Bosna-Hersek ekonomisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla

İşbu sayfada Bosna-Hersek ekonomisinin; Bosna-Hersek'in bağımsızlığını ilanından, 3 Mart 1993, beri göstermiş olduğu değişim veya gelişim tartışılacaktır.

Genel Değerlendirme[değiştir | kaynağı değiştir]

Bosna-Hersek ekonomisi 1990'ların ortasından bu yana büyük bir gelişim göstermiştir. Bugünlerde Avrupa Birliği üyeliği yolunda hızla ilerleyen Bosna-Hersek, küresel daralmadan etkilenerek yavaş büyüse de yeni bir ekonomik büyüme modeline geçiş yapmıştır.[1] Bosna-Hersek ekonomisinin yaşadığı temel zorluk ekonomik veriler arasındaki dengesizlikten kaynaklanmaktadır. İthalat verilerinin ihracat verilerine üstünlüğü; kamu yatırım ve teşviklerinin özel sektör yerine tercih ediliyor oluşu; tüketim rakamlarının üretim rakamlarına üstünlüğü gibi problemler Bosna-Hersek ekonomisinin güncel problemleridir. Ülkenin yerel ve dış yatırımcıların katkılarıyla elverişli bir yatırım ortamı oluşturamıyor oluşu da yaşanan güncel sorunlardandır. Problemlerin altında yatan temel sebep faktörse; Bosna-Hersek bir yandan savaşın yaralarını sarmaya çalışırken, diğer yandan da karma ekonomi modelinden liberal ekonomik modele geçmeye çalışmaktadır.

Yugoslavya'nın karma ekonomik yapısıyla yönetilen Bosna-Hersek Federe Cumhuriyeti güçlü bir endüstriye sahipti. Bu dönemde Bosna-Hersek endüstrisi, Eski Başbakan Džemal Bijedić ve Yugoslavya'nın kurucu lideri Tito'nun kurdurduğu metal endüstrisine ve yine Tito'nun kurdurduğu elektrik enerjisi sektörüne dayanmaktaydı. Öyle ki, Yugoslavya Dönemi'nde Coca-Cola, Pepsi, Marlboro, Volkswagen ve SKF gibi dünya devi firmaların yatırım yaptığı Bosna-Hersek'te; yerli üretimin devleri Energoinvest, UNIS, Hidrogradnja, Vranica, RMK Zenica, TAS Sarajevo, FAMOS Sarajevo ve BNT Novi Travnik gibi firmalar yıllık üretimleri ile milyar dolarlık rakamları görmekteydi. İnşaat firmalarının da hayli aktif olduğu bu dönemde, Bosna-Hersek Federe Devleti tarım ürünleri ihracatı gerçekleştirmekteydi. Bu sayede işsizlik rakamlarını düşürmeyi başarmış Bosna-Hersek'te, tarımsal üretim özel sektörün ve küçük üreticilerin elindeydi. Ülkenin kalifiye üretici gücü; eğitimli uzmanlara, bilim adamlarına, yöneticilere ve mühendislere dayanıyordu. Bu dönemde Bosna-Hersek en yeni teknolojileri makro-ekonomik modelde kullanabilir durumdaydı. Savaştan önce Yugoslav Başbakanı Ante Marković'in temellerini attığı özelleştirme hamleleri; ekonomi, finans ve endüstri alanlarında kendini gösterse de bu girişimler başlayan iç savaş sebebiyle yarım kaldı

İç savaşın sürdüğü 1992-1995 yılları arasında üretim kapasitesi %80 düşen Bosna-Hersek'te işsizlik hızla yükseldi. Geç gelen barıştan sonra 1996-1999 yılları arasında çok düşük rakamlardan tekrar yükselişe geçen Bosna-Hersek üretimi, 2000-2002 yılları arasında yavaşladı. 2003-2005 yılları arasında boyalı istatistikle tekrar büyüyor olarak gösterilen Bosna-Hersek ekonomisi, günümüzde de verilerine güvenin tam olmadığı bir ekonomi olarak göze çarpmaktadır. Gerek karaborsa ve kayıt dışı işlemlerin ulusal istatistiklere gerçekçi yansıtılamaması sebebiyle; gerekse bu faaliyetlerin takibinin imkânsızlığı nedeniyle yatırımcılar ulusal istatistik ve verilere güvenmemektedir.

Tüm bunlara karşın 1998 yılında piyasaya sürülen yeni ulusal para birimi "Dönüştürülebilir Mark" (BAM) -avroya endeksli- , para ve bankacılık sektörüne olan güveni arttırmıştır. Bununla birlikte, özelleştirmelerin yavaş ilerlemesi girişimciler arasında çekinceye sebep olmaktadır. Çekincelerle karşılanmış özelleştirme hamleleri, özelleştirmelerin yavaşlamasına sebep olmuş ve Bosna-Hersek ekonomisine zaman kaybettirmiştir. 2001 yılında hızlanan Bankacılık reformu ile Batı Avrupa kökenli, özellikle Almanya, bankalar Bosna-Hersek'in finansal yapısına dahil olmuştur. Yüksek cari açık ve işsizlik oranları halen Bosna-Hersek ekonomisinin iki yapısal ekonomik sorunudur. Uluslararası toplumdan önemli miktarda yeniden yapılandırma yardımı ve insani yardım alan ülke, savaşın üzerinden geçen 23 yılın ardından yardımsız ayakta kalacağı günlere hazırlık yapmak zorundadır.

Her yıl Saraybosna'daki Amerikan Büyükelçiliği tarafından hazırlanan Ülkesel Ticari Brifing, -yıllık olarak hazırlanan bu rehber ülkenin kapsamlı ticari, ekonomik ve politik ortamına genel bir bakış sunar- Bosna-Hersek ekonomisine dair genel bir perspektif sunması açısından hayli önemlidir.[2]

Bosna-Hersek ekonomisi
Birleşik Yatırım ve Ticaret Şirketi Binası
Derece 112. (nominal) / 113. (SAGP)
Para birimi Bosna-Hersek değiştirilebilir markı (BAM)
Mali yıl Takvim yılı
Ticaret organizasyonları CEFTA
İstatistikler
GSYİH azalış 15.568 milyar $ (nominal, 2015 tah.)
azalış 37.966 milyar $ (SAGP, 2015 tah.)[3]
GSYİH büyüme artış %1.4 (2014 tah.)
Kişi başı GSYİH azalış 4,029 $ (nominal, 2015 tah.)
azalış 9,980 $ (SAGP 2015 tah.)
Sektörel GSYİH dağılımı tarım: %8.1
endüstri: %26.4
hizmet: %65.3 (2013 tah.)
Enflasyon (TÜFE) %2.2 (CPI, 2012 tah.)
Yoksulluk sınırı
altındaki nüfus
%42,1 (2011)
İşgücü azalış 1.49 milyon (2012 tah.)
Sektörel işgücü dağılımı tarım: %6.7, endüstri: %30.2, hizmet: %63.1 (Q3 2015)
İşsizlik %44,6 (2015 tah.)
Ortalama gayrisafi maaş azalış 700 $ (Mart 2012)[4]
Ortalama net maaş azalış 834 BAM
Ana endüstriler çelik, kömür, demir cevheri, kurşun, Çinko, manganez, boksit, motorlu taşıtlar, tekstil, tütün, mobilya, uçak, beyaz eşya, petrol arıtımı
İş yapılma kolaylığı sıralaması azalış 125.[5]
Dış ticaret
İhracat 3.95 milyar $ (2013 tah.)
İhraç malları metal, giyim, ahşap ürünler
Ana ihracat ortakları  Slovenya %16.5
 İtalya %15.9
 Almanya %12.1
 Hırvatistan %11.5
 Avusturya %11.1
 Türkiye %5.2 (2015)[6]
İthalat 6.94 milyar $ (2013 tah.)
İthalat malları makine ve ekipmanlar, kimyasallar, yakıt, gıda maddeleri
Ana ithalat ortakları  Hırvatistan %19.2
 Almanya %13.8
 Slovenya %13.8
 İtalya %10.9
 Avusturya %5.7
 Macaristan %5.2
 Türkiye %4.5 (2015)[7]
Kamu maliyesi
Kamu borçları GSYİH'in %70.1'i (31 Aralık 2014 tah.) [8]
Gelirler 7.887 milyar $ (2012 tah.)
Giderler 8.521 milyar $ (2012 tah.)
Kredi derecelendirme B+ (İç)
B+ (Dış)
BB (T&C Değerlendirmesi)
(Standard & Poor's)[9]

Ana veri kaynağı: CIA World Fact Book

Diğer bir bilgi verilmemiş, değerlerin tümü ABD Doları ile ifade edilmiştir.

Bosna-Hersek ekonomisi, tarım, turizm ve endüstriye sahip bir geçiş ekonomisidir. Ülke 1992-1995 yılları arasında iç savaş nedeniyle üretim %80 oranında düşmüş ve işsizlik büyük bir oranda yükselmiştir. Ülkenin ekonomisi 2000'li yıllardan itibaren yeniden büyümeye başlamıştır.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]