Türkiye'de askerî müdahaleler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Atla: kullan, ara
Genelkurmay Başkanlığı internet sitesi'nde 27 Nisan 2007 tarihli Basın Açıklaması
Kurmay Albay Alparslan Türkeş Bayrak Radyodan darbe bildirisini okurken (27 Mayıs 1960 Cuma sabah saat 5.25)

Türkiye'de askerî müdahaleler, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin kurumsal olarak ya da bazı subayların kendi başlarına insiyatif alarak sivil yönetime yaptığı müdahalelerdir.

Türkiye 1950 yılındaki demokratik seçimlerle çok partili hayata geçiş yapmıştır. TSK, iç güvenliğin tehdit altında olduğunu ifade ederek bazen bazı yasaların geçmesini engellemek ya da geçirmeye zorlayarak [1], bazen de Türkiye Cumhuriyeti hükûmetlerini istifaya zorlayarak ya da alaşağı ederek demokratik sivil yönetime müdahele etmiştir[2]. Bu darbe ve muhtıralar bazen emir komuta zinciri içinde (12 Eylül Darbesi gibi); bazen de emir komuta zinciri dışında sadece bir grup subay tarafından ( 27 Mayıs Darbesi gibi) planlanmış ve icra edilmiştir.

TSK 1960 ve 1980 yıllarında iki kez yönetime el koymuş, 1971 ve 1997 yıllarında ise hükümeti istifaya zorlamıştır.

2007 yılından sonra Türk Silahlı Kuvvetleri'nin bazı muvazzaf ve emekli mensubları, darbe planı ve ülkeyi kontrol atına almak amaçlı kaos planlarına ilişkin davalarla ilgili olarak yargılanmaya başlanmıştır. Bu davalar arasında Sarıkız, Ayışığı, Yakamoz ve Eldiven darbe teşebbüsü iddiaları, Balyoz darbe planı, İrticayla Mücadele Eylem Planı, Ergenekon davaları, 12 Eylül Darbesi ve 28 Şubat Süreci davaları bulunmaktadır. Bu davalar çerçevesinde 200'den fazla TSK mensubu tutuklu olarak yargılanmaktadır.

Darbeler[değiştir | kaynağı değiştir]

Genelkurmay başkanı Kenan Evren'in TRT'de 12 Eylül Darbesi açıklaması

27 Mayıs Darbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

27 Mayıs 1960'ta yapılan ve Türkiye Cumhuriyeti tarihinde gerçekleşen ilk askerî darbedir. Dönemin Genelkurmay Başkanı da dahil 200'den fazla general, Cumhurbaşkanı Celâl Bayar ve Başbakan Adnan Menderes yönetime el koyan askeri grup tarafından tutuklanmıştır. 37 düşük rütbeli subay tarafından planlanlanıp icraa edilen darbe emir komuta zinciri içinde yapılmamıştır. Darbeden sonra bu subaylar ve Emekli Orgeneral Cemal Gürsel in oluşturduğu Millî Birlik Komitesi ülke yönetimini üstlenmiştir.

27 Mayıs 1960’tan, seçimlerin yapılarak normal yaşama geçildiği 15 Ekim 1961 yılına kadar geçen sürede, askerin Milli Birlik Komitesi eliyle cunta olarak iktidarda olduğu dönemdir. Daha sonra 9 Temmuz 1961'de kabul edilen 1961 Anayasası olarak bilinen anayasa değişikliği, 1924 Anayasası'nı yürürlükten kaldırmıştır.


12 Eylül Darbesi[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Silahlı Kuvvetleri'nin 12 Eylül 1980 günü emir-komuta zinciri içinde gerçekleştirdiği askeri müdahaledir. 27 Mayıs 1960 darbesi ve 12 Mart 1971 muhtırasının ardından Türkiye Cumhuriyeti tarihinde silahlı kuvvetlerin yönetime üçüncü açık müdahalesidir.[3] Bu müdahale ile Süleyman Demirel'in Başbakan'ı olduğu hükümet görevden alındı, Türkiye Büyük Millet Meclisi lağvedildi, 1961 Anayasası kaldırıldı, bütün derneklerin faaliyetleri de durduruldu. Parti liderleri önce askeri üslerde gözetim altında tutuldu, ardından yargılandı.

Darbeden sonra 1982 Anayasası hazırlanarak, 1983 yılında siyasi partilerin yeniden kurulmasına izin verilmiştir.

2010 anayasa referandumunda, değişikliklerin kabul edilmesiyle 13 Eylül 2010 tarihinde çeşitli sivil toplum kuruluşları, sendikalar ve dernekler ile darbe mağduru kişiler 12 Eylül darbesini yapanlar hakkında suç duyurusunda bulundu [4]. Bütün suç duyurularını toplayan Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı "Milli Güvenlik Konseyi (MGK) adı altında 12 Eylül 1980'de ülke yönetimine el koyan ve 24 Kasım 1983 yılına kadar bu statüsünü sürdüren askeri cunta yönetiminin hayatta kalan üyeleri, Kenan Evren, Nejat Tümer ve Tahsin Şahinkaya'nın işlediği (A) Nürnberg Şartı ile kabul edilmiş ve tüm devletlerin kendi kanunlarında yer almasa dahi suçun oluşumu halinde takip etmek zorunda oldukları uluslararası hukukun buyruk kuralı niteliğine sahip insanlığa karşı suçlar (B) 765 Sayılı Ceza Kanunu'nun 146, 147, 153, 174, 179, 180, 181. maddeleri kapsamında, insanlığa karşı suçlar ve resen takdir edilecek suçlar nedeniyle haklarında başsavcılık tarafından ceza dava açılması ve haklarında gerekli önlemlerin alınması istemi .." [5] ile 7 Nisan 2011 yılında ilk soruşturma başlattı. 4 Nisan 2012 tarihinde darbenin yargılanmasına başlanmıştır.[6] [7]

Muhtıralar[değiştir | kaynağı değiştir]

4 Şubat 1997'de Sincan'dan geçen tanklar

12 Mart Muhtırası[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Mart 1971 tarihinde Türk Silahlı Kuvvetleri'nin Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç, Kara Kuvvetleri komutanı Faruk Gürler, Deniz Kuvvetleri komutanı Celal Eyiceoğlu ve Hava Kuvvetleri komutanı Muhsin Batur'un imzasıyla Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'a bir muhtıra vererek hükûmetin istifaya zorlandığı askeri müdahaledir.

28 Şubat Süreci[değiştir | kaynağı değiştir]

28 Şubat 1997'de yapılan Milli Güvenlik Kurulu toplantısı sonucu açıklanan kararlarla başlayan ve irticaya karşı olduğu iddia edilen süreç. Yaşananlar, çeşitli kaynaklar tarafından post-modern darbe olarak adlandırılmıştır.

27 Nisan e-muhtırası[değiştir | kaynağı değiştir]

Türk Silahlı Kuvvetleri adına Genelkurmay Başkanlığı'nın [8] Cumhurbaşkanlığı seçimi dolayısı ile 27 Nisan 2007 tarihinde gece saat 23:20'de [9] yaptığı, lâiklikle ilgili açıklama. Bu açıklama bazı siyasetçi ve gazeteciler tarafından bildiri internet aracılığıyla verildiği için "e-muhtıra" olarak da adlandırılmıştır. [10] [11]

Darbe girişimleri, eylem planları ve ayaklanmalar[değiştir | kaynağı değiştir]

12 Haziran 2009 tarihli Taraf gazetesi manşeti: "AKP ve Gülen'i Bitirme Planı"

Dokuz Subay Olayı[değiştir | kaynağı değiştir]

1957-1958'de bir grup subayın hükümete komplo hazırlamak suçundan tutuklanarak yargılanmaları.

22 Şubat 1962 Ayaklanması[değiştir | kaynağı değiştir]

22 Şubat 1962'de, Harp Okulu Komutanı Kurmay Albay Talat Aydemir ve arkadaşlarının, ordu içindeki 27 Mayısçıların tasfiyesi için, 20 Şubat günü başlatılan atama ve gözaltına almalara karşı direnişi olayıdır.

20 Mayıs 1963 Ayaklanması[değiştir | kaynağı değiştir]

20 Şubat günü başlatılan atama ve gözaltına almalara karşı direniş olayının devamıdır.

20 Mayıs 1969 Darbe Teşebbüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

20 Mayıs 1969 darbe teşebbüsü, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde başarılı olamamış ve emir-komuta zinciri içerisinde gelişmiş bir askeri darbe teşebbüsüdür.

9 Mart 1971 Darbe Teşebbüsü[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde başarılı olamamış ve emir-komuta zinciri dışında gelişmiş bir askeri darbe teşebbüsüdür.

Poyrazköy davası[değiştir | kaynağı değiştir]

Nisan 2009'da Poyrazköy'de bulunan mühimmatlar ve bu mühimmatların azınlıklara karşı tedhiş eylemlerinde kullanılacağı iddiası üzerine açılan dava. 17 sanıkla başlayan dava 19 sanıklı Amirallere Suikast ve 33 sanıklı Kafes Eylem Planı davalarıyla birleştirilmiştir.

Sarıkız, Ayışığı, Yakamoz ve Eldiven darbe planları[değiştir | kaynağı değiştir]

2004 yılında Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki hükûmeti devirmek için planlandığı iddia edilen darbe girişiminin safhalarını oluşturan operasyonların adlarıdır.

Oramiral Özden Örnek'e ait olduğu iddia edilen günlüklere göre 2003 ve 2004 yıllarında dönemin Jandarma Genel Komutanı Şener Eruygur, Kara Kuvvetleri Komutanı Aytaç Yalman, Deniz Kuvvetleri Komutanı Özden Örnek ve Hava Kuvvetleri Komutanı İbrahim Fırtına tarafından darbe planları hazırlanmış fakat Genelkurmay Başkanı Hilmi Özkök'ün engellemesiyle bu girişimler sonuçsuz kalmıştır. [12] Darbe planları hakkında dava süreci devam etmektedir.

Balyoz darbe planı[değiştir | kaynağı değiştir]

2003 Mart ayında 1. Ordu Komutanlığında dönemin AKP hükumetini devirmek için, dönemin 1. Ordu Komutanı Çetin Doğan'ın liderliğindeki cunta tarafından hazırlandığı iddia edilen plan. Plan darbe zeminini hazırlama amaçlı Çarşaf, Sakal, Suga ve Oraj kod adlı eylem planlarından oluşmaktadır.

19 Temmuz 2010'da İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesi İstanbul Cumhuriyet Savcılarının hazırladığı iddianameyi kabul ederek tamamı asker 196 kişi hakkında dava açtı. 968 sayfalık iddianamede sanıklara "Türkiye Cumhuriyeti yürütme organını cebren ıskat ve vazife görmekten cebren men etmeye teşebbüs etmek" suçlaması yöneltildi. Fakat eski TCK'nın 61/1. maddesine dayanılarak "eksik teşebbüs" nedeniyle cezalarda indirim yapılması istendi ve her sanık için 15 yıldan 20 yıla kadar hapis talep edildi.[13] Dava halen devam etmektedir.

11 Şubat 2011 tarihinde dosyadaki delil durumu, dosyada kuvvetli suç şüphesini gösteren olguların bulunması, delillerin tam olarak toplanılmamış olması, sanıkların konumları itibariyle delillere etki yapma ihtimalinin olması, tanıkların henüz dinlenilmemiş oluşu, atılı suçun CMK'nın 100. maddesinde belirtilen katalog suçlardan olması, belirtilen bu sebeplerle adli kontrol hükümlerinin uygulanmasının yetersiz kalacağı gerekçeleriyle 134 sanığın tutuklanmasına, 29 sanık hakkında da yakalama kararı çıkarılmasına karar verdi.

İrticayla mücadele eylem planı[değiştir | kaynağı değiştir]

Ergenekon zanlısı Mustafa Levent Göktaş'ın yine aynı soruşturma kapsamında tutuklanan avukatı Serdar Öztürk'ün ofisinde ele geçirilen ve 12 Haziran 2009'da Taraf gazetesinde manşetten verilen "İrticayla Mücadele Eylem Planı" başlıklı belge ve bu belgenin uygulanmaya konulmasından dolayı açılan davalar. Dursun Çiçek'in imzaladığı ileri sürülen belge Adalet ve Kalkınma Partisi ile Gülen hareketine (belgede FG’ciler) yönelik sahte bayrak ,kara propaganda, komplo ve yıpratma planları içermekteydi.[14][15][16][17][18][19]

Kaynaklar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ http://www.radikal.com.tr/haber.php?haberno=251522
  2. ^ http://www.taraf.com.tr/haber/36194.htm
  3. ^ http://www.stargazete.com/gazete/yazar/ahmet-kekec/o-silahlar-babanizin-mali-mi-haber-187988.htm
  4. ^ http://www.stargazete.com/politika/darbeciler-hakkinda-suc-duyurusu-haber-293621.htm
  5. ^ [1] 12 Eylül'ün ilk soruşturması
  6. ^ "12 Eylül darbesi yargı önüne çıktı, millet ayağa kalktı". Zaman. 5 Nisan 2012. http://zaman.com.tr/haber.do?haberno=1268888&title=12-eylul-darbesi-yargi-onune-cikti-millet-ayaga-kalkti&haberSayfa=0. Erişim tarihi: 5 Nisan 2012. 
  7. ^ "Darbe yapmak da teşebbüs de suçtur". Yeni Şafak. 5 Nisan 2012. http://yenisafak.com.tr/Gundem/?i=373869. Erişim tarihi: 5 Nisan 2012. 
  8. ^ http://www.tsk.mil.tr/bashalk/basac/2007/a08.htm
  9. ^ Çevrimiçi
  10. ^ radikal.com.tr "e-muhtıra erken seçimi gündeme taşıdı" 29 Nisan 2007, Alındı 21 Mayıs 2008
  11. ^ http://www.sandik.org/index.php?haberid=12234&parti=
  12. ^ "Özkök'ün darbe iddialarıyla ilgili o ifadeleri...". CNN Türk. 5 Aralık 2009. http://www.cnnturk.com/2009/turkiye/12/05/ozkokun.darbe.iddialariyla.ilgili.o.ifadeleri/554288.0/. Erişim tarihi: 12 Ocak 2010. 
  13. ^ "Balyoz iddianamesi kabul edildi". Bugün. 19 Temmuz 2010. http://www.bugun.com.tr/haber-detay/109933-balyoz-iddianamesi-kabul-edildi-haberi.aspx. Erişim tarihi: 26 Temmuz 2010. 
  14. ^ Baransu, Mehmet (12 Haziran 2009). "AKP ve Gülen’i bitirme planı". Taraf. http://www.taraf.com.tr/haber/35524.htm. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2009. 
  15. ^ Baransu, Mehmet (12 Haziran 2009). "Fethullahçılar'da silah yakalanması sağlanacak". Taraf. http://www.taraf.com.tr/haber/35523.htm. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2010. 
  16. ^ Baransu, Mehmet (12 Haziran 2009). "AKP içindeki ajanlar harekete geçirilecek". Taraf. http://www.taraf.com.tr/haber/35522.htm. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2010. 
  17. ^ Baransu, Mehmet (12 Haziran 2009). "Ergenekon sanığı olan subaylar savunulacak". Taraf. http://www.taraf.com.tr/haber/35521.htm. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2010. 
  18. ^ Baransu, Mehmet (12 Haziran 2009). "Milliyetçi partilerin imajı genişletilecek". Taraf. http://www.taraf.com.tr/haber/35520.htm. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2010. 
  19. ^ Baransu, Mehmet (12 Haziran 2009). "Kurtlar Vadisi'nin imajı kirletilecek". Taraf. http://www.taraf.com.tr/haber/35519.htm. Erişim tarihi: 2 Mayıs 2010.