Kıbrıs Türkçesi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Türkçe
Ana dili olanlar Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kuzey Kıbrıs
Kıbrıs Cumhuriyeti Kıbrıs Cumhuriyeti
Konuşan sayısı 250.000 – 400.000 [1]  (tarih gerekli)
Dil aileleri
Yazı sistemi -
Dil kodları
ISO 639-3

Kıbrıs Türkçesi, Kıbrıs Türkleri tarafından konuşulan Türkçe ağzıdır. Güney Anadolu ve İç Anadolu ağızlarının bir uzantısı olarak vurgulanır;[2] ancak bununla birlikte Anadolu'nun farklı bölgelerindeki ağızlara özgü benzerlikler de taşıması nedeniyle bu iki bölgeyle bire bir ilgi kurmak mümkün değildir.[3]

Kıbrıs ağzının yazılı bir standardı olmasa da okul, resmî daire, radyo-televizyon ve meclis gibi, standart dilin en üst seviyede kullanılması beklenen ortamlarda dahi konuşulduğu gözlemlenebilmektedir. Türkiye'de ağızlara olan yaklaşımın aksine Kıbrıs ağzının KKTC'de saygın bir yeri vardır. Dil edinimiyle ilgili Kıbrıslı ilkokul öğrencileri üzerinde yapılan bir çalışmada, yazılı anlatımlarda yazı dilinden sapmalarının nedeni olarak konuşma dilinin yazı diline aktarılması gösterilmiştir. Okullarda öğretmenlerin yerel ağzı kullanmaları da yazı dili eğitiminin en önemli sorunları arasında gösterilmektedir. Yerel konuşma ağzının çok baskın olması, standart konuşma ağzının yaygınlaşmasını engellemiştir. Öyle ki 1974 yılından sonra adaya yerleşen Türklerde dahi Kıbrıs ağzının etkilerine rastlanılmaktadır.[4]

Arapça-Farsça alıntı kelimelerde yer alan uzun ünlülerin kısa söylenmesi Kıbrıs ağzına özgü ayırt edici bir özelliktir. Kıbrıs Türk ağzının oluşmasında üst üste gelen göçlerin yanı sıra birlikte yaşanılan halkların dilinin, özellikle Rumcanın etkisi göz ardı edilemez.[5]

Kıbrıs ağızlarıyla ilgili ilk bilimsel çalışma Hasan Eren’in 1963 yılındaki bildirisidir.[6][7] Eren 1959 yılında adada yapmış olduğu üç aylık bir araştırma gezisi sırasında bazı köylerden derlediği malzeme yardımıyla Kıbrıs lehçesinin kökeni meselesini ele almıştır. Eren’in görüşüne göre Kıbrıs lehçesinin oluşumunda önce Konya ve yöresi, sonra da Antalya, İçel, Alanya gibi yerlerden yapılan göçler rol oynamıştır. Bu durum, adanın fethinden sonra Kıbrıs’a gönderilen Türk nüfus hakkındaki tarihi belgelerle de örtüşür.[8]

Sesler[değiştir | kaynağı değiştir]

Standart Türkçeden farkları[değiştir | kaynağı değiştir]

Standart Türkçede bazı sesler Kıbrıs ağızlarında değişime uğramıştır. Ama bu değişiklikler her durumda olmaz, istisnai durumlarda olur. Şu ünsüzlerde karşılıklı değişimler görülebilmektedir:

      • t↔d , k↔g
Standart Türkçe Kıbrıs Türkçesi
kurt gurd
taş daş
kalın galın
konuşmak gonuşmak
kadeh gadef(h)
      • b↔p , s↔z
Standart Türkçe Kıbrıs Türkçesi
Kıbrıs Kıprız
patates badadez
papuç babuç
pişmek bişmek
      • n ↔ ñ (ng)
Standart Türkçe Kıbrıs Türkçesi
son soñ
bin biñ

Ağız özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Olumlu cümle[değiştir | kaynağı değiştir]

Olumlu cümlelerde bazı zaman ve kip farkları dışında Türkiye Türkçesinden pek fark yoktur. Devrik cümleler kullanılabilir. Ayrıca sürerlik görünüşünü ifade etmek için -Iyor yerine sıklıkla -(A/I)r eki kullanılır.

Napañ (ne yaparsın)? Gazedda okurum. (Gazete okuyorum.)
Nerden geliñ? Evden gelirim.
Bakarım bakarım ama görmem hiş bişey. (Bakıyorum, bakıyorum ama hiçbir şey göremiyorum.)
Başım ağrır (ağrıyor), yatırım (yatıyorum).

Soru cümlesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıbrıs ağızlarında soru biçimcesi =mI genelde kullanılmaz ve soru, vurgu ile oluşturulur. Soru cümlelerinin sonundaki /n/ sesi, Türkçenin eski dönemlerinde ve bugün bazı ağız ve lehçelerinde olduğu gibi, /ɲ/ veya /ŋ/ olarak söylenir. Devrik cümleler yine kullanılabilir. Vurgulu soru cümleleri yazı dilinde ifade edilememektedir.

Yemek yeyceñ? (Yemek yiyecek (mi)sin?)
Dün geldiñ? (Dün (mü) geldin?)
Hastasıñ? (Hasta (mı)sın?)
Gidebileceñ? (Gidebilecek (mi)sin?)
Geliñ yoksa gideñ? (Geliyor (mu)sun yoksa gidiyor (mu)sun?)

Dönüşlülük adılı (Kendi)[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu adıl Kıbrıs ağızlarında sıklıkla kullanılır ve cansız nesneler için de kullanımı mümkündür. “Kendi” kelimesi 3. tekil kişiyi işaret ediyorsa genni , geni veya sadece ge şeklinde, diğer kişilerde gendi şeklinde okunur.

Napdıñ genni? Düşürddüm, gırdım. (Ne yaptın kendisini (onu)? Düşürdüm, kırdım)
Al geni da gel. (Al kendisini (onu) de gel.)
Ma kiminan gonuşuñ? (Kimle konuşuyorsun?) Gendi gendiminan. (Kendi kendimle)

“-iken” ulacı[değiştir | kaynağı değiştir]

-iken ulacı genellikle “ikan” şeklinde okunur. Kelimenin yapısına göre “ikân” ( iskan kelimesindeki kan kelimesinde olduğu gibi )şeklinde de okunabilir. Bazen –i sesi okunmayabilir.

Giderikân (giderken) , yaparıkan( yapıyorken), bakarıkan( bakıyorken)
Geçerikan seni gördüm . ( Geçiyorken seni gördüm)
Sen uyurkan geldi. ( Sen uyuyorken geldi)

“ile” ilgeci / eki[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu bağlaç genellikle “-ınan , “-inan şeklinde kullanılır.

Neyinan geldiñ? Arabaynan geldim. (Neyle geldin? Arabayla geldim)
Çocuğuynan beraber öldü. (Çocuğuyla beraber öldü)
Güçüğükan kediynan, köpeynan oynardıñ. (Küçükken kediyle, köpekle oynardın)

Küçültme ekleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıbrıs ağızlarında -cIk (-cık, --cik, -cuk, -cük) gibi küçültme ekleri oldukça sık kullanılır. Kullanım olarak Kıbrıs Türkçesine Rumcadan geçmiş olabilir.

Kedicik, evcik, arabacık, okulcuk vs.

Esgiden köpeciğimiz vardı.

“dA” biçimcesi[değiştir | kaynağı değiştir]

da şeklinde kullanılır ve ünlü uyumu geçirmez. Bu da, söz konusu biçimcenin yapısıyla ilgilidir. Yani Kıbrıs Türkçesindeki kullanım eskilik göstergesidir.

Hem beni hem da gendiñi yakdıñ.( Hem beni hem de kendini yaktın)
Annemlere da gideceñ? ( Annemlere de gidecek misin?)
Geldi da geri giddiler.

Ünlü türemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Özellikle yabancı kökenli olan ve "st" sessizleriyle başlayan kelimeler, başına "ı" ünlüsü konarak söylenir. Bu durum, diğer birçok Türkçe ağzında da söz konusudur.

  • Istat (Stat)
  • Istatü (Statü)
  • Istrateji (Strateji)

Zaman ve görünüş[değiştir | kaynağı değiştir]

Sürerlik görünüşü çekimi şöyledir.

Geliyorum Gelirim
Geliyorsun Gelin
Geliyor Gelir
Geliyoruz Gelirik
Geliyorsunuz Gelirler
Geliyorlar Gelirler

Sözvarlığı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kıbrıs ağızlarında alıntı olarak Rumca kelimeler az sayılmayacak kadardır. Bu kelimeler günlük konuşmada sıkça kullanılır. Bunu yanı sıra Eski Türkçeden miras kelimeler de kullanılmaktadır.

  • Alizavra (rum.) : Kertenkele
  • Bandabulya (rum.) : Pazar, kapalı pazar
  • Bandofla (rum.) : Terlik
  • Bañgo (ita.) : Mutfak tezgâhı
  • Barya (rum.) : Dost, arkadaş grubu
  • Bas (ing.) : Otobüs
  • Bavuri (rum.) : Bidon
  • Böğün : Bugün
  • Bulli (rum.) : Tavuk
  • Cira (rum.)  : (Rum) Kadın
  • Çember  : Dönel kavşak
  • Ekşi : Limon
  • Fica (rum.)  : Deniz yosunu
  • Gabbella (rum.) : Şapka
  • Gabira (rum) : Kızartılmış ekmek dilimi
  • Garavulli (rum.) : Salyangoz
  • Gatsot : Cimri
  • Guli : Köpek yavrusu
  • Istatü (fr.): Statü
  • Lamarina (rum) : Sac
  • Lenger: Kova
  • Mısmıl  : Sağlam
  • Mop (ing.) : Paspas
  • Penna (rum.) : Tükenmez kalem
  • Pirilli (rum.) : Camdan misket
  • Potin (fr.) : Ayakkabı
  • Pünez (fr.) : Raptiye
  • Pasadembo (İt.) : Kabak çekirdeği
  • Sakgo (İt.) : Ceket
  • Seki  : Basamak
  • Solina (rum.) : Demir boru, su borusu
  • Şafk (ar.): Işık
  • Tomofil : Araba, otomobil
  • Yiro (rum.) : Dönmek, tur atmak
  • Zibil: Çöp
  • Zip (ing.): Fermuar

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Özel
Genel
  • Argunşah, Mustafa; Demir, Nurettin; Duman, Musa; Öztürk, Rıdvan (Şubat 2009). Kıbrıs Konuşuyor: Kıbrıs Ağzı Üzerine İncelemeler. İstanbul: Kesit Yayınları. ISBN 978-605-4117-14-7.