Kül konisi

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Şuraya atla: kullan, ara
Tipik bir kül konisinin içsel bünyesinin oluşmasını gösterir şematik resim
ABD'de güneydoğu Arizona eyaletinde San Bernadino Vadisinde Buzul Çağı veya Pleistosen dönemi kül konilerini oluşturan tufa ve kül Parçaları
ABD'de Utah eyaletinde Veyo mevki yakınlarında Holosen çağında oluşan kül konisi.
ABD'de, New Mexico eyaletinde "Capulin Yanardağı"'nın kül konisi

Kül konisi, sadece tüf, kul gibi malzemeler çıkartan volkanlarda oluşan ve volkanizma sırasında çıkan küllerin oluşturduğu küçük tepeler. Volkanlardan çıkan küllerin ve diğer kırıntılı maddelerin birikmesi ile oluşan konilere denir.[1]

Örneğin, Türkiye'de İzmir, Kula ve Karapınar çevresindeki koniler ve kul konileridir.[2][3]

Patlama mekaniği[değiştir | kaynağı değiştir]

Kayaç parçaları, çoğunlukla köz ya da skorya diye adlandırılan, camsı ve sayısız dondurulmuş gaz balonlarından oluşur, magma patlamasında havada yer alırlar ve hızlıca soğurlar.[1] Sinder konileri on metreden yüz metre uzunluğuna kadar boyut değiştirirler.[1] Sinder konileri proklastik malzemeden oluşurlar. Çoğu sinder konisinin zirvesinde çanak biçimli bir krater bulunur. Sinder koni patlamasının azalan evresi boyunca, magma gaz içeriğinin çoğunu kaybeder.[4] Gazı tükenmiş olan magma akmaz ama sızıntı lav olarak kratere yavaşça sızar. Lav, gevşeklik yüzünden nadiren tepeden yayılır (çeşme olarak değil); çimentosuz sinderler, erimiş kaya tarafından baskı uygulandığından destek için çok zayıf kalır ve merkezi havalandırma yoluyla yüzeye doğru yükselir.[1]

Erimiş lav, çok az gaz baloncuğundan oluştuğundan, zengin sinder balonlarından daha yoğundur.[4] Bu nedenle, sinder konisinin alt kısmı boyunca oyuktan dışarı çıkar, daha az köz kaldırır ve su üzerindeki mantar gibi dışa doğru ilerler, koninin tabanı etrafında bir lav akışı oluşturur.[4] Patlama bittiğinde sinder konisinin simetriği, lav pedinin çevresinin merkezinde bulunur.[4] Eğer krater tamamen bozulursa, kalan duvarlar bir anfitiyatro ya da delik etrafında şekillenen at nalı şeklini alır.

Oluşum[değiştir | kaynağı değiştir]

Sinder konileri yaygın olarak kalkan yanardağların, tabakalı yanardağ ve kalderaların yanında bulunur.[1] Örneğin, jeologlar tarafından Mauna Kea yamaçlarında yaklaşık 100 sinder konisi, Hawaii adası'nda ise kalkan yanardağı belirlendi.[1] Bu koniler ayrıca ‘sinder konileri’ ve ‘kül ve kirletme kozalakları’ olarak adlandırıldı.[1]

En ünlü sinder konisi; Paricutin’dir. 1943'te Meksika'daki bir mısır tarlasında yeni bir yanardağ ağzı oluştu.[1] Patlamalar 9 yıl boyunca devam etti, 424 metre yüksekliğe kadar koni inşa edildi ve 25 km²'lik kapalı lav akıntıları üretti.[1]

Dünya’nın en eski aktif sinder konisi Cerro Negro, Nikaragua’da bulunur ve Las Pilas yanardağının 4 genç sinder konilerinin parçasıdır.[1] 1850’deki ilk patlamadan itibaren, yirmiden fazla patlama yaşandı, son zamanlarda patlama 1995-1999 yılları arasında olmuştur.[1]

Uydu görüntülerine dayanarak, sinder konilerinin de Güneş sistemindeki diğer karasal organları üzerinde oluşabildiği düşünülür. Tharsis’te, Pavonis Mons’un[5][6] yanında, Hydraotes Chaos[7] bölgesinde ya da Ulysses Colles[8] yanardağ bölgesinde olduğu bildirilmiştir. Ayrıca önerilen Marius Tepeleri'nin kubbeleri sinder yapılarını temsil edebilir.[9]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ a b c d e f g h i j k This article incorporates public domain material from the United States Geological Survey document: "Photo glossary of volcano terms: Cinder cone"
  2. ^ "İç Kuvvetler ( Volkanizma - Depremler )". http://sevindirikler.blogcu.com. http://sevindirikler.blogcu.com/iç-kuvvetler-volkanizma-depremler/10326009. Erişim tarihi: 28.08.2013. 
  3. ^ "Tuf konisi". coğrafya.gen.tr. http://www.coğrafya.gen.tr/sözlük/tuf-konisi.htm. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2013. 
  4. ^ a b c d This article incorporates public domain material from the United States Geological Survey document: Susan S. Priest, Wendell A. Duffield, Nancy R. Riggs, Brian Poturalski, and Karen Malis-Clark (2002). "Red Mountain Volcano—A Spectacular and Unusual Cinder Cone in Northern Arizona"
  5. ^ Bleacher, J.E., R. Greeley, D.A. Williams, S.R. Cave, and G. Neukum (2007), Trends in effusive style at the Tharsis Montes, Mars, and implications for the development of the Tharsis province, J. Geophys. Res.
  6. ^ Keszthelyi, L., W. Jaeger, A. McEwen, L. Tornabene, R. A. Beyer, C. Dundas and M. Milazzo (2008), High Resolution Imaging Science Experiment (HiRISE) images of volcanic terrains from the first 6 months of the Mars Reconnaissance Orbiter primary science phase, J. Geophys. Res.
  7. ^ MERESSE, S.; COSTARD, F.; MANGOLD, N.. Formation and evolution of the chaotic terrains by subsidence and magmatism: Hydraotes Chaos, Mars [online]. Icarus 194, 2008.
  8. ^ Brož, P., and E. Hauber (2012), An unique volcanic field in Tharsis, Mars: Pyroclastic cones as evidence for explosive eruptions, Icarus, 218, Issue 1, 88–99
  9. ^ Lawrence, S. J., et al. (2013), LRO observations of morphology and surface roughness of volcanic cones and lobate lava flows in the Marius Hills, J. Geophys. Res. Planets, 118, 615–634