Boris Yeltsin

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Boris Nikolayevich Yeltsin
Борис Николаевич Ельцин
Rusya Devlet Başkanı
Görev süresi
12 Temmuz 1991 – 31 Aralık 1999
Başbakan Yegor Gaydar 1992
Viktor Çernomirdin 1992-1998
Sergey Kiriyenko 1998
Yevgeni Primakov 1998-1999
Sergey Stepaşin 1999
Vladimir Putin 1999
Başkan Yardımcısı Alexander Rutskoy (1991–1993)
Yerine geldiği Mihail Gorbaçov (SSCB adına)
Yerine gelen Vladimir Putin
RSFSC Yüksek Sovyeti Prezidyum Başkanı
Görev süresi
29 Mayıs 1990 – 10 Temmuz 1991
Yerine geldiği Vitali Vorotnikov
Yerine gelen Ruslan Hasbulatov geçici
Kişi bilgileri
Doğum Boris Nikolayevich Yeltsin
1 Şubat 1931(1931-02-01)
Sverdlovsk (Bugün Yekaterinburg)
Ölüm 2 Nisan 2007 (76 yaşında)
Moskova, Rusya Federasyonu
Eşi Naina Yeltsina
Dini Rus Ortodoks
İmzası

Boris Nikolayeviç Yeltsin (Rusça: Бори́с Никола́евич Е́льцин) (d. 1 Şubat 1931, Sverdlovsk - ö. 23 Nisan 2007, Moskova), Rusya'nın eski başbakanı ve devlet başkanı.

Rus kökenli bir çiftçinin oğludur. İnşaat mühendisliği öğrenimi gördükten sonra, bir inşaat işletmesinde idareci olarak vazife aldı. 1961'de Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ne girdi. Parti içinde hızla yükselerek Sverdlovsk bölgesi parti birinci sekreterliğine getirildi. Mihail Gorbaçov'un [[Sovyetler Birliği devlet başkanı oluşundan hemen sonra Moskova'ya çağrıldı. Nisan 1985'te Komünist Partisi Merkez Komitesine seçildi. Ekim 1985'te de Moskova Parti Teşkilatı Şefi oldu. Kısa zamanda kamuoyunun güvenini kazandı. Aynı zamanda Politbüro'ya da girdi. Yegor Ligaçev ile anlaşmazlığa düştü. 1987'de Gorbaçov tarafından görevden uzaklaştırıldı. Şubat 1988'de partiyle ilgili bütün yetkileri elinden alındı. İnşaat Bakanı Yardımcılığına tayin edildi.

Daha sonra Moskova'da halkın isteklerini dile getiren bir siyasetçi olarak sivrildi. Mart 1989'da Moskova'da %89,6 oranında oy alarak SSCB Halk Temsilcileri Kongresine seçildi. Siyasî ve ekonomik sahada çoğulculuğu savundu. Mayıs 1990'da Gorbaçov'un isteğine aykırı olarak Rusya Federasyonu Komünist Partisi Başkanlığına getirildi. Haziran 1991'de Rusya Federasyonu Başkanlığına seçildi. 19 Ağustos 1991 de SSCB başkanı Gorbaçov'a karşı sertlik yanlıları tarafından düzenlenen darbeyi şiddetle protesto etti. Darbecilere karşı halkı direnişe çağırdı. Moskova'da Beyaz Saray denen Rusya parlamento binasına ulaşmayı başardı. Darbecileri suçlu ve hain ilan ederek, ordu ve KGB içinde darbeye karşı çıkanların da yardımıyla Beyaz Saray'ı direnişin merkezine dönüştürdü. Siyasî ustalığını göstererek Gorbaçov'un Devlet Başkanı olarak yeniden göreve dönmesini sağladı.

Darbenin başarısızlığa uğratılmasında ve Gorbaçov'un yeniden göreve dönmesinde en önemli rolü oynadı. Darbecilere karşı gösterdiği kararlı tutumuyla büyük bir prestij kazandı. Gorbaçov'un bazı başarısızlıkları Yeltsin'i daha güçlü hâle getirdi. Gorbaçov'un göreve dönmesinden sonra Liderin kendisi olduğunu ortaya koydu. Anayasaya aykırı kararnameler çıkardı ve Gorbaçov'dan bağımsız uygulamalara girişti. Komünist Partiyi yasakladı ve bütün parti mallarına el koydu.

Siyasî reformların yanı sıra, ekonomik konularda da reformlara giden Yeltsin, 2 Ocak 1992'de yürürlüğe girecek olan yüksek oranlı fiyat artışları hususunda halktan ve parlamentodan destek istedi. Rusya parlamentosundan olağanüstü yetkiler aldı.

8 Aralık 1991'de Yeltsin ile Ukrayna ve Beyaz Rusya Cumhuriyetlerinin Devlet Başkanları Bağımsız Devletler Topluluğu'nun (BDT) kuruluşunu ilân ettiler. 21 Aralıkta geri kalan 12 Cumhuriyetin 11'i de BDT'ye katıldı. Yeltsin, Gorbaçov'la birlikte BDT'nin yıl sonunda Sovyetler Birliğinin yerini alacağını açıkladı. Ancak Gorbaçov 25 Aralık 1991'de Devlet Başkanlığı vazifesinden istifa etti. Çok çabuk davranan Yeltsin, Gorbaçov'un Kremlin'deki ofisine taşındı. Ordunun komutasını eline aldı. Birleşmiş Milletlere Sovyetler Birliğinin Güvenlik Konseyindeki yerini Rusya Federasyonunun alacağını bildirdi. Nükleer füzelerle ilgili fırlatma şifrelerine el koydu. İdarede ABD'yi örnek alan Yeltsin Başkanlık vazifesini de kendinde topladı. 1993 yılında reform önerilerini ve yönetim değişikliklerini engellemeye çalışan Parlamentoyu asker kullanarak dağıttı.Parlamento binasını tanklarla bombalatmaktan bile çekinmedi.[1] Ardından Parlamento seçimleri yapıldı.Seçimleri Yeltsin yanlısı adaylar kazandı. Böylece Yeltsin Parlamento da yandaş sayısını arttırarak konumunu daha da güçlendirdi.

Rusya'nın 1990'lı yıllarda hızlı özelleştirilme sürecinde ülkeyi yöneten Yeltsin, 1994 yılında Çeçenistan'da büyük çaplı bir askerî müdahale düzenledi ve işgal etti. Ardından Çeçenistan'ın özerkliğini sınırlandırarak Rus egemenliğini sağlamlaştırmaya çalıştı. Ancak Çeçen direnişinin artarak devam etmesi ve Rus kayıplarının artması sonucu iç politikada zor duruma düştü.

Boris Yeltsin Bill Clinton ile, 1999

Yeltsin, Cumhurbaşkanı olarak son dış gezilerinden birinde Kasım 1999'da Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilâtı (AGİT) zirvesine katılmak üzere İstanbul'a gitti.[2] O günlerde ABD ile ilişkileri gayet iyi durumda olan Türkiye, Orta Asya ve Kafkaslar'da Rusya ile rekabete girişmişti. Zirve sırasında imzalanan Bakü-Ceyhan Boru Hattı antlaşması, ABD destekli Türkiye'nin eski Sovyet topraklarında artan etkisinin bir göstergesiydi. Zirvede ABD Başkanı Bill Clinton ile söz düellosuna giren Yeltsin, Kafkaslar'da bir içsavaş başlatan Çeçen gerillaları "haydut ve katil" olarak niteledi ve "Silâhlı çetelerle aynı masaya oturamayız. Bu teröristlerin kökünü kazımalıyız ve onlara hangi ülkelerin yardım ettiğini biliyoruz" dedi. Yeltsin, Yugoslavya'ya yapılan NATO hava saldırılarına da karşı çıktı. Bu yorumları, Çeçenistan sorununa barışçı bir çözüm bulunmasını isteyen Clinton'un eleştirisine hedef oldu. Yeltsin Fransa başkanı Chirac ve Almanya şansölyesi Schröder ile yaptığı bire bir görüşmelerde de eleştirilince AGİT toplantısını terk etti ve Rusya'ya döndü.[3]

Yeltsin 1996 yılındaki şaibeli devlet başkanlığı seçimlerinde yeniden başkan seçildi. Ancak seçimin hileli olduğuna yönelik pek çok itiraz yapıldı. Yeltsin bu seçimin ilk turunda % 35 oy alırken rakibi Komünist Parti adayı Gennadi Züganov % 32 oy almıştır. İkinci tur seçimlerde Komünist Parti adayı bazı sağcı güçlerin de desteğini almış fakat % 40 oy alabilmiştir. Yeltsin ise % 53 oyla tekrar başkan seçilmiştir. Ancak 20 Şubat 2012'de muhalif cepheden Sergey Baburin ve Sergey Udaltsov 1996 seçimlerinde pek çok seçim sahtekarlığına şahit olduklarını ve bu seçimin galibinin kesinlikle Komünist Parti lideri Gennadi Züganov olduğunu belirtmişlerdir.

Yeltsin 1998 yılındaki ekonomik krizin ardından tamamen otoritesini kaybetti. Bu dönemde başarısızlığını hükümetlere yükleyerek sık sık başbakan değiştiren Yeltsin giderek ordunun da desteğini kaybetmeye başladı. Ekonomik kriz döneminde göreve getirdiği Yevgeni Primakov'un ekonomide kısmen toparlanma sağlayarak halktan ve meclisten destek alması Yeltsin'de iktidarı kaybetme korkusuna sebep oldu. Bunun üzerine Yeltsin, Mayıs 1999'da başbakan Yevgeni Primakov'u da görevden aldı.

1999 yılında Yeltsin'in kızının ve damadının adının bir yolsuzluk skandalına bulaşması ile Rus basını Yeltsin'in Başkanlığını iyice sorgulamaya başladı. Yeltsin ise bu baskılara iç ve dış politikada sertlik yanlısı düşünceleri ile tanınan eski KGB ajanı olan Vladimir Putin'i başbakanlığa getirerek karşılık verdi.Ancak aynı yılın sonuna doğru muhalefetten ve halktan gelen baskılara karşı koymakta zorlanan Yeltsin 31 Aralık 1999 akşamı televizyonda yaptığı konuşmada istifa ettiğini ve yerine anayasa gereği Başbakan Putin'in geçeceğini açıkladı.

2000 yılında, emekliliğe ayrıldıktan sonra bir Rus televizyon kanalında yaptığı röportajında, geçmişte katlanmak zorunda kaldığı en büyük sorumluluğunun, Çeçenistan'da yaşamını yitiren insanlar olduğunu belirtti.[4]

Yeltsin, 23 Nisan 2007 tarihinde kalp yetmezliği sebebiyle öldü.[5] Devlet töreni yapılmasına rağmen cenazesine sadece 3 bin kişi katıldı. 2013 yılında Levada Araştırma Şirketi'nin yaptığı bir anket halkın sadece % 22'sinin Yeltsin'i sevdiğini gösterdi. Pek çok başka ankette de Yeltsin halkın en çok nefret ettiği lider seçildi. Yeltsin'in cenazesi Novodeviçi Mezarlığı'na gömüldü.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Parti siyasi görevi
Önce gelen:
Viktor Grişin
Moskova Komünist Partisi Birinci Sekreteri
23 Aralık 1985 - 12 Kasım 1987
Sonra gelen:
Lev Zaykov
Siyasi görevi
Önce gelen:
Vitali Vorotnikov
Rusya SFSC Yüksek Sovyet Başkanı
29 Mayıs 1990 - 10 Temmuz 1991
Sonra gelen:
Ruslan Kasbulatov
Önce gelen:
Yeni makam
Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Başkanı
10 Temmuz 1991 - 25 Aralık 1991
Sonra gelen:
Rusya Devlet Başkanı
Önce gelen:
Oleg Lobov
Geçici
Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Başbakanı
Rusya SFSC Devlet Başkanı olarak

6 Kasım 1991 - 25 Aralık 1991
Sonra gelen:
Rusya Başbakanı
Önce gelen:
Rusya SFSC Devlet Başkanı
Rusya Devlet Başkanı
25 Aralık 1991 - 31 Aralık 1999
Sonra gelen:
Vladimir Putin
Önce gelen:
Rusya SFSC Başbakanı
Rusya Başbakanı
Rusya Devlet Başkanı olarak

25 Aralık 1991 - 15 Haziran 1992
Sonra gelen:
Yegor Gaydar
Geçici
Önce gelen:
Konstantin Kobetz
Geçici
Rusya Savunma Bakanı
Geçici

16 Mart - 18 Mayıs 1992
Sonra gelen:
Pavel Graçev