Hadis çeşitleri

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara

Hadisler bir rivayet zinciri ile İslâm'daki önemli kişilere isnad edilen söz, fiil veya davranışlardır. Hadisler, muhaddis denilen hadis âlimleri tarafından değişik sınıflandırmalara tâbî tutulmuşlardır. Ancak bu sınıflandırmalar mutlak olmayıp sınıflandırmayı yapan kişinin bilgi altyapısı, ön kabulleri, tanımları ve değerlendirmeleri gibi öznel unsurlara dayanır.

Metin îtibariyle hadisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Metin îtibariyle hadisler, hadîs-i şerifler ve hadîs-i kutsîlerdir.[1]

Hadîs-i kutsî[değiştir | kaynağı değiştir]

Kutsî hadislerin kaynağı, Peygamber'e vahyi getiren Cebrâîl, sözleri Allah'tandır. İlâhî bir ifâde kullanır ("Ey kullarım!" gibi). Bu hadislerde Peygember sadece râvî durumundadır.[2]

Hadîs-i şerif[değiştir | kaynağı değiştir]

Söz ve içeriği İslâm Peygamberi'ne âit hadislerdir.

Nakledilişlerine göre hadisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hadisler, bir haber çeşitidir. Konusu İslâm Peygamberi olmayan konularda rivayet edilen sözlere genelde İslâm'da haber denir. Rivâyet zinciri (senet) açısından hadisler veya daha genel bir ifâdeyle haberler, birçok gruba ayrılırlar:[3]

Mütevâtir haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Yalan üzerinde isteyerek veya istemeyerek ittifak etmeleri aklen mümkün olmayan bir kalabalığın aynı şekilde kendisi gibi bir ka­labalıktan rivayet ettiği haberlerdir. Bu kalabalığın en az kaç kişi olması gerektiği konusunda ayırlığa düşülmüş, en az dört, beş, yedi ve daha büyük sayıları öne sürenler olmuşsa da bu en az sayılarının bağlayıcı bir özelliği yoktur; yani sayıca bağlayıcı bir sınırlama mevcut değildir. Bağlayıcı olan rivâyet eden kalabalığın aklen yalan üzere ittifak etmesinin mümkün görülmemesidir.[3] Mütevâtir hadislerin çeşitleri şunlardır:

Mütevâtir lafzî[değiştir | kaynağı değiştir]

İçeriği açısından aynı şekilde geniş bir kalabalık tarafından aynı şekilde nakledilen haberlerdir. Buna verilebilecek en güzel örnek Kur'ân-ı Kerîm'dir. Hadisler arasında da lafzen değişmeyerek bize kadar gelenler olmakla beraber sayıları azdır. Bu tür hadislere bir örnek Cennet'le müjdelenen on sahabe ile ilgili hadistir.[4]

Mütevâtir mânevî[değiştir | kaynağı değiştir]

Lafzen aynı olmamakla birlikte rûhen aynı olan ve yukarıda zikredildiği gibi bir kalabalıktan nakledilen hadislerdir. Burada metinde mütevâtir olan, haberin özüdür. Meselâ bir kanaldan "şu kişi bir at hediye etti" şeklinde rivayet edilen bir hadîsi başka bir kalabalık "şu kişi para hediye etti" şeklindeyse mütevâtir olan, o kişinin hediye ettiği haberidir.[3]

Âhad haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Mütevâtir hadislerde şart koşan kalabalık yerine en fazla üç kişinin Peygamber'den rivâyet ettiği hadislerdir. Şu çeşitleri mevcuttur:[3]

Meşhur haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

En az üç isnadla rivâyet edilen, ancak tevâtür derecesine erişemeyen haberlerdir.

Azîz haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Aslen garîb olan, fakat başka bir rivâyet kanalıyla kuvvet bulmuş haberlere denir.

Garîb haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Metin veya isnad yönünden yalnız, tek başına kalmış, başka kanallarla teyyid edilmemiş haberlere denir. Çeşitleri şunlardır:[3]

Ferd-i mutlak[değiştir | kaynağı değiştir]

Haberin isnadında hadîsi rivayet eden sahabî veya ondan rivayet eden tâbi'î sayısının bir­den fazla olmamasıdır.

Ferd-i nisbî[değiştir | kaynağı değiştir]

Bir yerinde tek bir râvî olan hadislerdir. Bu hadîsi daha önce ve sonra birçok kişi iletmiş olabilir. Fakat rivâyet zinciri olan senedin bir halkasında tek kişi bulunmaktadır. Böyle bir hadis, buna rağmen diğer halkalarda çokça rivâyet edildiğinden meşhur olabilir.[3]

Sağlık açısından haber çeşitleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Âhad haberler, sahih (güvenilir) ve zayıf olabilirler. Bu yüzden bu haberler, sağlıkları açısından makbul ve merdud olarak iki kısma ayrılırlar:[5]

Makbul haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Bu haberlerde râvîlerin adâlet ve zabt etme (hâfızası kuvvetli olma) özelliğine sâhip olması ve rivâyetin zincirde kesintisiz olması gerekmektedir.[5]

Sahih haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şu beş şartı yerine getiren hadislere sahih (Ar. صَحِيحْ ‎) denir:

  1. Râvileri âdil olmalıdırlar,
  2. Râvileri zabıt, yani bir konuyu unutmadan rivâyet etme kapasitesine sâhip olmalıdırlar,
  3. Haberin isnadı aralıksız (muttasıl) olmalıdır,
  4. Haber şâz, yani güvenilir bir râvinin kendisinden daha gü­venilir bir başka râvînin rivayetine ters, bu rivayetiyle de tek kalmış olmamalıdır,
  5. Haber muallel, yani metin ya da isnâdı açısından sağlığına şüphe getiren bir illeti olmamalıdır.

Sahih haberlerin çeşitleri şunlardır:

Sahîh li-zâtihî[değiştir | kaynağı değiştir]

Özelliklerinin bütünüyle sahih olan, yâni yukarıda zikredilen şartları taşıyan haberlerdir.

Sahîh li-gayrihî[değiştir | kaynağı değiştir]

Haberin râvîlerinden birinde bir konuyu zabt etme (aklında tutma) konusunda şüpheler bulunmaktadır. Bu haberler, sahih (li-zâtihî) olmaktan daha düşük bir seviyededirler (hasen). Böyle bir haber başka sahih bir rivâyetle kuvvet bulursa sahihlik derecesine yükselebilir. Ancak bu derece zâtından dolayı değil, ondan başka (gayrı) bir rivâyetten gelmekte olduğundan bu adla anılır.

Hasen haberler[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözlük anlamıyla "güzel" demek olan hasen (Ar. حَسَنْ ‎), hadis ilminde sahîh ile zayıf arasında olup sahîhe daha yakın ol­duğu için makbul hadîsler arasında sayılan hadîs çeşididir. Şu türleri bulunmaktadır:

Hasen li-zâtihî[değiştir | kaynağı değiştir]

Özelliklerinin bütünüyle hasen olan haberlerdir.

Hasen li-gayrihî[değiştir | kaynağı değiştir]

Zayıf olmakla birlikte başka bir rivâyetle kuvvet kazanan ve hasen derecesine yükselen haberlerdir. Ancak bu derece zâtından dolayı değil, ondan başka (gayrı) bir rivâyetten gelmekte olduğundan bu adla anılır.

Sahibi açısından hadisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hadisler, bir kişinin bir sözünü, tasvibini veya bir konuda susmasını iletirler. Bu kişinin kimliği de muhaddislerce sınıflama için bir gerekçedir. Buna göre hadisler şu gruplara ayrılırlar:[6][7]

Merfû hadisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Muhammed Mustafa hakkındaki hadislerdir.

Mevkuf hadisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Sahabe hakkındaki hadislerdir.

Maktû hadisler[değiştir | kaynağı değiştir]

Tabiin hakkındaki hadislerdir.

Hadiste ziyâde[değiştir | kaynağı değiştir]

Hadis ilminde ziyâde adı altında güvenilir (sika) olan bir râvînin bir haberi naklederken fazladan birşeyler söylemesi anlaşılır. Bu ziyadenin, yani fazlalığın hükmü konusunda hadis âlimleri ihtilaf edmişlerdir. Meselâ bu fazlalıkla bir hüküm ortaya çıksa da, çıkmasa da arada fark gözetmeden fıkıh ve hadis ashâbının bâzılarının ziyadeyi makbul görmüşlerdir. Bu konuda farklı görüşte olan başka muhaddisler, yaptığı ziyade ile tek kalan âdil kişinin ziyadesini kabul ederken ziyadenin bir hüküm ifade etmesi halinde kabulünün vâcib olduğunu, aksi taktirde kabulüne gerek bulunmadığını ileri sürmüşlerdir. Şâfi'î mezhebinden olan bazı âlimler, ziyadenin râvi yönüde olmayıp sika bir kimseden gelmesi halinde kabul edilebileceğini, râvinin kendisi haberi bir kere noksan, sonra da ziyadesiyle rivayet etmesi halinde kabul edilmemesi gerektiğini söylemişlerdir. Yine hadîs ehlinden bazı kimseler ise, sika olan kimsenin ziyadeli rivayetiyle tek kalır ve onunla birlikte başka hafızlar da onu rivayet etmezlerse, onun kabul edilemeyeceğini ileri sürmüşlerdir. Bu konuda daha farklı görüşler de mevcuttur.[5]

Mahfuz hadîsler[değiştir | kaynağı değiştir]

Şâz olan hadîsin karşılığı olarak makbul haberler arasında yer alan hadîse mahfuz adı verilir. Şâz, sika râvinin zabt yönünden olsun, ri­vayetin çokluğu ve buna benzer tercihi gerektiren diğer yönlerden olsun, kendisinden daha üstün râvilere ters olarak rivayet ettiği ve rivayetiyle tek kaldığı hadîstir. Böyle bir hadîsin râvisi sika dahî olsa kendisinden daha üstün durumda olan ve daha fazla isnadla gelen diğer râvîlerin rivayetlerine muhalif olan rivayetin terkini, diğer ri­vayetlerin tercihini gerektirir. Buna göre terkedilen hadîs şâz, tercih edi­len, yâni kabul edilip alınan hadîs de mahfuz diye adlandırılır.[5]

Mâruf hadîsler[değiştir | kaynağı değiştir]

Münker veya şâz-merdûd olan hadîse karşın tercih edilen hadîse maruf denir. Münker veya şâz merdûd, zayıf râvînin sika râvîlere muhalif olan rivayetidir. Buna göre maruf, münker rivayete karşı öncelik verilen sika râvilerin hadîsidir.[5]

Nâsih ve mensûh hadîsler[değiştir | kaynağı değiştir]

Hadîs ilminin önemli konularından biri olan nesh, birbirine zıt olan iki hadîsin birleştirilmesi ve uzlaştırılması mümkün olmadığında aralarında bulunduğuna hükmedilen bir iptal keyfiyetinin olduğuna, yâni biri ile ge­tirilen hükmün diğeri ile getirilen hükme son ver­diği hükmünü çıkarmaya denir. Genelde emirlerde mümkündür. Sadece haber içeren hadislerde kullanılması câiz değildir.[5]

Sair hadîs tasnifleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bunun dışında başka daha komplike sınıflandırmalar mevcuttur. Bunlar mutâbi ve şâhid hadîsler, muhkem ve muhtelif hadîsler gibi tasniflerdir.[5]

Terminoloji[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Dirâyet: Fakih'in rivayetleri akla ve bilime aykırı bularak, kendi cehd ve gayreti ile doğruyu bulma çabası. Dirayet ehli; Hadisleri mutlak nas kabul eden rivayetçi-nakilci yaklaşımın aksine akıl, bilim ve felsefeye önem veren akılcı yaklaşım sahiplerini ifade eder.
  • Eser: Sahabenin sözlerinin de içinde olduğu hadis.
  • Haber: Kur'an, hadis, ashab ictihadı.
  • Haberi ahad: Bir veya iki-üç kişinin yine bir veya iki-üç kişiden naklettiği haberdir.
  • Hadisi ahad: Bu şekilde Muhammed'den rivayet edilen hadise denir.
  • Garîb: Şâz veya aykırı haber, tek bir kişiden gelen nakil.
  • Vâhid Haber: Tek bir kişiye dayandırılan haber.
  • Hadis hâfızı: Hadis ilminin birçok usul ve ayrıntısını bilen ve en az yüz bin hadisi senetleriyle beraber ezberlemiş olan kişi.
  • Hadis hâkimi: Rivayet edilmiş olan bütün hadisleri metinleriyle, senetleriyle, râvîlerinin tarihleriyle, cerh ve ta'dilleriyle ezberleyen ve ihata eden kişidir. Zan olunduğuna göre hâkim, yalnız İmam-ı Buhârî'dir.
  • Hasen: Güzel anlamında, sıhhat şartlarını taşımayan, ancak güzel bulunan "kusurlu" hadisler.
  • İmlâ: Söyleyerek yazdırma.
  • İsrâiliyat: Yahudi mitolojisini İslâm'a aktaran hikâyelere verilen isimdir.
  • Kezzab: Yalancılar, mevzu (uydurma) hadislerin uydurucuları, çoğ. kezzabin
  • Meşhur: İkiden çok fakat kısıtlı sayıda kişi tarafından rivayet edilmişken ikinci ve üçüncü asırlarda şöhret bulup büyük bir topluluk tarafından naklolunan haberdir.
  • Gayri metluv vahiy: Hadisler bazı yorumlara göre okunmamış vahiylerden oluşur.
  • Metluv vahiy ise Cebrail tarafından okunarak dikte edilmiş Kur'an için kullanılır.
  • Muharriç: Bir hadisi isnatsız olarak nakleden kişi.
  • Mütevâtir: Yalan söylemek üzere ittifakları âdete nazaran düşünülmeyen bir topluluğun verdiği haberdir. En güvenilir rivayetler için kullanılır. Örneğin; Zekatın miktarını bildiren "Mallarınızın kırkta birini zekat olarak getirip veriniz." hadisi mütevatirdir.
  • Nesh: Bir ayet veya hadisin diğerinin hükmünü kaldırması, "mensuh"; neshedilen
  • Rivayet: Bir sözü veya bir hadiseyi nakletmektir. Rivayet edene râvî, nâkil denilir.
  • Senet: Bir metni kaynağına götüren nakil veya rivayet zinciri.
  • İsnat: Bir hadisi râvîlerinin isimlerini zikrederek rivayet etmek.
  • Sahabe: Muhammed'in zamanında yaşayıp, onunla görüşmüş, müslüman ve aklı başında insanlar, çoğ. Ashab
  • Sıhhat şartları: Hadislerde geleneksel hadisçilere göre rivayet zinciri itibariyle bozukluk olup olmadığını ifade eder. Ancak hadisleri ayıklayarak temizleme ve bu hadislerden kabul edilebilir kaynaklar oluşturma eğilimindeki bazı eğilimler bu hadislerden akla, Kur'ana, İslam'ın ruhuna, fıtrata ve tabiata, tarihe aykırı olmama gibi "yeni şartlar" ile sıhhat şartlarını genişletmişlerdir.
  • Sahih: Senet itibariyle sıhhat şartlarını taşıyan hadisler için kullanılan değerlendirme ifadesidir.
  • Gayri sahih: Senet itibariyle sıhhat şartlarını taşımayan hadisler için kullanılan değerlendirme ifadesidir.
  • Sika: Sözüne güvenilir kişi.
  • Tevsik: Doğruluğu kanıtlama.
  • Siret: Muhammed'in hayatı, ahlakı, dış görünüşü (çoğ.siyer)
  • Sünnet: Muhammed'in uygulamaları, hüküm çıkarılan hadisler, ashabının, tabiinin ve ümmetin örnek aldığı usul.
  • Sünnetullah: Allah'ın sünneti, doğa yasaları.
  • Şeyhülhadis: Kendisinden hadis rivayet olunan kişidir. İmam da denilir.
  • Tabiîn: Sahabe zamanında yaşayan, ancak Muhammed'i görmeyen kişi.
  • Tebeut Tabiîn: Tabiîn zamanında yaşayıp, onlardan hadis nakleden Müslümanları ifade eder.
  • Zayıf hadis: Senet veya metninde tutarsızlık bulunan hadisler. (Râvînin yalancı olması, sened zincirinin tutarsızlığı vb.)

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Hadîs-i kudsî" (Türkçe) (HTML). Dînimiz İslâm. 2013-05-20. 2013-05-20 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.dinimizislam.com/detay.asp?Aid=6166. Erişim tarihi: 2013-05-20. "Peygamber efendimizin, mânası da, kelimeleri de kendisinden olan sözlerine hadis denir. Mânâsı Allahü teâlâ tarafından bildirilip de, Peygamber efendimizin kendi kelimeleriyle bildirdiği sözlere ise hadis-i kudsî denir." 
  2. ^ TOPALOĞLU, Nûri (2008-11-02). "Kutsî hadis nedir?" (Türkçe) (HTML). 2008-11-02 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://forum.islamiyet.gen.tr/hadis-i-serif/71916-kudsi-hadis-nedir.html. Erişim tarihi: 2013-05-20. 
  3. ^ a b c d e f Koçyiğit, Talat (2012). "HABERLER VE HABER ÇEŞİTLERİ" (Türkçe) (HTML). Hadis Tarihi. DİYANET VAKFI YAYINLARI. 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.diyanet.gov.tr/turkish/hadis/hadis_usulu.aspx#_Toc119858873. Erişim tarihi: 2013-05-20. 
  4. ^ İbnu's-Salâh, Ulûmu'I-hadîs, s. 227
  5. ^ a b c d e f g Koçyiğit, Talat (2012). "III. Bölüm: SIHHAT YÖNÜNDEN HABER ÇEŞİTLERİ" (Türkçe) (HTML). Hadis Tarihi. DİYANET VAKFI YAYINLARI. 2012 tarihinde özgün kaynağından arşivlendi. http://www.diyanet.gov.tr/turkish/hadis/hadis_usulu.aspx#_Toc119858873. Erişim tarihi: 2013-05-20. 
  6. ^ Muaz Özyiğit (1992). "HADİS İLİMLERİNİN TEMELLERİNE BİR BAKIŞ" (Türkçe) (HTML). wakeup.org. http://www.wakeup.org/anadolu/02/4/hadis_ilim.html. Erişim tarihi: 2013-05-28. 
  7. ^ "Hadis İlimlerinin Temellerine Bir Bakış" (Türkçe) (HTML). Muhammed Mustafa. http://muhammedmustafa.com/hadisler.aspx?id=1. Erişim tarihi: 2013-05-28.