Eril

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Roma tanrısı Mars'ın simgesi sıklıkla eril cinsi belirtmek için kullanılır. Ayrıca Mars gezegenini temsil eder ve demirin simyasal simgesi.

Eril (♂) canlı, sperm üreten psikolojik bir cins. Her sperm hücresi döllenme işlemi sırasında daha büyük bir dişi gameti (yumurta hücresi) ile kaynaşabilir. Bir erilin cinsel yolla üremeyi gerçekleştirmesi için dişiye ait en az bir yumurta hücresine ulaşması gerekir, fakat bazı canlılar eşeyli üreyebildikleri gibi eşeysiz olarak da üreyebilir. Eril insanların (erkeklerin) da içinde bulunduğu birçok eril memeli türünde Y kromozomu bulunur; bu kromozom eril üreme organlarının gelişmesi için gerekli olan daha fazla miktarda testosteronun üretilmesini sağlar.

Türlerin tamamı tek bir ortak cins belirleme sistemini kullanmaz. İnsanlar da dahil birçok hayvan türünde cinsler genetik olarak belirlense de bazı türlerde sosyal, çevresel veya diğer etmenler de bu belirlemede etkili olabilir. Örneğin, Cymothoa exigua çevredeki mevcut dişi sayısına bağlı olarak cins değiştirir.[1]

Simge[değiştir | kaynağı değiştir]

Eril cinsi temsil etmek için yaygın olarak kullanılan simge Mars simgesidir, ♂ (Unicode: U+2642 Alt codes: Alt+11)—içinde kuzeydoğuyu gösteren bir okun bulunduğu bir çember. Bu simge Mars'ın gezegen simgesi ile özdeştir. Cinsi belirtmek için ilk olarak 1751'de Carolus Linnaeus tarafından kullanılmıştır. Simge sıklıkla, Roma tanrısı Mars'ın kalkan ve mızrağının bir temsili gösterimi olarak anılmaktadır. Ancak Stearn'e göre, tüm tarihsel kanıtlar Thouros gezegeninin Yunancadaki adının kısaltması olan θρ den türediğini desteklemektedir.[2]

Cins belirlemesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Belirli bir canlının cinsi bir dizi etmen tarafından belirlenmiş olabilir. Bunlar genetik veya çevresel olabildiği gibi, bir canlının yaşam seyri sırasında doğal olarak değişmiş de olabilir. Dişi ve eril cinslerin olduğu pek çok türde dişi veya eril bireyler bulunurken solucanlar gibi erdişi hayvanlarda hem dişi hem de eril üreme organları bulunabilir.

Genetik belirleme[değiştir | kaynağı değiştir]

İnsanlar da dahil olmak üzere pek çok memeli türünde cinsler genetik olarak XY cins belirleme sistemi tarafından belirlenir; bu cins belirleme sisteminde eriller bir XY cins kromozomuna sahipken dişiler ise XX kromozomuna sahiptir. Ayrıca insanlar dahil çeşitli türlerde XXY olma veya diğer interseks/erdişi niteliklere sahip olma mümkündür. Bu niteliklerin kızıl saçlılık (popülasyonun yaklaşık %2'si) kadar yaygın olduğu geniş ölçüde kaydedilmiştir.[3] Üreme sırasında, bir eril X spermi veya Y sperminden birini verebilirken bir dişi ise yalnızca X yumurtası verebilir. Bir Y spermi ve bir X yumurtasının bir araya gelmesiyle bir eril bireyi oluşurken, bir X spermi ve X yumurtasının bir araya gelmesi sonucu bir dişi bireyi oluşur.

Y kromozomun erillikten sorumlu parçası, Y kromozomunun cins belirleyici bölgesidir. Bu bölge, gonadlarda FGF9 ve PGD2'nin olduğu ileri beslemeli döngüleri oluşturan Sox9'u etkinleştirir; eril gelişimin gerçekleşmesi için bu genlerin seviyesinin gereken seviyede kalmasını sağlar;[4] örneğin, Fgf9 her ikisi de eril cinsel gelişimi için çok önem taşıyan spermatik kordların gelişmesi ve Sertoli hücrelerin çoğalmasından sorumludur.[5]

Erillerde ZZ, dişilerde ise ZW cins kromozomunun bulunduğu ZW cins belirleme sistemi, kuşlar ve bazı böcekler (çoğunlukla kelebekler ve güveler) ve diğer canlılarda bulunabilir. Karıncalar ve arılar gibi Zarkanatlı böcek sınıfı üyelerinde cinse genelde tek-çift kromozomluluk tarafından belirlenir; bu sistemde erillerin çoğu tek kromozomlu iken, dişiler ve kısır eriller ise çift kromozomludur.

Çevresel belirleme[değiştir | kaynağı değiştir]

Alligatorlar dahil bazı sürüngen türlerinde, cins yumurtanın kuluçkaya yatıldığı sıcaklığa göre belirlenir. Bazı salyangozlar gibi diğer türlerde, pratik cins değişimi: Yetişkinler eril olarak başlar, sonra dişi olurlar. Tropik palyaço balıklarında, bir gruptaki baskın birey dişi olurken diğerleri erildir.

Bazı eklembacaklılarda, cins bulaşmaya göre belirlenir. Wolbachia türünde bir bakteri cinselliğini değiştirir; bazı türler Wolbachia'nın varlığına göre cinsin belirlendiği tamamen ZZ bireylerinden oluşu.

İkincil cins özellikleri[değiştir | kaynağı değiştir]

İki cinsli bu türlerde, eriller sperm hücresi üretimi dışında dişilerden farklılık gösterebilir. Çok sayıda böcek ve balıklarda eril dişiden daha küçüktür. Nesil ardalanması gösteren tohumlu bitkilerde, dişi ve eril parçalar tek bir canlının sporofit cins organı içinde bulunur. Memelilerde, insanlar dahil, eriller genellikle dişilerden daha büyüktür. Kuşlarda, erkek sıklıkla dişileri etkileyen renkli bir tüy bulundurur.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Creighton, Jolene. "Meet The Sex-Changing, Tongue-Eating Parasite:". From Quarks to Quasars. 31 Ekim 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20151031101603/http://www.fromquarkstoquasars.com/the-most-horrifying-parasite-cymothoa-exigua/. Erişim tarihi: 7 Nisan 2014. 
  2. ^ The Origin of the Male and Female Symbols of Biology, William T. Stearn, Taxon, Vol. 11, No. 4 (May, 1962), pp. 109-113
  3. ^ Bakınız: Dallas Denny, Current Concepts in Transgender Identity
  4. ^ Moniot, Brigitte; Declosmenil, Faustine; Barrionuevo, Francisco; Scherer, Gerd; Aritake, Kosuke; Malki, Safia; Marzi, Laetitia; Cohen-Solal, Ann ve diğ. (2009). "The PGD2 pathway, independently of FGF9, amplifies SOX9 activity in Sertoli cells during male sexual differentiation". Development 136 (11): 1813–1821. DOI:10.1242/dev.032631. PMID 19429785. 
  5. ^ Shampo, M. A.; Kyle, R. A. (1995). "Hamilton Smith--Nobel Prize winner in medicine or physiology". Mayo Clinic proceedings. Mayo Clinic 70 (6): 540. PMID 7776712.