Orenburg

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Orenburg
Орынбор
Оренбург
Orenburg'da bir köprü
Orenburg bayrağı
Bayrak
Orenburg arması
Arma
Rusya haritasında Orenburg
Rusya haritasında Orenburg
Ülke Rusya Rusya
Eyalet Orenburg Oblastı
İdare
 • Belediye Başkanı Yuri Nikolayevich Mescheryakov
Nüfus
 (2002)
 • Toplam 556.127[1] (2.013 y)
Alan kodu +7 +7 3532

Orenburg (Rusça: Оренбу́рг; Kazakça: Орынбор (okunuşu: Orınbor) ; Tatarca:: Ырынбур (okunuşu: Irınbur) ; Başkortça: Ырымбур (okunuşu: Irımbur) ), Rusya'nın Volga Federal Bölgesinde bulunan Orenburg Oblastı'na bağlı şehir, aynı zamanda Oblast'ın yönetim merkezi. Başkent Moskova'nın 1478 km güneyinde Ural Nehri civarındadır. (51°47′N 55°06′E) Nüfusu 542,700'dür(2005). Orenburg şehrinin Türk Tarihi için en önemli yanı 1920-1925 yılları Kazakistan'ın başkenti olmasıdır.

Tatar, Başkurt, Kazak Türklerinin yaşadığı bölgelerden biridir. Orenburg şehri günümüzde kuzey ve güney olmak üzere iki bölgeye ayrılmıştır.

Tarihi[değiştir | kaynağı değiştir]

1 Mayıs 1734 tarihinde Rusya İmparatorluğu'nda Orta Asya'ya genişlemeye özel bir kurum oluşturuldu. Memur ve proje yazari İvan Kirilov tarafindan yeni kurumaya Orenburg seferi (Rusça Orenburgskaya ekspedisiya) adı verildi. Orenburg seferinde, çeşitli bilim alanlarından (coğrafi ve etnografik açıklamaları, maden arama, haritalama ve başka) bilim adamları çalışsaydı.

Proje başlandıkça Başkurdistan ve Kazakistan sınırında 53 kale inşa edilmesine karar verildi.  Buzuluk, Orsk, Berze (şimdi Orenburg şehrinin içinde bir mahalle), Tok, Soroçinsk, Elşanskaya (şimdi Buzağılık ili'nin Elşanka Pervaya köyü), Krasnosamarskaya (şimdi Samara Oblastı'nın ilçe merkezi), Göbörlü, Troitsk, Guryev (şimdi Kazakistan'daki Atırau), Yayık kalesi (şimdi Kazakistan'daki Oral), Magnitogorsk, Kızıl (şimdi Kızıl ili'nin merkezi), Çebarkul, Nijneuvelskaya (şimdi Yujnouralsk), İletskaya Zaşita (şimdiki Sol-İletsk) ve başka kaleler Rus devletinin sınırı güçlendirmek hedefe ile kurulmuş[2][3][4][5] Onlar arasında merkez kalesi olarak, 1743 yılında Orenburg da inşa atılmış[6][7].

Tanrı'yla yeniden inşa edilen, bu şehre Orenburg adı veriyoruz. Her halükarda, onu biz veren bu isim ile arayın ve yazın. Devlet hizmetinden kaçanlar hariç; tüm Rus halkına, tüccarlara, zanaatkarlara; yabancı Avrupa devletleri tüccarlara ve sanatçılara; bu yerde yaşayan Başkurt halkına; bizim yeni gelen vatandaşlarımıza Kırgız-Kaysak, Karakalpak halklarımıza; Asya ülkelerinden gelen Yunanlılar, Ermeniler, Hintler, Persler, Buharalılar, Hivalar, Taşkentler, Kalmyklar ve diğerlerine; tehlikesiz eve dönmeye ve alıkoymadan serbestçe her türlü zanaatla yerleşmeye, yaşamaya, ticaret yapmaya izin veriyoruz.[8][9] Anna İvanovna'nın Orenburg'u inşa atmayı verilen karardan.[10][11]

1744-1781, 1797-1802, 1865-1928 yıllarında Orenburg Guberniyası merkezi. 1781-1797 yıllarında Orenburg Guberniyası idari birim olarak mevcut değildi. 1802-1865 yıllarında Orenburg Guberniyası merkezi Ufa oldu.

1917-1925 yıllarında Orenburg Başkurt ve Kazak halklarının milli hareketi merkezi olmuş.

I. Bütün Başkurt Kurultayı 1917 yılının 20—27 Haziranda Orenburg şehrinde geçti. III. Bütün Başkurtlar Kurutlayı 1917 yılının 8—20 Aralıkta Orenburg şehrinde gerçekleştir. I. ve II. Bütün Başkurtlar Kurutlayı Başkurt ülkesinin oluşuma ve milli «Başqort» gazetesinin çıkarılmasına karar verildi. III. Bütün Başkurt Kurultayında, Tatar-Başkurt Özerk ülkesinin oluşumu fikri Ahmetzeki Velidi Toğan (Zeki Velidi Togan) ile hayata geçmiş ve Başkurt hükûmeti kurulmuştur. 1919 yılında Orenburg'da Başkurdistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oluşumuna yönelik deklerasyon ilan edildi.

1920 yılında Orenburg'da Kırgız (Kazak) Özerk Cumhuriyetinin de kurulması için deklerasyon ilan edildi. 1920 yılından Orenburg Guberniyası Kırgız Özerk Cumhuriyeti içindeydi ve Orenburg şehri Kazak Cumhuriyetinin ilk başkenti oldu. 1925 yılında Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adı Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne değiştirildi ve yeni başkenti olarak Aral Gölü'ndeki Kızılorda şehri açıkladı.

Sovyet yönetimi Türk halklarını birbirine düşürmek için uğraşılarına devam etti. Bu hedefi ile Orenburg Guberniyası Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ne verildi. Başkurdistan ile Kazakistan arasında bir ayrım Rus bölgesi oluşturuluyor (örneğin Kıuandık ili).

Ulaşım[değiştir | kaynağı değiştir]

Orenburg– ulaşım yönünden iyidir. Samar, Orsk, Ural, Aktöbe, Ufa dolayına giden otoyolları var. Demir yolu ile Moskova, Yekatirinburg, Ufa (Öfe), Samara (Samar), Çilebek, Kiev, Adler, Taşkent, Nur-Sultan, Bişkek ulaşımı olmaktadır. Şehrin yeni elektrikli trenleri Novosergiyev, Akbolak, Kuvandık, Sarıktaş, Sarıktaş, Sakmar gibi yakın yerleşimlere de olmaktadır. Federal yolu R239 (Kazan — Orenburg — Akbolak— Kazakistan) ulaşımı rahattır. Hava limanı vardır. 1932 yılında kurulmuş olan (OrenAir / Оренбургские авиалинии) adı ile hava yolu firması bulunur.

Oteller[değiştir | kaynağı değiştir]

Orenburgda 302u aşkın otel bulunur:

  • 4 yıldızlı: «Rostoşi» iş oteli, spa-otel türünden «La Vi de Şato», «Stepnaya Palmira» (Bozkır yazı), «Don Kihot» (Don Kişot), «Orenburg», «Fakel»;
  • 3 yıldızlı: «Armada Komfort Otel», «Rostoşi» konukevi, «MİA», «Briz», «Viktoriya», «Yujnıye Borota» (güney kapısı) iş oteli, «Niva»;
  • 2 yıldızlı: «Lada», «Rostoşi»;
  • 1 yıldızlı: «Bristol», «RUSLAN», «Belıy Lebed» (Ak Kuğu), «Kolosok».
  • Hostel: «OrenHostel».

Nüfus durumu[değiştir | kaynağı değiştir]

1811 yılında 5400[12] olduğu sanılan şehrin nüfusu artık günümüzde (2013 yılına göre) 556.127[12] kişidir.

Etnik yapı

2010 yılı verilerine göre etnik yapıda şehir çok çeşitlilik gösterir:

Ulus Kişi sayısı. % Yüzdelik.
Ruslar 444 470 83,45 %
Tatar Türkleri 41 451 7,78 %
Kazak Türkleri 10 796 2,03 %
Ukraynalılar 10 502 1,97 %
Başkort Türkleri 5 890 1,10 %
Ermeniler 3 378 0,63 %
Mordvalar 2 750 0,52 %
Diğer Türk toplulukları 13 409 2,52 %
Toplam 532 646 100,0 %

[13]

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Camii yerine mescid anlamında meçet sözü kullanılır. Şehirde kilise ve sinagog da bulunur. Eski yerleşim Türklere ait olduğu için eski yapı camiiler de bulunur. Camiilere gelenler ise yerli Türklerden Tatar, Kazak, Başkort ve Kırgızlardır.

Ünlü kişiler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Şamil Abdraşitov (Абдрашитов, Шамиль Мунасыпович) — pilot, Sovyetler Birliği kahramanı
  • Ahmet Baytursınulı (Kazakça: Ахмет Байтұрсынұлы) (Ахмет Байтурсынов) (1873—1937) — Kazak Türklerinden sosyal aktivist, Türkbilimci (Türkolog), dilbilimci, edebiyat eleştirmeni, mütercim. Orenburgda yaşamıştır ve okumuştur. Yayıncılık ve siyasetle meşgul olmuştur.
  • Alibey Cankeldin (Kazakça: Әліби Тоқжанұлы Жанкелдин, 1884—1953) (Джангильдин, Алиби Тогжанович) — Sovyet devrimcisi, sosyal aktivist.
  • Musa Celil (1906—1944) (Муса Джалиль) — Sovyet devri Tatar Türklerinden şair, Sovyetler Birliği kahramanı, Lenin ödülü hak sahibi. Orenburg eyaletinin Mustafino (Мустафино) köyünde doğmuş, Orenburg'da Hüseyin Medresesinde (медресе Хусаиния) okumuş, ve Orenburg'da Tatar Millet Enstitüsünden mezun olmuştur (20. asrın ilk çeyreği).
  • Cevdet Feyzullin (Җәүдәт Харис улы Фәйзуллин)(1910—1973) — besteci, folklorcu. Tataristan halk sanatçısı. Tataristan Otonom Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Abdullah Tukay ödülü layık görüldü.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Rusya 2013 Nüfus Sayım İstatistiği http://www.gks.ru/free_doc/doc_2013/bul_dr/mun_obr2013.rar
  2. ^ Başkurt Ansiklopedisi'nde “Orenburg seferi” Başkurtça makale
  3. ^ Başkurt Ansiklopedisi'nde “Orenburg seferi” Rusça makale
  4. ^ Başkurt Ansiklopedisi'nde “Orenburg sınırı” Rusça makale
  5. ^ Başkurt Ansiklopedisi'nde “Orenburg sık sızığı (Ortak Türk alfabesinde)” Başkurtça makale
  6. ^ Başkurt Ansiklopedisi'nde “Orenburg” Başkurtça makale
  7. ^ Başkurt Ansiklopedisi'nde “Orenburg” Rusça makale
  8. ^ …Сему городу, с Богом, вновь строиться назначенному, именоваться Оренбург, и во всяких случаях называть его и писать сим от нас данным именем, в котором городе жалуем и даём соизволение всем и всякого народа российского (кроме беглых из службы нашей людей и крестьян, в подушный оклад положенных), купечеству, мастеровым и разночинцам, так и иностранных европейских государств иноземным купцам и художникам, тутошним башкирскому народу и живущим с ними и новоподданным нашим киргиз-кайсацким, каракалпацким народам, и из азиатских стран приезжим грекам, армянам, индийцам, персам, бухарцам, хивинцам, ташкенцам, калмыкам и иным, всякого звания и веры приходить селиться, жить, торговать и всяким ремеслом промышлять, и паки на свои прежния жилища отходить свободно и невозбранно, без всякой опасности и удержания
  9. ^ История Оренбуржья — Краеведение :: Наш край в составе российской империи первой половины XVIII века
  10. ^ Orenburg nasıl inşa edildi
  11. ^ История Оренбургского региона. Часть 1. С древнейших времен до 1921 года
  12. ^ a b http://www.mojgorod.ru/orenburg_obl/orenburg/index.html
  13. ^ "Итоги::Оренбургстат". 6 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Nisan 2014. 

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]