Şapur Bahtiyar

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Jump to navigation Jump to search
Şapur Bahtiyar
74. İran Başbakanı
Görev süresi
4 Ocak 1979 - 11 Şubat 1979
Hükümdar Muhammed Rıza Pehlevi
Yerine geldiği Gulam-Rıza Ezheri
Yerine gelen Mehdi Bezirgan
Kişisel bilgiler
Doğum 26 Haziran 1914
Şehrekürd, İran
Ölüm 6 Ağustos 1991 (77 yaşında)
Suresnes, Fransa
Partisi İran Partisi (1949-1979)
Bitirdiği okul Beyrut Amerikan Üniversitesi
İmzası
Askerî hizmeti
Bağlılığı  Fransa
Branşı Fransız Kara Kuvvetleri
Hizmet yılları 1940-1941
Birimi 30. Artillerie Alayı
Çatışma/savaşları II. Dünya Savaşı

Şapur Bahtiyar (Farsça: شاپور بختیار Bu ses hakkında Listen ; d. 26 Haziran 1914 - ö. 6 Ağustos 1991), Şah Muhammed Rıza Pehlevi altında İran'ın son Başbakanı olarak görev yapan İranlı bir politikacıydı. O ve sekreteri Paris'teki Suresnes'teki evinde öldürüldü.

Gençliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakhtiar, 26 Haziran 1914'te güneybatı İran'da, İran aşiret asalet ailesi olarak dünyaya geldi. Babası Mohammad Reza Khan (Sardar-e-Fateh), annesi Naz-Baygom'dur. Bakhtiar'ın anne tarafından dedesi olan Necef-Gholi Khan Samsam ol-Saltaneh, 1912 ve 1918'de iki kez başbakan seçildi.[1]

Bakhtiar'ın annesi, yedi yaşındayken öldü.[2] Şapur Paris'te okurken babası Rıza Şah tarafından 1934'de idam edildi.

Eğitimi[değiştir | kaynağı değiştir]

Shahr-e Kord'daki ilkokula, ardından da İsfahan'da ve daha sonra Beyrut'ta ortaokul okumuş, Lise diplomasını bir Fransız okulundan almıştır. İki yıl Beyrut Üniversitesine devam etti. O ve kuzeni Teymour Bakhtiar daha sonra ek üniversite eğitimi için Paris'e gitti. Orada, Siyaset Bilimi Yüksek Okulu'na katıldı.

Totaliter rejimin kesin bir rakibi olarak, İkinci İspanya Cumhuriyeti'nde, İspanya İç Savaşı'nda General Francisco Franco'nun faşizmine karşı harekete geçti. 1940'da Fransız Dış Lejyonundan ziyade Fransız Ordusu'na katılmaya gönüllü oldu ve Orleans'ın 30. Piyade Alayı'nda savaştı. Bakhtiar, 18 ay askerlik yaptı. Saint-Nicolas-du-Pélem'de yaşarken, Fransız işgaline karşı direnişle savaştı.[3] 1945'te siyaset biliminde doktorasını, hukuk ve felsefe derecelerini Sorbonne'dan aldı.

Siyasi kariyeri[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakhtiar, 1946'da İran'a geri döndü ve 1949'da sosyal demokrat İran Partisine katıldı ve gençlik örgütüne öncülük etti. 1951'de İş Bakanlığı tarafından İsfahan Eyaleti'nde emek müdürlüğüne getirildi. Daha sonra aynı pozisyonu petrol endüstrisinin merkezi olan Khuzestan'da gerçekleştirdi. 1951'de İran'da Muhammed Musaadq iktidara gelmişti. Başhakemiyeşliği altındaki Bakhtiar, 1953 yılında emekli bakan yardımcılığına getirildi. Şah, İngiliz-Amerikan sponsorluğunda bir darbe operatörü tarafından eski haline getirildikten sonra, onun kuralını eleştiren olarak kaldı.

1950'lerin ortalarında Şah rejimine karşı yeraltı faaliyetlerine katıldı ve 1954 Meclis seçimlerinde özgür ve adil olmasını ve milliyetçi hareketi yeniden canlandırmaya çağırdı. 1960'da İkinci Ulusal Cephe kuruldu ve Bakhtiar, yeni organizasyonun Cephe öğrenci aktivisti bedeninin başı olarak etkinliklerinde çok önemli bir rol oynadı. Kendisi ve meslektaşları, hükümetlerini muhalefet ettikleri diğer muhaliflerden farklı olarak, çok ılımlı davrandılar ve faaliyetlerini barışçıl protesto için kısıtladılar ve yalnızca anayasal monarşi çerçevesinde demokratik hakların restorasyonu çağrısında bulundu. Şah işbirliği yapmayı reddetti ve Cephe'yi yasadışı bıraktı ve en tanınmış liberalleri hapsedildi. 1964-1977 yılları arasında imparatorluk rejimi, Bakhtiar gibi ılımlı liberallerden bile olsa, herhangi bir muhalefet faaliyetine izin vermeyi reddetti. Takip eden yıllardaki Bakhtiar Şah'a muhalefetinden ötürü toplam altı yıl hapsedildi. Ayrıca, 1977 sonlarında yasadışı Dördüncü Ulusal Cephe merkez konseyinin önde gelen üyelerinden biriydi ve grup, Bakhtiar ile İran Partisi (Cephedeki en büyük grup) başında Ulusal Cephe Güçleri Birliği olarak kuruldu.

1978 yılı sonunda (Şah'ın gücü çökmekte), Bakhtiar, mevcut askeri gücün yerini alacak bir sivil hükümetin kurulmasına yardım etmek üzere seçildi. Muhalefetlerinin, özellikle de Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin takipçileri için bir imtiyaz olarak Şah tarafından Başbakanlığa atandı. Her ne kadar kendisinin Ulusal Cephe'den atılmasına neden olmasına rağmen, randevuyu kabul etti, çünkü İran'ı mahvedebileceğini düşündüğü ülkeyi komünistlerin ve mollaların yapacağı bir devrimden korkuyordu.

Bakhtiar, İran'ın başbakanı olarak 36 günlüğünde, tüm politik tutsakların serbest bırakılması, gazetelerin sansürlenmesinin kaldırılması isteyerek sıkıyönetim yasasını getirdi, SAVAK'ın (rejimin gizli polisi) dağılmasını emretti ve Muhalefetin kendisine, monarşinin kaderini belirleyecek ve İran için gelecekte hükümet biçimini belirleyecek kurucu bir meclis için seçim yapmak için üç ay vermesi gerektiği açıkca belirtti. Uzlaşılan jestlere rağmen Humeyni, Bakhtiar ile işbirliği yapmayı reddetti ve başkanı Şah'ın yanında tutmak için hain olarak kınadı; hükümetini "gayrimeşru" ve "yasadışı" olarak etiketledi ve monarşinin devrilmesi çağrısında bulundu. Bakhtiar, Humeyni'nin yeniden İran'a girmesine izin vermek gibi, başbakanlığı sırasında hatalar yapması nedeniyle suçlandı. Sonuçta, kendi eski Ulusal Cephesi meslektaşlarını bile toparlamada başarısız oldu.

Hükümeti, çok az sayıdaki şah yanlısı sadıkçıların ve bir takım ılımlı demokratik olmayan unsurların haricinde, kitleler tarafından ezici çoğunlukla reddedildi. Muhalefet uzlaşmaya istekli değildi. Şah, Ocak 1979'da ülkeyi terk etmek zorunda kaldı; Bakhtiar, aynı yılın nisan ayında Fransa'ya gitmek üzere İran'dan tekrar ayrıldı. Bakhtiar, İran'ı terk etmeden önce İran monarşisini kaldırdı ve İran'ı bir cumhuriyet ilan etti. Bakhtiar, kendisini İran Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı olarak nitelendirdi.

Fransa'ya sürgünü ve suikast girişimlerinin serisi[değiştir | kaynağı değiştir]

Devrimden kısa bir süre sonra, dini bir hakim ve daha sonra Devrim Mahkemesinin başkanı olan Ayetullah Sadeğ Khalkhali, basına, Pahlavi ailesinin üyeleri ve Bakhtiar da dahil olmak üzere eski Şah yetkililerine ölüm cezasın verilmesinin kabul edildiğini bildirdi.[4]

Temmuz 1979'da Bakhtiar Paris'te ortaya çıktı. Orada kendisine siyasi sığınma hakkı verildi.[5] Paris'teki evinden, anavatanında İslam Cumhuriyeti ile savaşan İran Direniş Ulusal Harekâtını yönetti. 9-10 Temmuz 1980 tarihleri arasında Bakhtiar, Nojeh darbe planı olarak bilinen bir darbe girişimi düzenlemeye yardım etti. İslam Cumhuriyeti, kendisine ölüm cezası verdi.

18 Temmuz 1980'de Neuilly-sur-Seine'deki evinde üç saldırgandan tarafından yapılan bir suikast girişiminden kaçındı;[6] Bir polis memuru ve bir komşusu öldürüldü. Filistinli Anis Naccache liderliğindeki beş kişilik suikast ekibi ele geçirildi. Suikastçilere ömür boyu hapis cezaları verildi, ancak Fransa'nın cumhurbaşkanı François Mitterrand, Temmuz 1990'da onları affetti[7] ve Tahran'a geri gönderildiler.

Suikast[değiştir | kaynağı değiştir]

6 Ağustos 1991'de Bakhtiar, sekreteri Soroush Katibeh Paris'teki Suresnes banliyösündeki evindeki üç suikastçı tarafından ile birlikte öldürüldüler. Her ikisi de mutfak bıçaklarıyla öldürüldü. Bakhtiar'ın ağır polis koruması ve katilleri evindeki bekçiye kimlik belgeleri bırakmış olmasına rağmen, cesetleri ölümünden en az 36 saat sonrasına kadar bulunamadı.[8] Katillerden ikisi İran'a kaçtı. Üçüncüsü, Ali Vakili Rad, o sırada İran cumhurbaşkanının büyük yeğeni Zeynalabedine Sarhadi ve iddia edilen bir suç ortağı olan Hashemi Rafsancani ile birlikte İsviçre'de[9] yakalandılar.[10][11] Her ikisi de yargılanmak üzere Fransa'ya iade edildi.[12] Vakili Rad, Aralık 1994'te hapis cezasına çarptırıldı ancak Sarhadi beraat etti.[13] Rad, cezasının 18 yılını doldurduktan sonra 19 Mayıs 2010'da Fransa'da hapse atıldı.[14] İranlı yetkililer tarafından bir kahraman olarak kabul edildi.[15][16]

Sonrasında[değiştir | kaynağı değiştir]

Rad'ın serbest bırakılması, Tahran'ın İslam rejimi tarafından casusluk yapmakla suçlanan bir Fransız öğrenci olan Clotilde Reiss'i serbest bırakmasından sadece iki gün sonra gerçekleşti. Hem Fransız hem de İran hükümetleri, iki meselenin birbirine bağlı olduğunu inkar etmektedirler.[17][18][19]

Bakhtiar'ın öldürülmesinden saatler sonra, muhtemelen Hizbullah tarafından tutulan bir İngiliz rehinesi Lübnan'dan serbest bırakıldı, ancak bir Fransız rehin alındı.[20] İranlı sürgünlerin olduğu toplumda olan pek çok kişi, Bakhtiar'ın ölümünde Fransızların suç ortaklığı yaptığı yönünde spekülasyonlar yapmasına rağmen, ikinci suikastin bu teorilere gölge düşürdüğü söyleniyor. Fransızlar, bir başka rehinenin Lübnan'a kaçırılmasını içeren bir operasyonu desteklemeleri pek olası görünmüyor, ancak iki olay arasında belirgin bir bağlantı mevcut değildir.

Özel hayatı[değiştir | kaynağı değiştir]

Bakhtiar bir Fransız kadınla evlendi; üç çocuğu oldu. Bir oğlan (Guy) ve iki kızı, Viviane ve France.[21] Viviane, Ağustos 1991'de Cannes'da 49 yaşındayken kalp krizinden öldü.[22] İkinci eşi İranlı Shahintaj'dı ve Goudard isminde bir oğlu vardı.[23]

Bakhtiar, Paris'teki Montparnasse Mezarlığına gömüldü.

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Dan Geist (6 August 2011). "'A Darker Horizon': The Assassination of Shapour Bakhtiar". PBS. 15 Ekim 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20161015121022/http://www.pbs.org:80/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2011/08/a-darker-horizon-the-assassination-of-shapour-bakhtiar.html. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  2. ^ Kadivar, Cyrus (4 March 2003). "37 days. A cautionary tale that must not be forgotten". The Iranian. 19 Ağustos 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20160819122132/http://iranian.com:80/CyrusKadivar/2003/March/37days/index.html. Erişim tarihi: 30 July 2013. 
  3. ^ Wolfgang Saxon (9 August 1991) "Shahpur Bakhtiar: Foe of Shah Hunted by Khomeini's Followers" New York Times, retrieved 6 July 2015
  4. ^ "No Safe Haven: Iran's Global Assassination Campaign". Iran Human Rights. 2008. 24 Eylül 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. http://web.archive.org/web/20150924040104/http://www.iranhrdc.org/english/english/publications/reports/3152-no-safe-haven-iran-s-global-assassination-campaign.html?p=2. Erişim tarihi: 4 August 2013. 
  5. ^ Kaveh Basmenji (25 January 2013). Tehran Blues: Youth Culture in Iran. Saqi. s. 119. ISBN 978-0-86356-515-1. https://books.google.com/books?id=f0chBQAAQBAJ&pg=PT119. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  6. ^ "Police thwart attempt to assassinate Bakhtiar". The Pittsburgh Press. UPI Vol. 97, №. 25: s. A8. 18 July 1980. https://news.google.com/newspapers?id=QpMcAAAAIBAJ&sjid=FGMEAAAAIBAJ&pg=5777,1000912&dq=shahpour+bakhtiar+assassinated&hl=en. Erişim tarihi: 4 November 2012. 
  7. ^ Hooman Bakhtiar (9 August 2015). "Obama’s Sanctions Gift to an Assassin for Iran". The Wall Street Journal. https://www.wsj.com/articles/obamas-sanctions-gift-to-an-assassin-for-iran-1439158939. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  8. ^ Riding, Alan. "France Vows to Press for Release of Newly Taken Hostage", New York Times, 10 August 1991. Retrieved 5 November 2007.
  9. ^ Rempel, William C. "Tale of Deadly Iranian Network Woven in Paris", Los Angeles Times, 3 November 1994. Retrieved 5 November 2007.
  10. ^ Kenneth Pollack (2 November 2004). The Persian Puzzle: Deciphering the Twenty-five-Year Conflict Between the United States and Iran. Random House Publishing Group. s. 264. ISBN 978-1-58836-434-0. https://books.google.com/books?id=VtISTfUL-NAC&pg=PA264. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  11. ^ Greenhouse, Stephen. "French Ask Swiss on Jailed Iranian", New York Times, 28 December 1991. Retrieved 5 November 2007.
  12. ^ Riding, Alan; 3 Iranians Go on Trial in France in Slaying of Exiled Ex-Premier, New York Times; 3 November 1994; retrieved 5 November 2007.
  13. ^ U.S. State Department, 1994 Human Rights Report: Iran. Retrieved 5 November 2007
  14. ^ "Ali Vakili Rad: The Perfect Murder and An Imperfect Getaway". France 24. 19 May 2010. http://www.france24.com/en/20100518-ali-vakili-rad-perfect-murder-imperfect-getaway-shapour-bakhtiar. Erişim tarihi: 31 July 2013. 
  15. ^ "Iran Gives Hero's Welcome to Killer of Former Prime Minister Shapour Bakhtiar Print Comment Share:". Voice of America. 18 May 2010. http://www.voanews.com/content/iran-gives-heros-welcome-to-killer-of-former-prime-minister-shapour-bakhtiar/169973.html. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  16. ^ "Bakhtiar’s Murderer Turned into a Hero and Role Model". Rooz Online. 20 May 2010. http://www.roozonline.com/english/news3/newsitem/article/bakhtiars-murderer-turned-into-a-hero-and-role-model.html. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  17. ^ Lisa Bryant (17 May 2010). "France Sends Iranian Assassin Home". Voice of America. http://www1.voanews.com/english/news/middle-east/Iranian-Assassin-Heads-Home-From-France-94163684.html. Erişim tarihi: 17 May 2012. 
  18. ^ "No Operation". Press TV. http://www.presstv.com/detail.aspx?id=126891&sectionid=351020101. Erişim tarihi: 17 September 2012. 
  19. ^ "Iran Agent Freed by France Arrives in Iran", Aurelien Girard, The Epoch Times (English edition), 19 May 2010, Retrieved 6 July 2015
  20. ^ Schmidt, William E. "Pressure Mounts on Israel to Free Its Arab Hostages", New York Times, 10 August 1991. Retrieved 5 November 2007.
  21. ^ "An interview of Shapour Bakhtiar's Only Living Daughter". Iranian. 7 August 2010. http://iranian.com/main/blog/darius-kadivar/france-bakhtiar-interview-shapour-bakhtiars-only-living-daughter-voa-persian.html. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  22. ^ "Bakhtiar's daughter dies of heart attack". UPI (Cannes). 24 August 1991. http://www.upi.com/Archives/1991/08/24/Bakhtiars-daughter-dies-of-heart-attack/8212683006400/. Erişim tarihi: 19 May 2016. 
  23. ^ David Rosenzweig (8 August 2001). "Family of Slain Prime Minister Files Suit Against Iranian Government". Los Angeles Times. http://articles.latimes.com/2001/aug/08/local/me-31695. Erişim tarihi: 19 May 2016. 


Siyasi görevi
Önce gelen:
Gulam-Rıza Ezheri
İran Başbakanı
1979
Sonra gelen:
Mehdi Bezirgan