Düzeltme işareti

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
^

Düzeltme işareti
kesme işareti ( ’ ' )
ayraçlar ( [ ], ( ), { }, ⟨ ⟩ )
iki nokta ( : )
virgül ( , )
kısa çizgi ( - )
uzun çizgi ( )
üç nokta ( …, ..., . . . )
ünlem işareti ( ! )
nokta ( . )
soru işareti ( ? )
tırnak işareti ( “ ” )
tek tırnak işareti ( ‘ ’ )
denden işareti ( " )
noktalı virgül ( ; )
eğik çizgi ( / )
boşluk ( ) ( ) ( ) (␠) (␢) (␣)
ve işareti ( & )
kuyruklu a ( @ )
yıldız işareti ( * )
ters eğik çizgi ( \ )
madde işareti ( )
düzeltme işareti ( ^ )
telif hakkı simgesi ( © )
derece ( ° )
Ters ünlem işareti ( ¡ )
Ters soru işareti ( ¿ )
diyez işareti ( # )
yüzde işareti ( % )
paragraf işareti ( )
türev işareti ( )
tescilli marka ( ® )
çengel işareti ( § )
tilde ( ~ )
alt çizgi ( _ )
Ayrıca bakınız
Diyakritik işaretler

Düzeltme imi ya da Düzeltme işareti[1] (ˆ) harflerin üzerine gelerek ses değerlerini incelten bir diyakritik işarettir. Yerine getirdiği işlev nedeniyle İnceltme işareti[2][3][4] adıyla da bilinir. Halk arasında Şapka işareti[5][6][7] (ve karıştırılan bir kavram olarak Uzatma İşareti) olarak da adlandırılır. Çoğunlukla işaretlendiği (üstünde bulunduğu) değil bir önceki harfi inceltir. Kural oluşturulurken kabul edilen bu durum genel geçer olarak Türkçe diline yerleşmiştir. İnceltme işareti Türkçe, Sırpça, Hırvatça, Esperanto, Fransızca, Norveççe, Rumence, Slovakça, Vietnamca, İskoçça, Portekizce, İtalyanca, Afrikaanca gibi dillerde ve Farsça ve Japonca'nın Latin harflerine aktarılmasında kullanılan diyakritik işaretlerden biridir.

İnceltme İminin kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

  • İnceltme İmi (ˆ) Türkçe’de yalnızca sesli harflerin üzerine gelir. Harfin ince okunmasını sağlar. Örneğin: Kar (yağış türü) ve Kâr (kazanç). Teknik olarak Türkçe dilinde hiç bir sesli harf incelmez. İnceltme işareti sessiz harfleri incelterek düzeltme yapar. Sesli harflerin üzerine konularak (işaretlenerek) hece uzaması sağlanır.

Alfabetik sıralamalarda kısa ünlüler önce gelir. Örneğin alem kelimesi âlem kelimesinden önce yazılır.

İnceltme İmiyle kullanılan harfler[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Â: Türkçe’de kullanılır. Hafif uzun, ince bir a sesidir. Kural olarak bu inceliğin tam olarak sağlanabilmesi için biraz uzatılması gerekir. Örneğin: Kâr, Hâlâ, Kâzım, Nâzım, Âlem, Kâğıt…
  • Û: Türkçe’de kullanılır. Hafif uzatılarak okunan ince bir u sesidir. Doğru kullanım için kural olarak biraz uzatılması gerekir. Örneğin: Sükûnet, Mûris, Mûzip, Sûni…
  • Î: Türkçe’de kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir i sesidir. Kullanımda İ harfindeki noktanın üzerine işâret koyulması çift noktalama gerektirdiğinden yalnızca düzeltme imi kullanılır, nokta düşer. Örneğin: Millî, Dînî, Çîdem, Dîdem, Îzan, Mîde...
  • Ê: Gagavuzca'da kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir e sesidir. Kürtçe ve Zazaca kelimeler de yine yoğun olarak rastlanır. Türkçe’de sâdece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Ancak yine de dilimizdeki bir iki kelimenin okunuşu ile bir fikir edinmemiz mümkündür. Örneğin: Mêmur, Poêtika, Nêyzen, Têlif...
  • Ô: Uzatılarak okunan ince bir o sesidir. Normal O sesinden farklıdır. Türkçe’de sâdece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Örneğin: Bôlero, Âlô, Lôkman... (Aslında bu kelimelerin tamamındaki L harfleri dilin ucunun damağa doğru çekilmesiyle çıkarılan ve normal L sesine göre biraz daha ince olan bir sesi gösterir: Ļâℓ̗ , Rôℓ̗ , Gôℓ̗ ...)
  • İnceltme İşareti, sesli harfleri incelttiği gibi aslında kalın sessiz harfleri de gizli olarak inceltir. Özellikle L harflerinde bu durum çok belirgindir. Örneğin: Ļânet, Ļaℓe, Hâℓ̗â, Hâℓ̗...

Karet (Düzeltme İşareti)[değiştir | kaynağı değiştir]

Karet (İngilizce'de "Caret") adını alan Düzeltme işareti (^), bir metin gözden geçirilirken metnin herhangi bir yerinde düzeltme yapılmasını gerektiğini ortaya koyar. Genellikle bir noktalama işaretinin yokluğuna, kelime eksikliğine ya da yarım bırakılmış cümlelere işaret eder. Daha çok kitap, gazete, dergi vs. editörlerince kullanılır. Kesinlikle herhangi bir harfin üzerine eklenmez. İnceltme işaretinin bir türevi olarak görülür ve biribirleriyle bu nedenle karıştırılır. Özetle:

Türkçede kullanımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Uzatma amaçlı[değiştir | kaynağı değiştir]

 â
Ĉ ĉ
Ê ê
ế
Ĝ ĝ
Ĥ ĥ
Î î
Ĵ ĵ
Ô ô
Ŝ ŝ
Û û
Ŵ ŵ
Ŷ ŷ
  • Yazılışları aynı, anlam ve okunuşları farklı olan kelimeleri birbirinden ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine düzeltme işareti konur.[1] Ancak bu uzatarak telafuzda bile aslında İnceltme işlevinin de yerine getirilmesi yine sağlanmaktadır. Örneğin:
adem: kendini bi şey sanmak
âdem: Yaratılan ilk insan
adet: Tane
âdet: gelenek, alışkanlık
alem: bayrak, minare ve cami kubbelerinin üstündeki hilâl
âlem: dünya, evren
alim: Bilen
âlim: Bilgin
aşık: eklem kemiği, aşık kemiği
âşık: aşk içinde yanan
hakim: hikmet sahibi
hâkim: yargıç
hal: sebze-meyve satılan yer; çözme, çözülme; tahttan indirme
hâl: durum, vaziyet
hala: babanın kız kardeşi
hâlâ: henüz
şura:şu bölge
şûra: danışma kurulu
  • Eğer bu tür bir karışıklık meydana gelmiyorsa düzeltme işareti kullanılmaz.[1] Örneğin: tarih, cahil, takip, layık.
  • Katil (öldürme) ve kadir (değer) kelimeleriyle karışma olasılığı olduğu hâlde katil (a uzun) (öldüren) ve kadir (a uzun) (güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konmadan yazılması yaygınlaşmıştır.[1]

İnceltme amaçlı[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerde bulunan ince g, k ünsüzlerinden sonra gelen a, u ünlülerinin üzerine düzeltme işareti konur. Bu düzeltme işareti a, u ünlülerinden önce gelen g, k ünsüzlerinin ince okunmasını sağlar.[1] Örneğin: dergâh, gâvur, ordugâh, tezgâh, yadigâr, Nigâr; dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, Hakkâri, Kâzım, mahkûm, mekân, mezkûr, sükûn, sükût, kâr, mezkûr, kâbus, rüzgâr, hikâye
  • Kişi ve yer adlarında ince l ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır.[1] Örneğin: Halûk, Lâle, Nalân; Balâ, Elâzığ, İslâhiye, Lâdik, Lâpseki
  • Cins isimlerde ince l'yi göstermek için düzeltme işareti kullanılmaz.[1] Örneğin: ahlak, felaket, ilave, kelam, billur, ilaç, lale, lazım, üslup

Nispet i'si[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Nispet i'sinin ismin belirtme hâli ve iyelik eki ile ya da başka bir sözcükle karışabileceği durumlarda nispet i'si üzerine düzeltme işareti konur.[1]Örneğin:
askerî: askerlikle ilgili (askerî okul)
askeri: "asker"in belirtme hâli (Türk askeri)
dinî: dinle ilgili, dinsel (dinî bilgiler)
dini: "din"in belirtme hâli (İslam dini)
ilmî: ilimle ilgili, bilimsel (ilmî tartışmalar)
ilmi: "ilim"in belirtme hâli (fizik ilmi)
millî: milletle ilgili, ulusal (millî meseleler)
milli: mili olan
resmî: devletin olan, devletle ilgili (resmî kuruluşlar)
resmi: "resim"in belirtme hâli (Atatürk'ün resmi)
  • Eğer bu tür bir karışıklık meydana gelmiyorsa düzeltme işareti kullanılmaz.[1] Örneğin: siyasi, hukuki, insani, iktisadi
  • Nispet i'si alan kelimelere Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır.[1] Örneğin: millîleştirmek, millîlik, resmîleştirmek, resmîlik.

Uzatma İmi (Makron) Benzerliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Uzatma İmi (ˉ): Üzerine geldiği sesli harfin (inceltilmeden) uzatılmasını sağlayan kısa düz bir çizgidir. Bu harfler özellikle Letoncada kullanılır. Türkçe’deki sesli harflerle örnek verilecek olursa: Tārih, Bāzı, Hākan, İşāret

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  • Ricardo M.D. Nolasco. Grammar notes on the national language.
  • Henry Sweet (1877) A Handbook of Phonetics.

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i j Türk Dil Kurumu, Düzeltme işareti
  2. ^ Wiktionary - İnceltme işareti: TDK'ya atıf yapılarak...
  3. ^ Sözlükçevir - İnceltme işareti
  4. ^ Milli Eğitim Bakanlığı - MEGEP - BÜRO YÖNETİMİ VE SEKRETERLİK, F Klavye Kullanımı (Bkz. İnceltme İşareti)
  5. ^ Wiktionary - Şapka işareti: TDK'ya atıf yapılarak...
  6. ^ Ne Demek? - Şapka işareti
  7. ^ Haber alıntısı - "Şapka İşareti" Hiçbir Zaman Kaldırılmadı.

Ayrıca bakınız[değiştir | kaynağı değiştir]