simgesi olarak pehlivanların güreşlerde giydiği kispet; sağlıklı hayvanların derilerinden yapılan, belden diz altına kadar uzanan, dar paçalı kıyafetlerdir. Festivalde pehlivanlar tarafından özel olarak giyilen bu kıyafet, az sayıda ustanın el sanatı alanındaki inceliklerini sergilemektedir. Kispet yapımında derin bir bilgi ve beceriye sahip olan İrfan Şahin, 2012 yılında gerçekleştirilen ödül töreniyle Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından “Yaşayan İnsan Hazinesi” ilan edilmiştir.

Geleneksel el sanatlarımız içinde yer alan kispet ve kispet ustalığı yağlı güreşlerin çok önemli bir boyutunu oluşturmaktadır. Türkiye’nin meşhur kispet ustaları arasında en eski olanı Nazif Usta’dır. Ondan sonra Yeşil Hafız, Telaşeli Mehmet Usta, Balıkesirli Hidayet Başsaraç ve çırağı Bigalı İrfan Şahin, İrfan Usta, Bigalı Mehmet Derse ve Samsunlu Uğur Kesen yer almaktadır.

Kırmızı Dipli Mum[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırkpınar’ın davet simgesi Kırmızı Dipli Mum’dur. Kitle iletişim araçlarının yaygın olmadığı dönemlerde Kırkpınar Ağası tarafından kırmızı dipli mum Mart ayından itibaren kasaba ve köylere, pehlivanlara ve tanınmış kişilere gönderilir ve bu kişiler Kırkpınar'a davet edilirdi. Halk arasında sıkça kullanılan “kırmızı dipli mumla çağırmak” deyimi de buradan gelmektedir. Kırkpınar'ın olmazsa olmazlarındandır. Bugün sembol olarak kullanılmaktadır.

Günümüzde Edirne Belediye Başkanı, Edirne Valisi ve Kırkpınar Ağası ile birlikte devlet protokolünü Ankara'da makamlarında ziyaret ederek, kendilerini kırmızı dipli mum ile Kırkpınar Yağlı Güreşlerine davet etmektedir.

Kent esnafıda davul-zurna eşliğinde ziyaret edilerek kırmızıdipli mum ile Kırkpınar Yağlı Güreşlerine davet edilmektedir.

Zembil[değiştir | kaynağı değiştir]

Zembil, sadece kispet taşımak için kamıştan ve özel bir tezgâhta el ile yapılan çanta biçimli geleneksel bir el sanatı ürünüdür. Farsça bir kelimedir. “Küçük Sepet” anlamına gelmektedir. Güreş terminolojisinde “kındıra veya saz gibi su bitkilerinden pehlivanların kispetlerini taşımak ve muhafaza etmek için kullandığı çanta” demektir. Zembilcilerin piri, zembil örüp emeği ile geçinen Hz.Süleyman’dır.

Cazgır[değiştir | kaynağı değiştir]

Güreş terminolojisinde Cazgır; Güreşten iyi anlayan, oyunların sonuçlarını önceden tahmin edebilen, pehlivanların özelliklerini, yaptıkları oyunları, daha önce aldıkları başarıları bilen ve dua okuma kabiliyetine sahip görgülü kimseye denir.

“Salavatçı” da denilen “Cazgır”, yağlı güreşlerdeki tüm pehlivanları adları, şanları, güreş oyunlarındaki hünerleri ile birlikte seyircilere uygun mısra ve dualarla tanıtan, izleyicileri coşturan, onları güreşe davet eden ve güreşleri başlatan kişidir.

Salavat, Yağlı güreşlerde cazgırın pehlivanları meydana salmadan söylediği manzum övgü ve ikaz dolu sözlere denir.

Cazgırın bütün pehlivanları yakından tanıması, eşleştirme (her bir güreşçinin rakibinin belirlenmesi) yaptığı sırasında dualarını okurken pehlivanların kuvvetli yönlerini söyleyerek rakibini uyarması, nasihat etmesi gerekir. Sesinin gür olması, dua kurallarına uygun mısralar düzmesi özelliklerinden başta gelenleridir.

Cazgır, meydanda birliği sağlamaya çalışır, pehlivanları ortak bir ruh etrafında tutmaya gayret eder. Konuşmaları, heyecan verici ve uyarıcı bir etki yapar. Cazgır, salavat denilen duaları müzikal bir biçimde seslendirerek pehlivanlar ve izleyiciler üzerinde coşturucu rol oynamaktadır. Cazgırlık bir meslek olarak görülür ve mutlaka usta - çırak ilişkisi ile cazgır olunur. Cazgırların da geleneksel giysileri vardır.

Yağcı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırkpınar güreşlerini diğer güreşlerinden ayıran, pehlivanların yağlanarak güreş yapıyor olmasıdır. Yağsız Kırkpınar düşünülemez. Yağlı güreşte rakibi tutmak ve kavramak için daha fazla güç sarf etmek gerekir. Dolayısıyla Yağlı güreşte başlıca unsur kaba kuvvet olmaktan çıkar, ustalık ve motivasyon önemli unsurlar olarak ön plana çıkar. Kırkpınar'da pehlivanların yağlanma işi, onlara yağ veren Yağcılar aracılığıyla yapılır.

Bezci[değiştir | kaynağı değiştir]

Yağlı güreşler esnasında, kızgın güneş altında gözlere yağ kaçması, pehlivanlar için zor bir durumdur. Çünkü gözleri yanan pehlivanlar, güreşe devam edemezler. İşte bu sırada alan çevresinde bekleyen "Bezciler", güreşçilerin imdadına yetişirler. Bunun için de bezcilerden bez istenir, önce tülbentlerden almak için de yine güreşmekte olduğu rakibin izni gerekir. Aksi yapıldığı takdirde bez alarak gözünü silmekte olan bir güreşçiye rakibi dalıp yere indirebilir. Hatta gücü yetiyorsa yenebilir ki, bu galibiyet geçerlidir.

Aktif Güreşe Devam Eden Başpehlivanlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Pehlivan Doğum

Yılı

Başa

Yükseldiği Yıl

Ekrem Yavuz 1977 2000
Faik Sezgin 1977 2013
Fatih Bakır 1977 2010
Hüseyin Şahinal 1977 2004
İbrahim Katkıcı 1977 2013
Nadir Takı 1977 2014
Sermest Bulut 1977 2002
Şaban Yılmaz 1977 2002
Ahmet Kavakçı 1978 2006
Ali Rıza Kaya 1978 2005
Gökhan Arıcı 1978 1998
Hasan Zeybek 1978 2013
Hüseyin Demir 1978 2009
Ali Gökçen 1979 2005
Hüseyin İyicen 1979 2006
Erkan Ertan 1980 2011
Fatih Koyuncu 1980 2012
M. Kemal Karaboğa 1980 2005
Osman Aynur 1980 2003
Ramazan Bircan 1980 2009
Ahmet Selbest 1981 2010
Fatih Çakıroğlu 1981 2013
Güngör Ekin 1981 2009
İbrahim Çoraman 1981 2007
Osman Özgün 1981 2007
Salih Dorum 1981 2004
Ali Altun 1982 2010
Onur Şenel 1982 2014
Recep Kara 1982 2004
Serhat Balcı 1982
Hakan Çalışır 1983 2007
Arif Akın 1984 2009
Atilla Güzel 1984
Faruk Akkoyun 1984 2011
Fatih Atlı 1984 2006
Kaan Kaya 1984 2011
Mecit Yıldırım 1984 2014
Abdullah Güngör 1985 2008
Onur Balcı 1985 2012
Salih Erinç 1985 2008
Serhat Gökmen 1985 2008
Süleyman Aykırı 1985 2010
Ünal Karaman 1985 2010
Cenk İldem 1986 2018
Hamza Köseoğlu 1986 2014
İsmail Güzel 1986 2014
Mehmet Yeşilyeşil 1986 2007
Semih Turgut 1986 2017
Ali Gürbüz 1987 2008
Hasan Cengiz 1987 2011
İsmail Balaban 1987 2012
Rıza Yıldırım 1987 2017
Turan Balaban 1987 2015
Ertuğrul Dağdeviren 1988 2018
Şahali Kurt 1988 2015
İsmail Erkal 1989 2014
İsmail Koç 1989 2013
Nedim Gürel 1989 2015
Orhan Okulu 1989 2012
Recep Taslak 1989 2016
Ali Yanatma 1990 2016
Emre Erkal 1991 2016
Serkan Serttürk 1991 2015
Tanju Gemici 1991 2018
Yalçın Üncül 1991 2019
Menderes Saltık 1992 2019
Furkan Durmuş Altın 1993 2018
Mustafa Batu 1993 2015
Özkan Yılmaz 1993 2019
Hüseyin Gümüşalan 1994 2017
Kürşat Korkmaz 1994 2017
Yıldıray Akın 1994 2019
Yusuf Can Zeybek 1994 2021
Cengizhan Şimşek 1995 2018
Hakkı Aygün 1995 2016
Mustafa Arslan 1995 2022
Süleyman Başar 1995 2021
Okan Acar 1996 2017
Ali İhsan Batmaz 1997 2022
Mustafa Doğan Özkaya 1997 2022
Mustafa Taş 1997 2021
Feyzullah Aktürk 1999 2021
Serdar Yıldırım 2001 2022

Yıllara Göre Yağlı Güreş Müsabakaları[değiştir | kaynağı değiştir]

2022 Yılında Yapılan Yağlı Güreş Müsabakaları

2021 Yılında Yapılan Yağlı Güreş Müsabakaları

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  2. ^ "Arşivlenmiş kopya". 13 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Eylül 2019. 
  3. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  4. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  5. ^ "Yağlı Güreş Ödül Çizelgesi" (PDF). Güreş Federasyonu. 18 Mayıs 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2020. 
  6. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  7. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  8. ^ "Başpehlivan Ali Gürbüz'ün hedefi". TRTSpor. 23 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2020. 
  9. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  10. ^ "Kumluca güreşleri finali". Kumluca Belediyesi. 6 Temmuz 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Şubat 2020. 
  11. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 
  12. ^ "Arşivlenmiş kopya". 26 Ağustos 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2021. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]