İçeriğe atla

Medce

Vikipedi, özgür ansiklopedi
(Med dili sayfasından yönlendirildi)
Medce
Ana dili olanlarMed İmparatorluğu
Ölü dilMÖ 500-MS 500
Dil ailesi
Hint-Avrupa
Dil kodları
ISO 639-3xme
Antik Med İmparatorluğu'nun en geniş sınırlarını gösteren bir harita.

Med dili veya Medce, Medler tarafından konuşulmuş bir dildir.[1] Ölü bir dil olan İran dillerinin Kuzeybatı İran dilleri kolu içinde sınıflandırılmıştır. Medce ile ilişkili olduğu ve Med özellikleri taşıdıkları düşünülen modern İran dilleri Tat lehçeleri, Talışça, Zazaca, merkez İrani lehçeleri ve Gilekçe ve Mâzenderanca gibi Hazar dilleridir.[2][3]

Med dili İskit dilleri, Saka dili, Avestaca ve Eski Farsça ile birlikte Antik dönemde konuşulmuş İran dilleri arasında yer almaktadır.

Sınıflandırma

[değiştir | kaynağı değiştir]

Medcenin bir kuzeybatı İran dili olduğu düşünülmektedir. Dilin Tatça ve lehçeleri, Talışça, Zazaca, merkez İran lehçeleri ve Gilekçe ve Mâzenderanca gibi Hazar diller ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. Kürtçe ve Beluçça ise en erken fonolojik evrelerinde dahi Farsçaya ait (Farsi, Perside) unsurlar taşıdıkları için bu iki dili Med dil grubunun bir parçası olarak sınıflandırmak dilbilimsel olarak imkânsızlaşmaktadır.[4][5][6][7][8]

Tarih

[değiştir | kaynağı değiştir]

Med dilinin varlığını ispatlayan kaynaklara Eski Farsça üzerinden ulaşılmıştır. Dil bilgisi hakkında hiçbir şey bilinmeyen Med dilinin Avestaca ile önemli fonolojik izoglosları paylaştığı düşünülmüştür.[9] Benzer biçimde Med dönemine ait hiçbir belge korunmadığı gibi, Med dilindeki metinlerin hangi alfabeyle yazılmış olabileceği de bilinmemektedir. Dilin varlığı yalnızca Eski Farsçadaki alıntı kelimerle doğrulanmaktadır.

Med diline ait olduğu düşünülen bazı sözcükler şu şekildedir:

  • čiθra-: "kök, soy".[10] Sözcük *čiθrabṛzana- (med.) "soyunu yüceltiyor", *čiθramiθra- (med.) "mitraist kökenli", *čiθraspāta- (med.) "parlak bir kola (soy) sahip", vb. biçimlerde görülmektedir.[11]
  • Farnah: tanrısal zafer
  • Paridaiza: cennet
  • Spaka- : Med dilinde "köpek".[12] Herodotus "Spaka-" (Yunan. "σπάχα" – dişi köpek) Medce olarak tanımlamıştır.[13] Bu kelime günümüzde bazı çağdaş İran dillerinde halen kullanılmaktadır, (örn. Talışça espa[14] Tatça esbe, Zazaca espe[15]) ve Rusça: собака (soboka).[16][17][18]
  • vazṛka-: "büyük" (Modern Farsça bozorg)[19]
  • vispa-: "tüm"[20].[21]
  • xšaθra- (krallık): (*xšaθra-pā- ve Orta Farsçada šahr "ülke, şehir; toprak") Grekçe formu (σατράπης satrápēs olarak) yazılmıştır.
  • zūra-: "kötü" and zūrakara-: "kötülük yapan".[19]

Med dili tarihçi Windfuhr'a göre Kuzeybatı İran dillerinin temelini oluşturmaktadır. Windfuhr Kürt dilleri ve Beluçça dillerini Medcenin katmanlarından olarak sınıflandırmıştır.[22]

15. yüzyıldan kalma Ermeni harfleriyle yazılmış bir elyazmasında bulunan Kürtçe dua metni için "Med dili" ile yazıldığı ifadesi vardır. Elyazmasının daha eskiye dayanan orijinalinden kopya edildiği sanılmaktadır.[23]

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ "Ancient Iran::Language". Encyclopædia Britannica Online. 2007. 2 Şubat 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Mart 2007.
  2. ↑ Schmitt, Rüdiger (2021). "Median language". Encyclopædia Iranica. Brill. doi:10.1163/2330-4804_EIRO_COM_362418. Erişim tarihi: 25 Mart 2025.
  3. ↑ Borjian, Habib (2009). "Median Succumbs to Persian after Three Millennia of Coexistence: Language Shift in the Central Iranian Plateau". Journal of Persianate Studies. Brill. 2: 70.
  4. ↑ Schmitt, Rüdiger (2021). "Median language". Encyclopædia Iranica. Brill. doi:10.1163/2330-4804_EIRO_COM_362418. Erişim tarihi: 25 Mart 2025.
  5. ↑ Borjian, Habib (2009). "Median Succumbs to Persian after Three Millennia of Coexistence: Language Shift in the Central Iranian Plateau". Journal of Persianate Studies. Brill. 2: 70.
  6. ↑ Paul, Ludwig (1998a). "The Position of Zazaki Among West Iranian languages". Sims-Williams, Nicholas (Ed.). Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies held in Cambridge, 11th to 15th September 1995. I: Old and Middle Iranian Studies. Wiesbaden: Ludwig Reichert. ss. 169-170.
  7. ↑ Windfuhr, Gernot L. (1989). "New West Iranian". Schmitt, Rüdiger (Ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (Fransızca). 251-254: Dr. Ludwig Reichert Verlag. ISBN 3-88226-413-6.
  8. ↑ Windfuhr, Gernot L. (1991), "CENTRAL DIALECTS", Encyclopædia Iranica, V (3), ss. 3242-252.
  9. ↑ Skjærvø, Prods Oktor (2005). An Introduction to Old Persian (PDF). 2nd. Cambridge: Harvard. 2 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 4 Nisan 2024.
  10. ↑ Tavernier 2007, s. 619
  11. ↑ Tavernier 2007, ss. 157–8
  12. ↑ Tavernier 2007, s. 312
  13. ↑ (Hawkins 2010, "Greek and the Languages of Asia Minor to the Classical Period", p. 226)
  14. ↑ Pirejko, L. A. (1976), “cыпә”, in Talyšsko-russkij slovarʹ [Talysh–Russian Dictionary], Moscow: Russkij jazyk, page 203b
  15. ↑ Paul, Ludwig (1998). "The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages" (PDF). Iran Chamber. Open Publishing. Erişim tarihi: 4 Aralık 2023.
  16. ↑ (Gamkrelidze - Ivanov, 1995, "Indo-European and the Indo-Europeans: A Reconstruction and Historical..", p. 505 25 Eylül 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
  17. ↑ (Fortson, IV 2009, "Indo-European Language and Culture: An Introduction", p. 419 25 Eylül 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
  18. ↑ (YarShater 2007, "Encyclopaedia Iranica", p. 96 25 Eylül 2023 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.)
  19. 1 2 Schmitt 2008, s. 98
  20. ↑ Tavernier 2007, s. 627
  21. ↑ Tavernier 2007, ss. 352–3
  22. ↑ Windfuhr, Gernot (1975), "Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes", Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457–471.
  23. ↑ D. N. MacKenzie, "The Language of the Medians" 27 Şubat 2021 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 22, No. 1/3 (1959), pp. 354-355
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Medce&oldid=37440109" sayfasından alınmıştır