İçeriğe atla

Hikmet Kıvılcımlı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Hikmet Kıvılcımlı
Doğum1902
Priştine, Kosova Vilayeti
Ölüm11 Ekim 1971 (69 yaşında)
Belgrad, Yugoslavya
Defin yeriTopkapı Mezarlığı, İstanbul
MilliyetTürk
UğraşSiyasetçi, kuramcı, yazar, yayıncı ve çevirmen

Hikmet Ali Kıvılcımlı (1902, Priştine - 11 Ekim 1971, Belgrad), Türk Marksist-Leninist siyasetçi ve kuramcı, yazar, yayıncı ve çevirmen. Kaleme aldığı 100'den fazla çalışma içerisinde en önemli düşüncelerinden birisi tarih tezidir. Ancak Kıvılcımlı'nın tarih yaklaşımına ve çalışmalarına Türkiye akademisinde yeterince yer verilmemiştir.[1][2][3] Bununla birlikte yakın zamanda yapılan çeşitli çalışmalar Kıvılcımlı'nın kendine özgü tarih tezine dikkat çekmiştir (Bkz. Tarih tezi).

Yaşamı

[değiştir | kaynağı değiştir]

Babası Priştine'de Posta Telgraf Müdürlüğü yapmış Hüseyin Bey, annesi Münire Hanım'dır. 17 yaşında gönüllü olarak Türk Kurtuluş Savaşı'na katıldı, Yörük Ali Efe çetesinde Kuvâ-yi Milliye gönüllüsü oldu, Köyceğiz Kuvâ-yi Milliye Askerî Kumandanlığı görevinde bulundu. Liseyi Vefa Lisesinde okuduktan sonra sınavla İstanbul Tıp Fakültesine girdi.

Öğrencilik yıllarında siyasi faaliyetlerini sürdürüp Kurtuluş, Aydınlık gibi TKP yayınları aracılığıyla komünist fikirlerle tanıştı ve 1920'lerin başında Türkiye Komünist Partisi (TKP) üyesi oldu. 1925'te TKP'nin Beşiktaş Akaretler'de gerçekleştirdiği 2. kongrede TKP Merkez Komitesine (MK) seçildi. MK içerisinde gençlik sorumlusu olarak görev aldı. Aynı yıl Aydınlık gazetesinde ilk yazıları yayımlanmaya başladı. 1925'ten hayatının sonuna kadar kadar sürekli kovuşturmalara, işkencelere maruz kaldı ve toplam 22,5 yıl hapis yattı.

1925 yılında Kürt ayaklanmaları ile çıkan Takrir-i Sükûn Kanunu'ndan sonra İstiklal Mahkemesinde yargılandı ve 10 yıl kürek cezası aldı. 1 yıl hapis yattıktan sonra çıkan afla serbest kaldı. TKP'ye yönelik 1927 Tevkifatı ile MK Genel Sekreteri Vedat Nedim Tör ve Şevket Süreyya Aydemir'in partiden ayrılıp parti arşivini polise teslim etmesi sonucu, diğer parti üyeleriyle birlikte tutuklanarak 3 ay tutuklu kaldı. 1929 yılında TKP İzmir Davası'nda 4,5 yıl yeni bir mahkûmiyet aldı.[4] En önemli eserlerinden olan Yol: TKP'nin Eleştirel Tarihi kitabı 1932'de yayımlandı. 1938 yılında Nâzım Hikmet'le birlikte yargılandığı Donanma Davası'nda 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 12 yıl hapis yattıktan sonra, Nazım Hikmet gibi o da, 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanarak Cumhuriyet Halk Partisinden iktidarı devralan Demokrat Partinin ilk icraatlarından biri olarak çıkardığı afla tahliye oldu.

Parti tarihindeki o zamana dek en geniş tutuklama olan 1951 Tevkifatı dışında kalması sonucu, 1954 yılında yasal Vatan Partisini kurdu. Kıvılcımlı bu dönemde bir yandan toplum içinde yaygın dindarlık ve milliyetçiliğe, diğer yandan devlet içinde "ilerici vurucu güç" olarak gördüğü orduya hitap eden bir politika izledi. Örneğin, 1957 Eyüp mitinginde Vatan Partisinin sosyalist amaçlarının İslam dininin değerleriyle uyuşmasına ağırlık veren konuşmasından ötürü önce "dini siyasete alet etmek" suçundan soruşturma açıldı, konuşma metni incelendikten sonra ise "komünizm propagandası yapma" suçuyla yargılandı, ardından parti kapatılıp 25 partili tutuklandı. Tutuklu yargılama sürerken gerçekleşen 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin hemen ertesi günü Kıvılcımlı "İkinci Kuvayı Milliye Gazalarının kutlu olmasını" dileyen bir telgraf çekti. Daha sonra da, Talat Aydemir gibi birçok subayla ilişkiler geliştirdi.[5]

1965 yılında Tarihsel Maddecilik Yayınları'nı kurup yöneterek Marx, Engels ve Lenin'in eserlerinden birçok çeviriler yaptı ve yayımladı. Aynı yıl, en önemli eserlerinden olan Tarih Tezi kitabını da yayımladı. Ayrıca, Marx'ın Kapital adlı çalışmasının bir bölümünü çevirdi. İktisattan antropolojiye, Marksist düşüncenin tarihsel ve kuramsal gelişiminin açıklanmasına ve Türkiye'de bir işçi sınıfı devriminin strateji ve taktik sorunlarına kadar çeşitli konularda çok sayıda telif eseri ve Aydınlık, Türk Solu, Ant ve (kendisinin kurduğu) Sosyalist gibi çeşitli dergilerde makaleleri yayımlandı.

12 Mart 1971 Muhtırası ile yine seçilmiş hükûmetin ordu tarafından devrilmesi üzerine, Kıvılcımlı'nın tutumu yine 27 Mayıs benzeri olup Ordu Kılıcını Attı başlıklı bir yazı ile meclisin kendisini düzeltmesi umudunu yitiren ordunun yönetime el koyma durumunda kaldığını belirtti.[5]

O sırada prostat kanseri teşhisi konmuş olan Kıvılcımlı, kendisinin de arananlar listesine dahil edilmesi üzerine yurt dışına çıkmaya karar vererek sosyalist ülkelere gidip orada tedavi görmek istedi. Fakat iltica talebi gerek Bulgaristan gerekse Doğu Almanya tarafından (Moskova'ya danışılarak) reddedilip sınır dışı edildi. SBKP MK Genel Sekreteri ve SSCB cumhurbaşkanı Brejnev'e kendisine yapılan haksızlıkları anlatıp adalet talep ettiği mektup da cevapsız kaldı. Bunun üzerine sosyalist Arnavutluk'a giderken o zamanki sosyalist federal Yugoslavya içinde olan Makedonya'da 11 Ekim 1971'de öldü.[4][5]

Tarih tezi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Son yıllarda yapılan çalışmalar, Kıvılcımlı'nın tarih kuramına—kendi yazılarında “Tarih Tezi” olarak adlandırdığı yaklaşımına—yeniden dikkat çekmiştir.[6][7] Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi, kısmen onun “Türkiye'nin özgünlüğü” olarak tanımladığı olguyu açıklama çabasının bir parçasıydı ve özellikle kapitalizm öncesi toplumların anlaşılmasına, daha dar bir ifadeyle onun “tarihsel devrimler” olarak tanımladığı uygarlıkların yükseliş ve çöküşüne odaklanıyordu.[8]

Lewis Henry Morgan'ın Ancient Society (1877), Friedrich Engels'in Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni (1884) ve İbn Haldun'un Mukaddime (1377) eserlerinden ilham alan Kıvılcımlı, bu kuramı 1965 tarihli Tarih Devrim Sosyalizm adlı çalışmasında geliştirdi. Modern toplum içi mücadelelerin ürünü olan “sosyal devrimlerden” farklı olarak Kıvılcımlı, “tarihsel devrimleri” topluluklar arası çatışmaların bir sonucu olarak görüyordu—özellikle de “barbar göçebeler” ile yerleşik uygarlıklar arasındaki mücadelelerin.[9] Kıvılcımlı'nın “ilkel sosyalist”ler[10] olarak tanımladığı, ortak mülkiyete dayalı, eşitlikçi bir yaşam sürdüren “barbar göçebeler”, sınıfsal olarak katmanlaşmış uygarlıklarla çatışma içerisinde kalıyordu; bu uygarlıklar ise onları durdurmak için gereken kolektif eylemi örgütleyemiyordu. Eski uygarlıkların yükselişi ve yıkılışı, bu karşıtlığın sonucuydu.[11]

Eserleri

[değiştir | kaynağı değiştir]
Eser Adı İlk Yayınlanan Yayınevi Yayın Yılı
27 Mayıs ve Yön Hareketinin Sınıfsal Eleştirisi Ant Yayınları 1970
Allah - Peygamber - Kitap Bumerang 1999
Anarşi Yok! Büyük Derleniş! Tarihsel Maddecilik Yayınları 1975
Anılar Yol Yayınları 1980
Bergsonizm Sosyal İnsan Yayınları 2008
Bilimsel Sosyalizmin Doğuşu Tarihsel Maddecilik Yayınları 1970
Cennet Sözcüğü Nereden Gelir? Diyalektik Yayınları 1994
Deccal Kapımızı Nasıl Çalıyor? Tarihsel Maddecilik Yayınları 1975
Devrim Nedir? Derleniş Yayınları 1977
Devrim Zorlaması Demokratik Zortlama Tarihsel Maddecilik Yayınları 1970
Dinin Türk Toplumuna Etkileri Yol Yayınları 1980
Diyalektik Materyalizm Tarih ve Devrim Yayınevi 1974
Diyalektik Materyalizm Nedir? Nasıl Kullanılır? Ne Değildir Derleniş Yayınları 2000
Durum Yargılaması Derleniş Yayınları 1999
Eyüp Konuşması Derleniş Yayınları 1977
Fetih ve Medeniyet Tecelli Matbaası 1953
Finans-Kapital ve Türkiye Kıvılcım Yayınları 1978
Genel Düşünceler Kıvılcım Yayınları 1978
Genel Olarak Sosyal Sınıflar ve Partiler Tarih ve Devrim Yayınevi 1974
Halk Savaşının Planları Tarihsel Maddecilik Yayınları 1970
İhtiyat Kuvvet Milliyet (Şark) Yol Yayınları 1979
İlkel Sosyalizmden Kapitalizme Son Geçiş: Japonya Tarih Bilimi Yayınları 2000
İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş: İngiltere Tarihsel Maddecilik Yayınları 1965
İnkılapçı Münevver (Devrimci Aydın) Nedir? Aydınlık Basımevi 1935
Kadın Sosyal Sınıfımız Sosyal İnsan Yayınları 2009
Kim Suçlamış? - Brejnev'e Mektup Yol Yayınları 1979
Komün Gücü Tarih Bilimi Yayınları 2000
Kısaca Marksizm Düşünüşü Tarih ve Devrim Yayınevi 1974
Metafizik Sosyolojiler Ararat 1970
Oportunizm Nedir? Kıvılcım Yayınları 1977
Osmanlı Tarihi ("Hüseyin Himmet Kırşehirli") Tarih Bilimi Yayınları 1982
Osmanlı Tarihinin Maddesi Tarihsel Maddecilik Yayınları 1974
Parti ve Fraksiyon Yol Yayınları 1980
Partide Konaklar ve Konuklar Kıvılcım Yayınları 1978
Soğan Ekmek Kongresi
Strateji Plan / Düşman:Burjuvazi / Müttefik:Köylü / Türkiye'de Ulusal Sorun / Legaliteyi istismar
Şeyh Bedrettin
Taktik Ana Halkası: Legaliteyi İstismar
Tarih Üzerine Yazılar
Tarih-Devrim-Sosyalizm
Toplum Biçimlerinin Gelişimi
Türkiye Köyü Ve Sosyalizm
Türkiye'de Kapitalizmin Gelişimi
Türkiye'de Sınıflar ve Politika
Türkçenin Üreme Yolları ve Dil Devrimciliğimiz
Uyarmak İçin Uyanmalı – Uyanmak İçin Uyarmalı
Üretim Nedir?
Üç Seminer
Vatan Partisi Tüzük ve Programı
Yakın Tarihten
Vikisöz'de Hikmet Kıvılcımlı ile ilgili sözleri bulabilirsiniz.

Dipnotlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ^ Erdoğan, Necmi (2020), “Sunuş”. Osmanlı Tarihinin Maddesi, (İstanbul: Yordam Kitap): ss. 35-44
  2. ^ Çavuşoğlu, Tutku (19 Nisan 2024). "DR. HİKMET KIVILCIMLI'NIN DEVLET TEORİSİ ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME". Memleket Siyaset Yönetim. 19 (41): 73-96. doi:10.56524/msydergi.1398226. ISSN 1306-8202. 11 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi24 Kasım 2025. 
  3. ^ Ümit Hassan, Kıvılcımlı'nın çalışmalarına dikkat gösteren sayılı Türk akademisyenlerinden birisiydi. Söz gelimi bkz. "İbn Haldun Metodu ve Siyaset Teorisi" (1977). Bora, Tanıl (2023). "Ümit Hassan". birikimdergisi.com. 6 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi24 Kasım 2025. 
  4. ^ a b "Brejnev'e Mektup, Hikmet Kıvılcımlı 30.09.1971". 9 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 27 Mayıs 2011. 
  5. ^ a b c Canan Özcan (Eylül 2018). "Hayatı ve Eserleriyle "Komple Bir Entelektüel" Olarak Dr. Hikmet Kıvılcımlı". Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi. 6 (2). s. 176-202. 11 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi27 Mart 2024. 
  6. ^ Kaya, Muzaffer (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's Contribution to Marxist Historiography: A Turkish Perspective". In Quintern, Detlev; Knopf, Kerstin (eds.). From Marx to Global Marxism Eurocentrism, Resistance, Postcolonial Criticism. Trier: WVT, Wissenschaftlicher Verlag Trier. pp. 103-113. 3868219307.
  7. ^ Cörüt, İlker (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's "History Thesis" and the nation-form National revolutionaries as modern barbarians?". In İlker, Cörüt; Jongerden, Joost (eds.). Beyond Nationalism and the Nation-State Radical Approaches to Nation (1st ed.). London: Routledge. pp. 23-45. 9781003008842.
  8. ^ Muzaffer, Kaya (20 Ekim 2021). "Hikmet Kıvılcımlı's Contribution to Marxist Historiography: A Turkish Perspective". Quintern, Detlev; Knopf, Kerstin (Ed.). From Marx to Global Marxism: Eurocentrism, Resistance, Postcolonial Criticism (İngilizce). WVT (Wissenschaftlicher Verlag Trier). s. 105. ISBN 978-3-86821-930-2. 
  9. ^ Kaya, Muzaffer (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's Contribution to Marxist Historiography: A Turkish Perspective". In Quintern, Detlev; Knopf, Kerstin (eds.). From Marx to Global Marxism Eurocentrism, Resistance, Postcolonial Criticism. Trier: WVT, Wissenschaftlicher Verlag Trier. pp. 106. 3868219307.
  10. ^ Kıvılcımlı, Hikmet (2020), Osmanlı Tarihinin Maddesi, (stanbul: Yordam Kitap. ss. 68-71.
  11. ^ Cörüt, İlker (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's "History Thesis" and the nation-form National revolutionaries as modern barbarians?". In İlker, Cörüt; Jongerden, Joost (eds.). Beyond Nationalism and the Nation-State Radical Approaches to Nation (1st ed.). London: Routledge. p. 23-4. 9781003008842.

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Hikmet_Kıvılcımlı&oldid=36804666" sayfasından alınmıştır