Geleneksel Çin tıbbı

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Hong Kong Tsim Sha Tsui'da bir geleneksel çin tıbbı ürünleri satan dükkân

Geleneksel Çin Tıbbı (GÇT) (Basitleştirilmiş Çince: 中医学; Geleneksel Çince: 中醫學; pinyin: Zhōngyī xué), binlerce yıldır Çin'de ortaya çıkan, geliştirilen ve uygulanan geleneksel tıbbi uygulamaların bütününü tanımlamaktadır. Sinosfer'de yaygınca kullanılan GÇT; Çi ( 氣 ) kuramı, Yin ile Yang, Beş Unsur, Zang Fu organları ve kanalları kuramı gibi kurucu kuramlara dayanır. Dao kozmogonisine dayanan bu tıbbın kökleri şamanik toplumlara kadar uzanır. Günümüze kadar sürekli geliştirilerek bu günkü halini almıştır. Kökeni Grek Felsefesine dayanan "Modern Tıb" dan oldukça farklı yaklaşımlar sergiler. Çinde klinikler GÇT ve Modern Tıbbı bir arada uygulamaktadır.

Akupunktur ve Yakı ( 针灸 ), Çin Tıbbı Bitkileri, Çin tıbbına göre beslenme, Çigong, Tuina, kupa çekme, vs. gibi farklı yöntemler kullanılır. MÖ 2500-300 arası dönemde ağırlıklı olarak usta çırak ilişkisiyle bilgiler yeni nesillere aktarılmış. MÖ 300'lü yıllardan sonra tüm klasik eserlerin yeniden sistematik bir örgüyle yazılması süreci başlamıştır. Hekimlik alanında ise günümüzde bile hala başvurulan Huang Di- Nei Jing (Sarı Hekim'in Dahiliye Tıbbı) adlı eser en eski yazılı kaynak olarak kabul görmektedir. Huang Di, efsanevi bir karakter olarak görülmektedir. Özünde ise bu tıbbı eserin, birçok hekimin deneyim ve yöntemlerinin derlemesi olduğu düşünülmektedir. Eserde akla gelebilen tüm sorular ve Çin Tıbbı Felsefesi soru ve cevap şeklinde incelenmiştir. Bu anlatım yöntemi günümüzdeki bir nevi sıkça sorulan sorular külliyatı gibidir.

GÇT ve Modern Bilim/Tıp Tartışmaları[değiştir | kaynağı değiştir]

GÇT, bazı modern tıb akademisyenleri tarafından; qi, organ ve kanallar sistemi ve akupunktur yuvacıkları gibi kavramların bilimsel kanıtlara dayanmaması gibi nedenler gösterilerek eleştirilir.[1] Öte yandan bu yaklaşımların bilimsel bir tavır olmadığını, kullanılan yöntemlerin farklı olması sebebiyle modern bilimin, GÇT'nin bilimsel geçerliliği ve etkisi hakkında olumlu ya da olumsuz kesin yargı belirtemeyeceğini öne süren görüşler de vardır. GÇT insan beden anatomisini organlar ve enerji ağı örgüsüyle tariflerken, Modern Tıb beden anatomisini sadece fiziki varlığıyla sınıflandırmıştır. Modern Tıbda kafa karıştıran unsur GÇT'de enerji ağı denilen şeyin tam olarak ne olduğunu bilimsel olarak ortaya koymamasında yatmaktadır. Modern Tıb aynı sorunu Psikoloji "bilimi" için de yaşamaktadır. Psikolojideki birçok kavram tam olarak bilimsel midir değil midir nesnesel olarak ortaya konamaktadır. Burada her iki sahanın temel ayrımının dayandıkları bilimsel felsefi alt yapısında olduğu görülmektedir. Descartes ile başlayan akılcılık anlayışıyla modern bilim, nesnesi olmayan hiçbir şeyi bilim kapsamına alamamaktadır. Dao kozmogonisine dayanan GÇT ise nesne olan her şeyin henüz nesneye dönüşmemiş bir tür enerji halinden (Dao) doğdunu ve bu hali tanımlamanın da nesnesi olmadığı için mümkün olmadığını öne sürer. Burada beliren soru "Aynı anda iki farklı bilimin ortaya çıkması mümkün müdür" sorusudur. Kimi felsefeciler, fizikçiler; tutarlı ve belli bir sisteme dayanan bütünlüklü bir yöntem uygulandığı sürece farklı bilimler mümkündür görüşünü savunurlar. Kimi hekimler, klinikte bir uygulamanın bilimsel olup olmadığı hastalığı tedavi edebildiği sürece ikincil sorudur diye savunurlar. Birincil olan temel ilke hastaya zarar vermemektir.

Bu tartışmalarda GÇT ve Modern Bilim/Tıb'ın birbirini olumsuzlayacak kesin verilere sahip olmadığı anlaşılmaktadır. Modern Çin Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşundan itibaren Çin'deki hekimler, öncelikle binlerce yıl boyunca hurafeleşen bilgi ve tecrübelerin asıl olandan ayıklanması için çalışmalar başlatmışlardır. 19. yüzyılda Birleşik Krallık, Çin'i işgal etmiş ve Afyon Savaşları diye bilinen süreci başlatmıştı. Bununla birlikte, Çin'de hüküm sağlama sürecinde GÇT'nin tüm birikimleri ve kurumları yok edilmeye çalışılmıştır. Modern Çin, GÇT'nin hak ettiği değerin yeniden verilmesi gerektiğini beraberinde modern tıbbın da takip edilmesi gerektiği tezini savunmuş ve uygulamaktadır. Aşırı kalabalık nüfusa sahip olan Çin için GÇT'nin sağladığı kolaylıklar sayesinde Çıplak Ayaklı Hekimler hareketiyle tüm köylere mecralara hekimlik hizmeti sağlanabilmiştir. Tüm Asya kıtasının büyük bölümünde GÇT yaygın olarak kullanılmaktadır.

GÇT'nin bilimsel olup olmamasından çok maliyetsiz oluşunun, Modern Tıbbın ekonomi ayağını bir tür tehlikeya sokuyor olmasının asıl tartışmanın kaynağı olduğunu savunan görüşler de yaygınlaşmaktadır.

GÇT'de Kullanılan Kuram ve Yöntemler[değiştir | kaynağı değiştir]

Çi (Qi) Kuramı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kainatın oluşumunda ve her aşamasında rol alan enerjiye çi denmektedir. İnsan diğer tüm varlıklar gibi bu evrenin bir parçasıdır ve evrenin tüm özelliklerini barındırır. Dolayısyla insan da çi enerjisinin başka bir biçim almış halidir. İnsan beden (yin çi) ve haleti ruhuyesindeki (yang çi) çi enerjisi içeriden ve dışarıdan gelen etkenlerle geçici veya kalıcı uyum bozukluğu yaşayabilir. Enerji uyumsuzluğu, çi enerjisinin farklı tekniklerle (bitkiler, akupunktur, çigong vbg.) uyarılaması ile bedende veya haleti ruhiyede uyumun tekrar yakalanmasıyla giderilir. Türkçede çi enerjisinin canlılar için karşılığı olarak "Can" sözcüğü de kullanılmaktadır.

Yin Yang Kuramı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kainat çi enerjisiyle oluşurken aynı anda ortaya yin ve yang karşıt ilkesi çıkmıştır. Bu karşıtlık olmadan çi enerjisi devinim halinde olamaz. Tüm kainatın hareket ilkeleri yin ve yang ilkeleridir. İnsan bedeni de kainatın bir paraçası olarak yin ve yang ilkelerinden bağımsız değildir. Çi enerjisinin bedende veya haleti ruhiyedeki her türlü etkinliğinde yin ve yang karşıt kutup ilkeleri işler. İçerden veya dışardan gelen etkenler ile sağlığını yitiren bir canlıda çi ya yin kutbu yada yang kutbu üzerinden zarar görebilir. Uyum sağlanmazsa bu iki kutup birbirini tüketmeye başlayabilir. Uyumsuzluk gittikçe daha da zor hale dönüşebilir. Uyum sağlanırken sağlıksız bireyin çi enerjisi kadar yin veya yang karakterli olup olmadığını tespit etmek çok büyük önem taşır.

Organlar ve Kanalları Kuramı[değiştir | kaynağı değiştir]

Çin tıbbında, modern tıbdaki gibi bir anatomi anlayışı yoktur. Organlar her zaman onlara bağlı kanallarla birlikte düşünülür. Yin ve Yang organ ve kanalları olarak iki ana kola ayrılır. Yin organ ve kanalları daha çok besleyici çi ve kan üretiminde, yang organ ve kanalları ise çi ve kanın işlevselliği üzerinde görevlidir. Modern tıbdaki pankreas organı Çin tıbbında yoktur. Çin tıbbında üç ocak adlı organ ve kanal da Modern tıbda yoktur. Diğer organlar (kanallar hariç) iki tıbda da aynı olmasında karşın görev ve işlevleri çok farklılıklar gösterebilir.

Her organ içinde çi taşıyan kanallarla birlikte vardır ve birbirleriyle bir ağ, örgü gibi bağlantılı haldedirler. Organdaki uyumsuzluk kanallara yansır, kanallardaki uyumsuzluk organa yansır. Akupunkturda olduğu gibi çi enerji uyumunun yakalanması için yapılan uygulamalar bu kanallar aracılığıyla organları ve tüm bedeni tedavi eder. Bedene dışardan gelen çi uyum seviyesini bozan etkenler bu kanallar üzerinden vucuda ve haleti ruhuyiye yayılabilir.

Çin tıbbındaki Kanallar Kuramı, Hindistan gibi ülkelerdeki kanallar kuramlarına göre son derece gelişmiş bir sistemdir.

Altı Dış Etken[değiştir | kaynağı değiştir]

Rüzgar, soğuk, sıcak, kuruluk, nem, yazın kavuran sıcağı. Bu etkenler canlının çi enerjisini yin veya yang kutbu üzerinden genelde taşkınlık biçimiyle etkiler. Taşkınlık yin veya yang oluşuna göre karşı kutbu tüketir. Bu durum enerji uyum bozukluğuna yol açar. Uyum sağlanırken bu dış etkenlerin bilinmesi tedavi için önemli bir veri niteliğindedir.

Beş Unsur Yaklaşımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Antik çinli bilgelere göre evrenin en temel öz maddeleri ve onlar arasındaki ilişkiyi temel alır. Birçok eski kültürde görülmesine karşın Çin'de kuramsal gelişimi devam eden bir yaklaşımdır. Beş Unsur (Wuxing) olarak anılır. Beş Unsur dünya ve tüm evrenin olduğu kadar insan bedeninde de yer alan kurucu, yönlendirici, dönüştürücü unsurlardır. Etkileri ve ilişkileri kaçınılmaz etkendir.

Element Ağaç Ateş Toprak Metal Su
Temel yönler doğu güney merkez batı kuzey
Yin/Yang küçük yang büyük yang merkez küçük yin büyük yin
Enerji Ilık ve rutubetli sıcak nötr serin ve kuru soğuk
Zang (yin organlar) karaciğer kalp/perikardiyum dalak/pankreas akciğer böbrek
Fu (yang organlar) safra kesesi ince bağırsak/San Jiao mide kalın bağırsak idrar kesesi
Duyu organı göz dil ağız burun kulaklar
Duyu bakış konuşma tad koklama işitme
Beden sıvısı Gözyaşı ter tükürük balgam üre
Duygu öfke sevgi, nefret, aşırı heyecan üzüntü, sıkıntı keder, hüzün korku, irade eksikliği
Parmak işaret orta baş yüzük küçük parmak
Mevsim İlkbahar Yaz Mevsim değişimi
(Her üç ayda)
Sonbahar Kış
Yaşam doğum gençlik yetişkinlik yaşlılık ölüm

Geleneksel Çin Tıbbında (GÇT) Beş Element teorisi kadar Yin-Yang karşıt kutupluluğunu anlamak da önemlidir. Her şeyin birbirini tamamlayan bu iki karşıt kutuptan oluştuğu kabul edilir Geleneksel Çin Tıbbı ve onun da bir parçası olan Çigong'da. Eski bir Çin tıp kitabında "Yin ve yang'ı anladığınızda tüm Evreni ellerinizde tutabilirsiniz" denmektedir. Bu iki evrensel enerji doğada olduğu kadar bedenlerimizde de sağlıklı olma durumunda dengeli bir şekilde yer almaktadır. Örneğin GÇT'de bedenimizin ön yüzü Yin kabul edilirken arka tarafı Yang; bedenin üst kısmı Yang, alt kısmı Yin, orta kısmı ise hem Yin hem Yang; kol ve bacaklarımızın dış kenarları Yang, iç tarafları Yin; Çi enerjisi Yang, kan ve bedensel sıvılar Yin; beş ana organ (karaciğer, kalp, dalak, akciğer, böbrek) yin, bu organların eş organları (safra kesesi, küçük bağırsak, mide, büyük bağırsak ve mesane) Yang kabul edilir. Normal sağlıklı koşullarda Yin ve Yang'ın birbirleriyle ayrılmayan, uyumlu bir ilişki içinde olduğu kabul edildiğinden herhangi birisinde çıkacak bir problemin karşıt kutbunu da etkileyeceği varsayılmaktadır. Örneğin safra kesesinde çıkacak bir dengesizlik er ya da geç eş organı olan karaciğeri etkilecektir ve bunun tersine karaciğerdeki bir problem de safra kesesini etkilecektir.

Dört Temel

Sağlığın dört temeli; kan (hsueh), enerji (çi), gıda (ying) ve direnç (wei)dir. Yin ve yang'ın fizyolojik bakımdan işlevsel görünümleri olan bu dört temel karşılıklı olarak birbirlerine bağlıdır ve kişinin hem sağlık durumunu hem de hastalıklara ve dejenerasyona yönelik direnç kuvvetini tayin eder.

Kan: Kan fiziksel bedenin beslenmesinin doğrudan sorumlusudur ve durumu diğer üç temeli etkiler. Örneğin kan (yin) enerjiyi besleyin gıdayı (yin) taşıdığı için zayıf veya toksik kan bedenin ihtiyaç duyduğu yeterli besini bedene dağıtamaz ve yüksek enerji sağlayamaz, bunun sonucunda yetersiz besin (yin) yüksek mukavemet (yang) sağlayamaz.

Araç İşlev Kutup Hazine Yeri Yol Rol
Kan besin yin öz dahili iç kaplar dahili besin
Enerji mukavemet yang enerji harici dış kaplar harici koruma

Tarihçe[değiştir | kaynağı değiştir]

Geleneksel Çin Tıbbı üzerinde Dao ilkelerinin önemli etkileri görülmektedir.

GÇT'da vücuttaki çi'nin dolaşım kanalları ya da meridyenlerini gösteren diagram

MÖ 27yy'a uzanan efsanelerdeki ilk Çin imparatoru Huang Di Sarı Hakan'ın adı geçmektedir. Veziri Ch'i Pai ile yaptığı sohbetlerden doğduğu kabul edilen Neijing-Dahiliye Tıbbı, Suwen-Temel Sorular cildi Geleneksel Çin Tıbbı'nın ilkelerini içeren ilk yazılı kaynak olduğu kabul edilir. Günümüz araştırmacıları, metnin bir bölümünün MÖ-1000'li yıllara dayanmış olsa da geri kalan bölümlerinin Chou ve Han Hanedanlıkları sırasında yaşamış anonim hekimlere ait olduğunu iddia etmektedirler. Han hanedanlığı döneminde tüm hekimlik bilgileri bir araya getirilerek akupunktur, moksa, çin tıbbı bitkileri bir sistem içine oturtulmuştur.

Neijing Suwen'e ilk atıf yapılan eser Han Hanedanlığı'nın sonuna doğru yaşayan ve Geç Han veya Doğu Hanlığı farmakololarından, mucid, yazar, hekim Zhang Zhongjing'in Shang Han Lun ( 傷寒論 ) Soğuk Hasarı Üzerine (MS-2yy) kitabıdır. Jin hanedanlığı sırasında yaşayan diğer bir hekim akupunkturu benimseyen ve uygulayan Huang-fu Mi (M.S.215-282) M.S. 265'te yazdığı eseri Jia Yi Jing'de Sarı İmparatordan alıntı yapmaktadır.

19 yüzyılda afyon (opium) savaşları döneminde işgalci Birleşik Krallık Hükümet'i Geleneksel Çin Tıbbını yasaklayarak uygulanma olanaklarına önemli ölçüde zarar vermiştir. Bir süre içinde çok fazla hurafe barındırdığı görüşüyle modern tıbba öncelik veren Mao Zedung, 1960 yılında hükümetin artık GÇT'yi yasa dışı saymaya devam edemeyeceğine karar vererek en bilinen on doktorun içinde yer aldığı bir komisyon kurdurmuş ve GÇT'nin araştırmaları yaptırarak daha sistemli bir halde kullanılmasının önünü açmıştır. Günümüzde, Geleneksel Çin Tıbbı diye bilinen sistem de Mao'nun kararıyla tekrar daha ileri seviyede standart hale getirilmiş olan bu sistemdir.

Eleştiriler[değiştir | kaynağı değiştir]

19. yüzyılın sonlarından başlayarak Çinli siyasetçi ve Batı tıbbı almış bazı bilginler Geleneksel Çin Tıbbının Çin'den tümüyle kaldırılmasına çabalamışlardır. Lu Xun Geleneksel Çin Tıbbı doktorlarının bilerek veya bilmeyerek hastalarını aldattığını, Wang Jingwei GÇT'nın herhangi bir bilimsel temeli olmadığını, Li Ao bunun batıl inanç olduğunu savunmuşlardır.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

Ek Okumalar[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Maciocia, Giovanni, The Foundations of Chinese Medicine: A Comprehensive Text for Acupuncturists and Herbalists; Churchill Livingstone; ISBN 0-443-03980-1
  • Ni, Mao-Shing, The Yellow Emperor's Classic of Medicine : A New Translation of the Neijing Suwen with Commentary; Shambhala, 1995; ISBN 1-57062-080-6
  • Holland, Alex Voices of Qi: An Introductory Guide to Traditional Chinese Medicine; North Atlantic Books, 2000; ISBN 1-55643-326-3
  • Unschuld, Paul U., Medicine in China: A History of Ideas; University of California Press, 1985; ISBN 0-520-05023-1
  • Scheid, Volker, Chinese Medicine in Contemporary China: Plurality and Synthesis; Duke University Press, 2002; ISBN 0-8223-2872-0
  • Porkert, Manfred The Theoretical Foundations of Chinese Medicine MIT Press, 1974 ISBN 0-262-16058-7
  • Graham, A. C. (translator). (2001). Chuang-tzu: The Inner Chapters. Indianapolis: Hackett Publishing Company, inc. ISBN 0-87220-581-9
  • Lau, D. C. (1963). Lao Tzu: Tao Te Ching. London: Penguin Classics. ISBN 0-14-044131-X
  • Graham, A.C., Disputers of the Tao: Philosophical Argument in Ancient China (Open Court 1993). ISBN 0-8126-9087-7
  • Blofeld, J. Taoism, The Quest for Immortality, Mandala-Unwin Paperbacks London, 1989. ISBN 0-04-299008-4
  • Cheng, Tinhung. Tai Chi Transcendent Art, The Hong Kong Tai Chi Association Press Hong Kong, 1976. (in Chinese)
  • Chen, Wei. Introduction to the Study of Qigong, Hua Xia Publishing Beijing, 1995. ISBN 7-5080-0702-6 (in Chinese)
  • Wu Gongzao. Wu Family T'ai Chi Ch'uan (吳家太極拳), Hong Kong, 1980. (in Chinese)
  • Wile, Douglas Lost T'ai-chi Classics from the late Ch'ing Dynasty (1996) State University of New York Press, Albany. ISBN 0-7914-2653-X

Dış bağlantılar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Liu, Quan; Cao, Lili; Zhu, Xing-Quan (1 Ağustos 2014). "Major emerging and re-emerging zoonoses in China: a matter of global health and socioeconomic development for 1.3 billion". International Journal of Infectious Diseases (İngilizce). 25: 65-72. doi:10.1016/j.ijid.2014.04.003. ISSN 1201-9712. PMC 7110807 $2. PMID 24858904. 16 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Kasım 2020.  Geçersiz |doi-access=free (yardım)