Kıbrıs Türkçesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Türkçe
Kıbrıs Türkçesi, Kıbrıs ağzı
Ana dili olanlar Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kuzey Kıbrıs
Türkiye Türkiye
Birleşik Krallık Birleşik Krallık
Kıbrıs Cumhuriyeti Kıbrıs Cumhuriyeti
Konuşan sayısı 250.000 – 400.000 [1]  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Varsayılan
  • Türkçe
Yazı sistemi -
Dil kodları
ISO 639-3

Kıbrıs Türkçesi veya Kıbrıs ağzı, Kıbrıs'ta, daha ziyade yerli Kıbrıs Türklerinin konuştuğu, Türkiye Türkçesi ağzıdır. Türkiye'nin Taşeli yöresi ağzıyla (Alanya - Anamur - Aydıncık) benzerlik gösterir.

Kıbrıs Türkçesi, bir yazı dili değildir. Bu ağız bölgesinin konuşurları olan Kıbrıs Türkleri, Türkiye Türkçesi yazı dilini, her türlü yazışmada standart dil olarak kullanırlar. Bir ağız olarak sistematik yapısı olmadığı için kişiden kişiye ve bölgeden bölgeye değişiklikler gösterebilmektedir. Bu durum, ağız olması ile ilgilidir. Örneğin Baf yöresi, Karpaz yöresi gibi bölgesel söyleyişlerde farklılıklar olabilmektedir.

Dilbilgisi yapısında ve kelimelerin telaffuzunda sanıldığı gibi İngilizceden değil, Rumcadan etkilendiği belirgin olarak görülmektedir.[kaynak belirtilmeli] Birçok Türkiye Türkçesi ağzında olduğu gibi, Kıbrıs ağızlarında da uzun sesler taşıyan Arapça kökenli sözlerdeki bu sesler kısa olarak telaffuz edilir.

Kıbrıs ağızlarıyla ilgili ilk bilimsel çalışma Hasan Eren’in 1963 yılındaki bildirisidir.[2] Eren 1959 yılında adada yapmış olduğu üç aylık bir araştırma gezisi sırasında bazı köylerden derlediği malzeme yardımıyla Kıbrıs ağzının kökeni meselesini ele almıştır. Eren’in görüşüne göre Kıbrıs ağzının oluşumunda önce Konya ve yöresi, sonra da Antalya, İçel, Alanya gibi yerlerden yapılan göçler rol oynamıştır. Bu durum, adanın fethinden sonra Kıbrıs’a gönderilen Türk nüfus hakkındaki tarihi belgelerle de örtüşür.[3]

Sesler[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Türkçesi yazı dilinden farkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Türkçesi yazı dilinde kullanılan bazı sesler Kıbrıs ağızlarında değişime uğramıştır. Ama bu değişiklikler her durumda olmaz, istisnai durumlarda olur. Şu ünsüzlerde karşılıklı değişimler görülebilmektedir:

      • t↔d , k↔g
Türkiye Türkçesi Kıbrıs Türkçesi
kurt gurd
taş daş
kalın galın
konuşmak gonuşmak
kadeh gadef(h)
      • b↔p , s↔z
Türkiye Türkçesi Kıbrıs Türkçesi
Kıbrıs Kıprız
patates badadez
papuç babuç
pişmek bişmek
      • n ↔ ñ (ng)
Türkiye Türkçesi Kıbrıs Türkçesi
son soñ
bin biñ

Ağız özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Olumlu cümle[değiştir | kaynağı değiştir]

Olumlu cümlelerde bazı zaman kipleri farkları dışında Türkiye Türkçesinden pek fark yoktur. Devrik cümleler kullanılabilir. Ayrıca şimdiki zaman kipi yerine sıkça geniş zaman kipi kullanılır.

Napañ (ne yaparsın)? Gazedda okurum. (Gazete okuyorum.)
Nerden geliñ? Evden gelirim.
Bakarım bakarım ama göremem hiş bişey. (Bakıyorum, bakıyorum ama hiçbir şey göremiyorum.)
Başım ağrır (ağrıyor), yatırım (yatıyorum).

Soru cümlesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıbrıs ağızlarında soru ekleri (-mı, -mi, vs) genelde kullanılmaz ve soru, vurgu ile oluşturulur. Soru cümlelerinin sonundaki /n/ sesi, Türkçenin eski dönemlerinde ve bugün bazı ağız ve lehçelerinde olduğu gibi, /ñ/ olarak söylenir. Devrik cümleler yine kullanılabilir. Vurgulu soru cümleleri yazı dilinde ifade edilememektedir.

Yemek yeyceñ? (Yemek yiyecek (mi)sin?)
Dün geldiñ? (Dün (mü) geldin?)
Hastasıñ? (Hasta (mı)sın?)
Gidebileceñ? (Gidebilecek (mi)sin?)
Geliñ yoksa gideñ? (Geliyor (mu)sun yoksa gidiyor (mu)sun?)

Dönüşlülük zamiri (Kendi)[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu zamir Kıbrıs ağızlarında sıklıkla kullanılan bir zamir olup cansız nesneler için de kullanılmaktadır. “Kendi” kelimesi 3. teklik şahsı işaret ediyorsa genni , geni veya sadece ge şeklinde, diğer şahıslarda gendi şeklinde okunur.

Napdıñ genni? Düşürddüm, gırdım. (Ne yaptın kendisini (onu)? Düşürdüm, kırdım)
Al geni da gel. (Al kendisini (onu) de gel.)
Ma kiminan gonuşuñ? (Kimle konuşuyorsun?) Gendi gendiminan. (Kendi kendimle)

“-iken” bağ fiili[değiştir | kaynağı değiştir]

-iken bağ fiili genellikle “ikan” şeklinde okunur. Kelimenin yapısına göre “ikân” ( iskan kelimesindeki kan kelimesinde olduğu gibi )şeklinde de okunabilir. Bazen –i sesi okunmayabilir.

Giderikân (giderken) , yaparıkan( yapıyorken), bakarıkan( bakıyorken)
Geçerikan seni gördüm . ( Geçiyorken seni gördüm)
Sen uyurkan geldi. ( Sen uyuyorken geldi)

“ile” edatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu bağlaç genellikle “-ınan , “-inan şeklinde kullanılır.

Neyinan geldiñ? Arabaynan geldim. (Neyle geldin? Arabayla geldim)
Çocuğuynan beraber öldü. (Çocuğuyla beraber öldü)
Güçüğükan kediynan, köpeynan oynardıñ. (Küçükken kediyle, köpekle oynardın)

Küçültme ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıbrıs ağızlarında -cIk (-cık, --cik, -cuk, -cük) gibi küçültme ekleri oldukça sık kullanılır. Bu tip küçültme ekleri Yunancada da çok kullanılmaktadır.[kaynak belirtilmeli] Kullanım olarak Kıbrıs Türkçesine Rumcadan geçmiş olabilir.

Kedicik, evcik, arabacık, okulcuk vs.

Esgiden köpeciğimiz vardı.

“de” bağlacı[değiştir | kaynağı değiştir]

de bağlacı da şeklinde kullanılır. Bu da, söz konusu bağlacın yapısıyla ilgilidir. Yani Kıbrıs Türkçesindeki kullanım eskilik göstergesidir.

Hem beni hem da gendiñi yakdıñ.( Hem beni hem de kendini yaktın)
Annemlere da gideceñ? ( Annemlere de gidecek misin?)
Geldi da geri giddiler.

Ünlü türemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Özellikle yabancı kökenli olan ve "st" sessizleriyle başlayan kelimeler, başına "ı" ünlüsü konarak söylenir. Bu durum, diğer birçok Türkiye Türkçesi ağzında da söz konusudur.

  • Istat (Stat)
  • Istatü (Statü)
  • Istrateji (Strateji)

Zaman çekimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Şimdiki zaman çekimi şöyledir.

Geliyorum Gelirim
Geliyorsun Gelin
Geliyor Gelir
Geliyoruz Gelirik
Geliyorsunuz Gelirler
Geliyorlar Gelirler

Kelime dağarcığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıbrıs ağızlarında alıntı olarak Rumca kelimeler az sayılmayacak kadardır. Bu kelimeler günlük konuşmada sıkça kullanılır. Bunu yanı sıra Eski Türkçeden miras kelimeler de kullanılmaktadır.

  • Alizavra (rum.)  : Kertenkele
  • Bandabulya (rum.) : Pazar, kapalı pazar
  • Bandofla (rum.) : Terlik
  • Bañgo (ita.) : Mutfak tezgâhı
  • Barya (rum.) : Dost, arkadaş gurubu
  • Bas (ing.) : Otobüs
  • Bavuri (rum.)  : Bidon
  • Böğün : Bugün
  • Bulli (rum.) : Tavuk
  • Cira (rum.)  : (Rum) Kadın
  • Çember  : Dönel kavşak
  • Ekşi : Limon
  • Fica (rum.)  : Deniz yosunu
  • Gabbella (rum.) : Şapka
  • Gabira (rum) : Kızartılmış ekmek dilimi
  • Garavulli (rum.) : Salyangoz
  • Gatsot : Cimri
  • Guli : Köpek yavrusu
  • Istatü (fr.): Statü
  • Lamarina (rum) : Sac
  • Lenger: Kova
  • Mısmıl  : Sağlam
  • Mop (ing.)  : Paspas
  • Perna (rum.) : Tükenmez kalem
  • Pirilli (rum.) : Camdan misket
  • Potin (fr.) : Ayakkabı
  • Pünez (fr.) : Raptiye
  • Pasadembo (İt.) : Kabak çekirdeği
  • Sakgo (İt.) : Ceket
  • Seki  : Basamak
  • Solina (rum.) : Demir boru, su borusu
  • Şafk (ar.): Işık
  • Tomofil : Araba, otomobil
  • Yiro (rum.) : Dönmek, tur atmak
  • Zibil: Çöp
  • Zip (ing.): Fermuar

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Ethnologue report for Cyprus"
  2. ^ Hasan Eren (1963), "Kıbrıs'ta Türkler ve Türk Dili", Onuncu Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Ankara, s. 37-50.
  3. ^ Nurettin Demir (2002), Kıbrıs Ağızlarında imiş Hakkında, Bilig - Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi 23, 129-139